Afoniya insanın səsli danışmaq qabiliyyətini tamamilə itirdiyi, yalnız pıçıltı ilə danışa bildiyi və ya ayrı-ayrı fonasiya cəhdlərini saxladığı vəziyyətdir. Bu səhifədə afoniyanın səbəbləri, növləri, diaqnostikası, müalicəsi və mümkün ağırlaşmaları, əlaqəli xəstəliklər, hansı həkimə müraciət etmək lazım olduğu və mütəxəssis rəyi barədə məlumat toplanıb.
İxtisas: Nevroloq Onkoloq Otolarinqoloq Psixoterapevt Qastroenteroloq Terapevt
Yayımlanma tarixi: Yenilənmə tarixi:
Afoniya insanın səsli danışmaq qabiliyyətini tamamilə itirdiyi, yalnız pıçıltı ilə danışa bildiyi və ya ayrı-ayrı fonasiya cəhdlərini saxladığı vəziyyətdir. Səsin xırıltılı və ya zəiflədiyi disfoniyadan fərqli olaraq, afoniya zamanı səs ümumiyyətlə yoxdur. Afoniya tibbdə və loqopediyada səs funksiyasının mərkəzi və ya periferik hissələrinin pozulması nəticəsində yaranan ən ciddi pozğunluqlardan biridir. Bu vəziyyət həm böyüklərdə, həm də uşaqlarda rast gəlinir, lakin daha çox əmək qabiliyyətli yaşda olan şəxslərdə aşkarlanır. Xüsusilə “səs peşələri” nümayəndələri – müəllimlər, vokalçılar, aktyorlar, diktorlar, çağrı mərkəzi operatorları həssasdır. Afoniyanın təhlükəsi təkcə danışmaq qabiliyyətinin itirilməsi ilə bağlı deyil. Səsli nitqin uzunmüddətli olmaması kommunikasiya bacarıqlarını pozur, peşəkar fəaliyyəti çətinləşdirir və ikincili psixoemosional problemlərə səbəb olur. Kəskin şəkildə yaranan afoniya səs əmələgəlmə sistemində problem əlaməti olub, həmişə həkim diqqətini tələb edir, çünki qırtlağın orqanik xəstəliklərini və ya nevrogen pozğunluqları gizlədə bilər.
Növləri
Klinik təcrübədə bir neçə forma ayırd edilir. Yaranma mexanizminə görə aşağıdakı afoniya növləri fərqləndirilir:
- Funksional afoniya – səsin itməsi anatomik zədələnmələrlə bağlı olmadan baş verir. Əsas problem səs əmələgəlməsində iştirak edən əzələlərin disfunksiyası, tənəffüs-nitq qarşılıqlı əlaqəsinin və ya sinir tənzimlənməsinin pozulması ilə bağlıdır. Belə vəziyyət çox vaxt güclü stressdən, uzunmüddətli səs gərginliyindən və ya emosional tükənmədən sonra yaranır.
- Orqanik afoniya – səs aparatının anatomik-morfoloji dəyişiklikləri fonunda inkişaf edir. Səsin itməsi səs tellərinin və ətraf strukturların zədələnməsi və ya yenidənqurulması ilə bağlıdır, bu isə iltihab, travmatik təsirlər, şiş prosesləri, habelə qırtlaq nahiyəsində aparılan cərrahi əməliyyatlardan sonra müşahidə olunur.
Yaranma səbəblərinə görə aşağıdakılar ayırd edilir:
- Şiş mənşəli afoniya – səsin itməsi qırtlaqda və ya yaxınlıqdakı anatomik strukturlarda həcmli törəmələrin yaranması ilə bağlıdır, bunun nəticəsində səs tellərinin hərəkətliliyi pozulur və tam dəyərli səs əmələgəlməsi mümkün olmur.
- Nevrogen afoniya – qırtlağın innervasiyasına cavabdeh sinirlərin zədələnməsi (mərkəzi və periferik pozğunluqlar) zamanı inkişaf edir.
- İdiopatik afoniya – kompleks diaqnostikaya baxmayaraq pozğunluğun ən ehtimal olunan səbəbləri müəyyən edilə bilmədiyi hallarda qoyulur.
Səbəbləri
Səs itkisinin mənbələri çox müxtəlifdir və həmişə qırtlaqda gözlə görünən dəyişikliklərlə müşayiət olunmur. Bəzi hallarda anatomik quruluş zahirən qorunmuş qalsa da səs itir, bu da səbəbi müstəqil qiymətləndirməyi çətinləşdirir. Mütəxəssislər arasında təhrikedici amilləri şərti olaraq toxuma zədələnməsi ilə bağlı olanlara və funksional pozğunluqlardan qaynaqlananlara ayırmaq qəbul edilib.
Afoniyanın ən çox rast gəlinən səbəblərinə aiddir:
- Qırtlaqda iltihabi proseslər — bu zaman səs telləri normal hərəkətliliyini və tam qapanma qabiliyyətini itirir;
- Peşəsi uzun və intensiv nitq tələb edən insanlar üçün xarakterik olan səs aparatının həddindən artıq yüklənməsi;
- Güclü emosional sarsıntılar, xroniki gərginlik və psixotravmatik vəziyyətlər — psixogen afoniyanın formalaşmasında əsas rol oynayır;
- Səs əmələ gəlməsində iştirak edən əzələlərin idarə olunmasını həm mərkəzi, həm periferik səviyyədə pozan sinir sistemi pozğunluqları;
- Səs tellərini sıxan və ya hərəkətsizləşdirən şişlər;
- Qırtlaq və boyun travmaları, o cümlədən əməliyyatdan sonrakı vəziyyətlər;
- Əzələ tonusuna və sinir tənzimlənməsinə təsir edən endokrin və sistem xəstəlikləri;
- Səbəbi müəyyən edilməyən idiopatik afoniya.
Patogenez baxımından afoniya səs aparatının əlaqələndirilmiş işinin pozulması nəticəsində yaranır. Normada səs hava axınının təsiri ilə səs tellərinin qapanması və titrəməsi zamanı əmələ gəlir. Afoniya zamanı bu mexanizm pozulur: tellər tam qapanmır, hərəkətliliyini itirir və ya fonasiya prosesinə qoşulmur. Funksional formalarda əzələlərin və tənəffüsün tənzimlənməsinin pozulması aparıcı rol oynayır, üzvi formalarda isə qırtlaq toxumalarının struktur dəyişiklikləri önə çıxır. Nəticədə səs səslənmə qabiliyyətini itirir və nitq səssiz olur.
Diaqnostika
Afoniyanın diaqnostikası səs funksiyasının pozulmasına səbəb olan amillərin araşdırılmasına yönəlib. Afoniya və disfoniya erkən mərhələlərdə oxşar əlamətlərə malik ola biləcəyi üçün müayinə həmişə kompleks şəkildə və zərurət olduqda müxtəlif profilli mütəxəssislərin iştirakı ilə aparılır.
Afoniya zamanı diaqnostik alqoritmə aşağıdakı üsullar daxildir:
- Dolayı və ya birbaşa laringoskopiya;
- Videolarinqostroboskopiya;
- Fonopedik və loqopedik müayinə;
- Neyrodiaqnostika;
- Psixoloji məsləhət;
- Tənəffüs yollarının ifrazatının mikroskopik və bakterioloji müayinəsi.
Kompleks yanaşma funksional afoniyanı orqanikdən ayırd etməyə, qırtlağın təhlükəli xəstəliklərini istisna etməyə və məhz hansı mexanizmin səs aparatının səs çıxarma qabiliyyətini pozduğunu müəyyən etməyə imkan verir. Bu, müalicə taktikasının seçilməsi üçün prinsipial əhəmiyyət daşıyır.
Müalicə
Afoniyanın müalicəsi fərdi qaydada seçilir, proqram pozğunluğun səbəbindən, formasından və müddətindən asılıdır. Vahid yanaşma yoxdur: effektiv müalicə həm səs aparatının özünə, həm də onun funksiyasının itirilməsinə səbəb olan mexanizmlərə təsir etməlidir. Müalicənin əsas məqsədi tam səsəmələgəlmə qabiliyyətini bərpa etmək və pozğunluğun təkrarlanmasının qarşısını almaqdır.
Konservativ terapiya afoniyanın əksər formalarının müalicəsinin əsasını təşkil edir. O, iltihabı aradan qaldırmağa, əzələlərin işini normallaşdırmağa və səs funksiyasının tənzimlənməsini bərpa etməyə yönəlmiş medikamentoz və qeyri-medikamentoz üsulları əhatə edir.
Medikamentoz müalicədə aşağıdakı preparat qrupları istifadə olunur:
- Iltihab əleyhinə vasitələr — qırtlaq selikli qişasının şişkinliyini və qıcıqlanmasını azaldır;
- Əzələ tonusuna təsir edən preparatlar — səs tellərinin düzgün qapanmasının bərpasına kömək edir;
- Sinir keçiriciliyini yaxşılaşdıran vasitələr — neyrogen pozğunluqlarda tətbiq olunur;
- Sedativ və anksiolitik preparatlar — psixogen afoniyada emosional gərginliyi azaltmaq üçün təyin olunur;
- Metabolik və ümumi möhkəmləndirici vasitələr — bərpa proseslərini optimallaşdırır.
Fizioterapiya üsulları medikamentoz müalicənin effektini gücləndirir. Qan dövranını yaxşılaşdırmağa, əzələ spazmını azaltmağa və qırtlaq funksiyalarını normallaşdırmağa yönəlmiş prosedurlar tətbiq olunur. Kompleks yanaşmaya, həmçinin xəstəyə düzgün nitq mexanizmini yenidən qurmağa kömək edən loqopedin iştirakı da daxildir.
Bəzi hallarda cərrahi müdaxilə göstəriş ola bilər. Bu, şişlər, ifadəli çapıq dəyişiklikləri, səs tellərinin iflici və ya travmaların ağır nəticələri zamanı tələb oluna bilər. Əməliyyatın həcmi fərdi qaydada müəyyən edilir və az travmatik müdaxilələrdən səs tellərinin hərəkətliliyini və qapanmasını bərpa etməyə yönəlmiş rekonstruktiv prosedurlara qədər dəyişə bilər.
Beləliklə, afoniyanın necə müalicə olunması sualının cavabı həmişə səbəbləri, xəstənin vəziyyətini və ağırlaşma riskini nəzərə alan kompleks və mərhələli yanaşmanı nəzərdə tutur.
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
Ağırlaşmalar
Afoniyanın ən əhəmiyyətli ağırlaşmalarına aiddir:
- Səs funksiyasının davamlı pozulması — səslənmə bərpa olunduqdan sonra belə səs zəif, qeyri-sabit və tez yorulan olaraq qalır;
- Təhrif olunmuş nitq stereotiplərinin möhkəmlənməsi — insan səssiz və ya pıçıltı ilə ünsiyyətə alışır, bu da qırtlağın əzələ aparatına yükü artırır;
- Funksional pozğunluqların tədricən davamlı üzvi dəyişikliklərə keçməsi — əzələlərin uzunmüddətli uyğunsuz işi səs tellərinin quruluşuna təsir edir;
- Səsin qeyri-rasional istifadəsi və daimi əzələ gərginliyi ilə dəstəklənən uzunmüddətli qırtlaq patologiyalarının formalaşması;
- Artan narahatlıq, özünə inamsızlıq və nitq təmasından qaçma ilə təzahür edən emosional və psixoloji çətinliklərin yaranması;
- Sosial əlaqələr dairəsinin daralması və ümumi həyat keyfiyyətinin nəzərəçarpacaq dərəcədə pisləşməsi;
- Xüsusilə səsi əsas iş aləti olan insanlarda peşə dezadaptasiyası.
Beləliklə, afoniya təkcə səsin olmaması deyil, həm də xəstənin həyatının müxtəlif sahələrinə toxunan patoloji proseslər zəncirini işə sala biləcək vəziyyətdir.
Hansı həkimə müraciət etməli
Səsin itməsi ən çox səsin periferik səviyyədə formalaşmasını təmin edən qırtlaq strukturlarının pozulması ilə bağlıdır. Bu səviyyədə səs telləri və fonasiyaya cavabdeh əzələlərin uzlaşmış işində nasazlıq baş verir. Bu səbəbdən səs itdikdə müraciət edilməli ilk mütəxəssis qulaq, burun və boğaz xəstəlikləri həkimidir (otolarinqoloq).
Klinik vəziyyəti aydınlaşdırmaqda aşağıdakı həkimlər kömək edə bilər:
Yadda saxla!
Afoniya ilk baxışdan zərərsiz vəziyyət kimi görünə bilər. Səsin olmaması insanın həyat keyfiyyətini kəskin aşağı salır, sosial əlaqələri məhdudlaşdırır və peşə problemlərinə səbəb olur. Səs peşəsi sahibləri üçün afoniya ciddi maneəyə və xroniki stress mənbəyinə çevrilir. Başa düşmək vacibdir ki, səsin itirilməsi mürəkkəb səsəmələgəlmə sisteminin işindəki pozğunluqların əlamətidir və vaxtında diaqnostika, müalicə tələb edir. Xəstə həkimə nə qədər tez müraciət etsə, səs funksiyasının tam bərpa olunma ehtimalı bir o qədər yüksəkdir.
Suallar və cavablar
Əsas fərq səsin itirilmə dərəcəsindədir. Disfoniya zamanı səs qalır, lakin xırıltılı, zəif olur və ya tembri dəyişir. Afoniya zamanı isə səs tamamilə çıxmır.
Bəli, afoniya təkcə böyüklərdə deyil, uşaqlarda da rast gəlinir, daha çox psixoemosional stress və ya səs aparatının həddindən artıq yüklənməsi fonunda.
Müntəzəm tənəffüs və artikulyasiya məşqləri, nitq səsinin gücünə nəzarət, səs rejiminə riayət etmək və istirahət vacibdir. Hava nəmləndiricilərindən istifadə etmək və həddindən artıq pıçıltıdan çəkinmək də səs tellərinin həddindən artıq yüklənməsinin və səsin zəifləməsinin qarşısını almağa kömək edir.
Siqaret çəkmək, isti və ya qıcıqlandırıcı içkilərin tez-tez qəbulu, qışqırmaq, uzun müddət pıçıldamaq və yuxu çatışmazlığı səs tellərinə mənfi təsir edir. Səs gigiyenasına riayət etmək və həddindən artıq yüklənmələrdən qaçmaq səsin itirilməsi və funksional pozğunluqların yaranması riskini azaltmağa kömək edir.
Əksər hallarda, xüsusilə kompleks müalicə və reabilitasiya aparıldıqda, bərpa mümkündür. Bunun üçün loqopedik üsullar, tənəffüs məşqləri, fizioprosedurlar və psixoemosional vəziyyətin korreksiyası tətbiq olunur. Müalicənin uzun müddət olmaması xroniki afoniyanın formalaşması riskini artırır.
