Uşaqda appendisit

Appendisit kor bağırsağın təxminən 10 sm uzunluğunda olan soxulcanabənzər çıxıntısının — appendiksin iltihabıdır. Uzun müddət onu əhəmiyyətsiz orqan saydılar və digər əməliyyatlar zamanı çıxardılar. Müasir yanaşma dəyişib: iltihabi proses olmadıqda appendiksi çıxarmaq lazım deyil, çünki o, orqanizmin immun funksiyalarına cavabdeh hüceyrələr saxlayır.

Appendisit ən çox məktəbyaşlı uşaqlarda və yeniyetmələrdə rast gəlinir. Kəskin iltihabda oğlanlarla qızlar arasında fərq yoxdur. Üç yaşadək kəskin appendisit nisbətən nadir rast gəlinir. Kiçik yaşlı uşaqlarda da nadir olur, lakin sürətlə inkişaf edə bilər.

Kiçik uşaqlarda əsas əlamətlər: narahatlıq, ağlama, yuxunun pozulması, ayaqcıqları qarına çəkmə, halsızlıq, qidadan imtina, selik qatışıqlı maye nəcis, dəfələrlə qusma, dildə ağımtıl ərp, hərarətin yüksəlməsi.

Uşaq həmişə ağrıyan yeri göstərmir — göbəyi göstərə və ya əlini bütün qarın boyunca gəzdirə bilər. Erkən yaşlı uşaqlar, bir qayda olaraq, qarın ağrısından şikayət etmir; ağrının olmasını yalnız dolayı əlamətlərə görə mühakimə etmək olar.

13 yaşadək uşaqlarda erkən əlamətlərə əzgin vəziyyət, ayaqlarını qarına çəkərək sol böyrü üstə uzanmaq istəyi aiddir.

Bir qayda olaraq, qarnın sağ aşağı hissəsində — kor bağırsağın olduğu yerdə yerləşir. Appendiksin uzunluğu 4–10 sm arasında dəyişir, diametri isə 5–7 mm təşkil edir. Quruluşuna görə bağırsağın digər sahələrinə bənzəyir: divarı dörd qatdan ibarətdir.

Uşaqlarda əlamətlər yetkinlərdəkindən fərqlənə bilər. Uşaq çox vaxt göbək nahiyəsində başlayan və tədricən sağa və aşağı keçən qarın ağrısından şikayət edir. Ağrının yeri uşağın yaşından və anatomik xüsusiyyətlərdən asılı olaraq dəyişə bilər.

Appendiksin içərisində immun cavabda açar rol oynayan limfoid toxuma var. İltihab adətən seliyin axınının bloklanması səbəbindən yaranır; bu, qan dövranının pozulmasına və bakteriyaların aktiv çoxalmasına gətirib çıxarır.

Mənfəzin tıxanma səbəbləri:

• mənfəzə yad cisimlərin düşməsi — məsələn, meyvə çəyirdəkləri, toxum qabıqları;
• virus və ya bakterial infeksiyalar, həmçinin parazitlərlə yoluxma — limfoid toxumanın böyüməsinə və tıxanmaya gətirib çıxarır;
• çıxıntının burulması və ya əyilməsi;
• genetik meyllilik;
• qidalanma amilləri — lifin az, emal olunmuş qidanın çox qəbulu nəcis daşlarının əmələ gəlməsinə şərait yarada bilər;
• yaş — appendisit ən çox 10–17 yaş arası uşaqlarda və yeniyetmələrdə müşahidə olunur.

İltihabi proses irəlilədikcə toxumalar şişir, bu isə irinli iltihaba və nekroza gətirib çıxara bilər. Paralel olaraq qarın pərdəsinin qıcıqlanması peritonit əlamətlərinə səbəb ola bilər. Vaxtında tibbi yardım olmadan xəstəlik appendiksin cırılması ilə nəticələnə bilər.

Ən vacibi ilə başlayaq: uşağın qarnına basmayın.

İnternetdə appendisiti evdə «yoxlamağın» üsulları yayılıb — sağ tərəfə barmaqla döymək, basıb kəskin buraxmaq, sol tərəfə basmaq. Bunlar həkim müayinəsinin priyomlarıdır. İltihablı appendiksə mexaniki təsir onun cırılmasını yaxınlaşdıra bilər, cırılma isə peritonitə — təcili əməliyyat tələb edən, həyat üçün təhlükəli vəziyyətə gətirib çıxarır.

Nə etmək olar — uşağa toxunmadan müşahidə etmək:

• Öskürməyi xahiş edin. Öskürəndə qarnın sağ aşağı hissəsində ağrı güclənirmi?
• Poza. Uşaq sağ böyrü üstə uzanıb ayaqlarını qarına çəkirmi? Düzəlməyə çalışanda ağrı artırmı?
• Yeriş. Uşaq yeriyərkən əyilirmi, sağ tərəfini tutur, hər addımdan ağrı hiss edirmi?
• Ümumi vəziyyət. Halsızlıq, qidadan imtina, hərarət, dildə ərp, təkrarlanan qusma.

Kəskin appendisit — ən çox rast gəlinən forma; kataral, fleqmonoz və qanqrenoz növlərə bölünür. Bu, təcili cərrahi yardım tələb edən vəziyyətdir.

• Kataral — appendiksin selikli qişasının iltihabı ilə səciyyələnir. Əlamətlər: qarnın sağ aşağı hissəsində küt ağrı, ürəkbulanma, qusma və hərarətin yüksəlməsi.
• Fleqmonoz — daha ağır, destruktiv formadır: iltihab çıxıntının bütün divarını əhatə edir, mənfəzində irin toplanır.
• Qanqrenoz — gedişi ilə fərqlənir: ağrı daha az intensiv olur, çünki sinir ucları ilə birlikdə bağırsaq hüceyrələri kütləvi ölür. Bu zaman uşağın ümumi vəziyyəti intoksikasiya səbəbindən xeyli pis ola bilər. Aldadıcı məqam budur: ağrının azalması yaxşılaşma demək deyil. Belə uşağın müayinəsi və daşınması zamanı xüsusi ehtiyat tələb olunur — cırılma ehtimalı yüksəkdir.

Perforasiya — appendiksin divarının cırılması; nadir, lakin ən ciddi nəticədir.

Xroniki appendisit nadir rast gəlinir və əksər hallarda əvvəllər keçirilmiş kəskin tutma fonunda inkişaf edir. Ləng gedən iltihab fonunda çıxıntı deformasiyaya uğraya və yaxın orqanlarla bitişə bilər. Kəskin formadan fərqli olaraq, bu, təcili deyil — planlı qaydada həll olunan problemdir; taktikanı cərrah müayinədən sonra müəyyən edir.

Uşağın qarnının nə üçün ağrıdığını müstəqil müəyyən etmək çox çətindir. Diaqnostikanı orqanın adi yerində olmaya bilməsi də çətinləşdirir.

Uşaqlarda qarın ağrısının bir çox səbəbi var: bağırsaq infeksiyaları, qəbizlik, qidadan zəhərlənmə, sidik yolları xəstəlikləri və s. Buna görə ağrının səbəbini yalnız həkim müayinəsi, lazım olduqda isə analizlər və ultrasəs müayinəsi ilə dəqiqləşdirmək olar. Ağrı güclənirsə və ya bir neçə saatdan çox davam edirsə, gözləməyin.

Appendiks adi mövqedə, qarnın sağ aşağı hissəsində yerləşirsə, uşaq ağrıyan nahiyəni aydın göstərə bilər. Appendiksi qarnın sol yarısında, qarın pərdəsinin arxasında, qaraciyərin altında və ya böyrəklərə yaxın gizlənmiş uşağa daha çətin olacaq — o, qarnın başqa nahiyələrini göstərəcək. Appendiksin yerindən asılı olaraq ağrı və digər əlamətlər aşağıdakı kimi dəyişə bilər:

Appendisit diaqnozu çox vaxt çətin olur, çünki uşaqlarda əlamətlər başqa xəstəliklərə bənzəyə bilər. Buna görə həkim bir neçə müayinəni birlikdə qiymətləndirir:

Bəzən həkim uşağı bir müddət stasionarda müşahidə edir. Vəziyyətin dəyişməsi diaqnozu dəqiqləşdirməyə kömək edir.

Kəskin appendisitin müalicəsi cərrahidir. Əməliyyat ümumi anesteziya altında aparılır və adətən aşağıdakı mərhələlərdən ibarət olur:

1. Hazırlıq. Uşaq acqarına qəbul edilir, anestezioloq və cərrah müayinə edir, lazım olduqda damardaxili maye və antibiotik başlanır.
2. Anesteziya. Uşaq ümumi anesteziya altında yuxuya gedir, əməliyyat zamanı ağrı hiss etmir.
3. Appendiksin çıxarılması. Əməliyyat laparoskopik üsulla qarında kiçik deşiklərdən, ya da ənənəvi kiçik kəsiklə aparılır. Cərrah iltihablı appendiksi çıxarır.
4. Qarın boşluğunun yoxlanması. Qarın boşluğu yoxlanılır, lazım olduqda yuyulur və drenaj qoyulur.
5. Oyanma və müşahidə. Uşaq anesteziyadan oyanır, ağrısızlaşdırılır, həkim və tibb bacıları vəziyyətini izləyir.

Əməliyyatın üsulu və müddəti iltihabın növündən və uşağın vəziyyətindən asılıdır.

İstənilən yaşda açar əlamət ağrıdır. O, davamlıdır: güclənə və ya zəifləyə bilər, lakin tamamilə keçmir.

3 yaşadək uşaqlarda appendisit nisbətən nadir rast gəlinsə də, valideynlər diqqətli olmalıdır. Bu xəstəliyi çox vaxt «qarın buqələmunu» adlandırırlar: o, digər xəstəliklərin görkəmi altında təzahür edə bilər, körpələr isə haranın ağrıdığını dəqiq göstərə bilmir. Bağırsaq infeksiyası fonunda və ya düzgün olmayan qidalanmadan sonra appendisiti nəzərdən qaçırmaq asandır.

Üç yaşdan böyük uşaqlarda ağrı sindromu müxtəlif təzahür edə bilər. Sağ qalça nahiyəsindəki ağrı çox vaxt davamlı və intensiv kimi təsvir olunur, bəzən dalğavari xarakter daşıyır. Qeyd etmək lazımdır: o, spazmatik deyil və digər xəstəlikləri müşayiət edən güclü sancılara bənzəmir.

Yeniyetmələrdə ağrı adətən göbəkdən sağda lokallaşır. Xarakteri çox vaxt kəskin və kəsicidir. Bəzi hallarda ağrı bütün qarın pərdəsini əhatə edərək irradiasiya edə bilər — bu, peritonit əlaməti ola bilər.

Uşaqların appendektomiyadan sonra bərpası çox vaxt kifayət qədər tez keçir. Ağırlaşmaların qarşısını almaq üçün əməliyyatdan sonra həkimin bütün tövsiyələrinə, o cümlədən fiziki fəallıq üzrə məhdudiyyətlərə və yaraya qulluğa ciddi riayət etmək lazımdır.

Əməliyyatdan sonrakı ilk günlərdə uşaqda müdaxilə nahiyəsində ağrı və narahatlıq müşahidə oluna bilər. Onları yüngülləşdirmək üçün ağrıkəsici vasitələr təyin edilə bilər.

• İlk günUşaq həkim nəzarətindədir, ağrıkəsici və maye alır. Yataqda tədricən oturub hərəkət etməyə başlayır.
• İlk günlərQidalanma tədricən bərpa edilir, uşaq stasionardan evə yazılır. Tikişin vəziyyəti izlənir.
• İlk həftələrAğır fiziki yük və güclü idman məhdudlaşdırılır, həkimin göstərdiyi müddət ərzində yaraya qulluq davam etdirilir.
• Sonrakı dövrHəkimin icazəsi ilə uşaq məktəbə, idmana və adi həyat tərzinə qayıdır. Nəzarət müayinəsi həkimin göstərişi ilə aparılır.

Kəskin appendisit cərrahi müdaxilə — appendektomiya tələb edir. Əməliyyat adətən azinvaziv üsulla — laparoskopiya ilə yerinə yetirilir, lakin bu müdaxilə də bağırsaq divarının zədələnməsinə gətirib çıxarır. Buna görə uğurlu bərpanın ən mühüm amili xüsusi pəhrizə riayətdir. Qidadakı məhdudiyyətlər həzm traktına yükü azaldır, qarın köpməsinin və intoksikasiyanın qarşısını alır.

Əməliyyatdan sonrakı ilk sutka uşaqların qidalanması maye olmalıdır: su, bulyon, əzilmiş şorbalar, ətsiz şirələr və tünd olmayan çay içməyə icazə verilir.

Sonra menyuya tədricən bərk məhsullar daxil edilir: yumşaq meyvələr, tərəvəz püresi, yağsız kəsmik, əlavəsiz yoqurt və bişmiş yumurta.

İlk günlərdə yağlı, acı və qaz əmələ gətirən qidadan çəkinmək, həmçinin kiçik porsiyalarla yemək lazımdır. Lif həzm prosesində mühüm rol oynasa da, bərpanın əvvəlində qəbulunu məhdudlaşdırmaq daha yaxşıdır.

Appendiks çıxarıldıqdan sonra uşağa tikişlər qoyulur. Ölçüləri iltihablı appendiksin çıxarılması üçün lazım olan kəsiyin böyüklüyündən asılıdır. Tikişlərin üzərinə qoruyucu sarğı və ya xüsusi plastır qoyulur; onu həkimin göstərdiyi tezliklə dəyişmək lazımdır.

İlk qulluq xəstəxanada təmin ediləcək, sonrakı sağalma prosesinə isə siz cavabdeh olacaqsınız. Uşağın bədənində görəcəyiniz tikiş — appendektomiya zamanı kəsilmiş toxumaları birləşdirən tikişlərdən yalnız biridir. Yalnız xarici tikiş götürülür; daxili tikişlər adətən özü həll olan materialla yerinə yetirilir.

Kəsik nahiyəsindəki ağrı tamamilə təbiidir. Lakin nə qədər saxlandığını və əməliyyat yerinin necə göründüyünü izləmək vacibdir.

Appendiks ənənəvi kəsiklə çıxarılıbsa, əməliyyatdan sonrakı bir müddət uşağın ağır qaldırmamasına nəzarət etmək lazımdır. Laparoskopiya aparılıbsa, fiziki məhdudiyyətlər xeyli az olacaq.

Əsas ağırlaşmalara qarın boşluğunda absesin əmələ gəlməsi və peritonitin inkişafı aiddir. Bu vəziyyətlər uzun bərpaya, intensiv antibiotikoterapiyaya və bəzi hallarda bitişmələri aradan qaldırmaq üçün təkrar cərrahi müdaxilələrə gətirib çıxara bilər. Adətən belə ağırlaşmalar gecikmiş müraciət və özbaşına müalicə cəhdləri səbəbindən yaranır.

İshal

Appendiksin iltihabının doğurduğu intoksikasiya tipik əlamətlərə — ürəkbulanma və qusmaya gətirib çıxarır. Çox vaxt bu əlamətlər ishalın yaranma səbəbinə çevrilir; nəcisdə selik və qan aşkarlana bilər. İshal appendiks yoğun bağırsağın əyilmə nahiyəsində yerləşdikdə inkişaf edə bilər. İshal kiçik yaşlı uşaqlarda çox vaxt appendisit əlamətidir.

Qusma

Ürəkbulanma və qusma həmişə deyil, çox hallarda təzahür edir. Adətən ürəkbulanma ilk ağrılardan az sonra yaranır, ardınca bir və ya iki dəfə, böyük həcmə çatmayan qusma gəlir. Bu proses reflektordur.

Tibbi yardım göstərilməzsə, xəstəliyin başlanmasından iki gün sonra qusma bərpa oluna bilər — lakin artıq inkişaf edən peritonit və ümumi intoksikasiya fonunda.

Appendiks cırılıbsa

Bu, təxirəsalınmaz tibbi yardım tələb edən ciddi vəziyyətdir. Cırılma həyat üçün təhlükəli olan peritonitə gətirib çıxara bilər.

Cırılma əlamətləri: qarında kəskin ağrı, xüsusən sağ aşağı hissədə; yüksək hərarət; ürəkbulanma və qusma; taxikardiya; titrətmə.

Belə hallarda dərhal təcili yardım çağırmaq lazımdır.

Uşaqlarda appendisit təxirəsalınmaz diqqət tələb edir və diaqnozla bağlı istənilən şübhə nəzərə alınmalıdır. Gecikmiş diaqnostika mürəkkəb və uzun müalicəyə, həmçinin ciddi nəticələrin riskinin artmasına gətirib çıxara bilər.

Valideynlər üçün əsas qayda sadədir: uşağın qarın ağrısı şübhəli görünürsə, gözləmək və özbaşına müalicə etmək əvəzinə dərhal həkimə müraciət etmək daha təhlükəsizdir.