Səs tellərinin düyünləri səsin uzun müddət həddən artıq və düzgün olmayan istifadəsi nəticəsində hər iki səs telinin kənarında yaranan kiçik xoşxassəli qalınlaşmalardır. Səs xırıltılı və tez yorulan olur. Əsas müalicə səs terapiyası və səs rejimidir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Müğənni düyünləri
- səs qırışlarının düyünləri
- səs tellərinin noduları
- Noduli vocales
Xəstəlik haqqında
Danışarkən və oxuyarkən səs telləri saniyədə yüzlərlə dəfə bir-birinə toxunur. Səs uzun müddət güclü, qışqırıqla və ya düzgün olmayan texnika ilə istifadə edildikdə tellərin ön və orta üçdə birinin sərhədində – ən güclü toxunma nöqtəsində – daimi travma yaranır. Əvvəlcə yumşaq ödem, sonra isə bərk, «döyənəyə» bənzər qalınlaşma əmələ gəlir. Düyünlər adətən hər iki teldə simmetrik yerləşir və tellərin tam qapanmasına mane olur, buna görə səs xırıltılı və «nəfəsli» olur.
Düyünlər daha çox müəllimlərdə, müğənnilərdə, aktyorlarda, məşqçilərdə, zəng mərkəzi işçilərində, tərbiyəçilərdə, həmçinin çox qışqıran uşaqlarda (xüsusən oğlanlarda) rast gəlinir. Böyüklər arasında qadınlarda daha tez-tez müşahidə olunur. Uşaqlarda düyünlər əsasən məktəbəqədər və kiçik məktəb yaşında, aktiv, səs-küylü oyunları sevən uşaqlarda yaranır.
Səs tellərinin düyünləri xərçəngə çevrilmir, lakin peşəkar fəaliyyətə, ünsiyyətə və həyat keyfiyyətinə ciddi təsir edə bilər. Vaxtında başlanan səs terapiyası əksər hallarda əməliyyatsız yaxşı nəticə verir.
Düyünlərin yaranması tədricən baş verir. Əvvəlcə səs yalnız yükdən sonra – uzun dərs, konsert və ya məşq günündən sonra batır və istirahətlə bərpa olunur. Yük davam etdikcə ödem bərkiyir, səs səhərlər də dəyişik olur. Bu erkən mərhələdə müraciət etmək müalicəni xeyli asanlaşdırır.
Səbəbləri
Düyünlərin əsas səbəbi səs tellərinin uzun müddət mexaniki yüklənməsidir. Bir sıra amillər bu yükü artırır və selikli qişanı daha həssas edir:
- səsin həddən artıq yüklənməsi – fasiləsiz uzun danışıq, qışqırıq, səs-küylü mühitdə danışmaq və ya oxumaq;
- düzgün olmayan səs texnikası – səsin «boğazdan» çıxarılması, nəfəs dəstəyinin olmaması, səsi təbii tonundan aşağı və ya yuxarı salmaq;
- soyuqdəymə və larinqit zamanı səsə qənaət etməmək – iltihablı tellər travmaya daha həssasdır;
- larinqofaringeal reflüks – mədə möhtəviyyatının qırtlağa atılması selikli qişanı qıcıqlandırır;
- siqaret çəkmə, quru və tozlu hava – selikli qişanın quruması və iltihabı;
- allergik rinit və postnazal axıntı – tez-tez boğazı təmizləmə və öskürək tellərə əlavə zərbə vurur;
- kifayət qədər maye qəbul etməmək, çox miqdarda kofein və spirtli içki;
- psixoemosional gərginlik – boyun və qırtlaq əzələlərinin gərginliyi səs çıxarmanı çətinləşdirir.
Klinik mənzərə
- səsin xırıltılı, boğuq, «nəfəsli» olması;
- səsin tez yorulması, gün sonuna doğru pisləşməsi, istirahətdən sonra qismən yaxşılaşması;
- yüksək notları oxumaqda, səsi yüksəltməkdə və pıçıltı ilə danışmaqda çətinlik;
- səsin diapazonunun daralması, oxuyarkən və danışarkən «qırılması»;
- boğazda yad cisim hissi, tez-tez boğazı təmizləmək istəyi;
- danışarkən boyunda gərginlik, ağrı və ya yanma hissi;
- danışarkən daha çox güc sərf etmək, nəfəsin tez tükənməsi.
Uşaqlarda düyünlər çox vaxt daimi boğuq səslə özünü göstərir, uşaq bundan şikayət etmir, valideynlər isə bunu «xarakter» kimi qəbul edə bilər. Hamiləlik və hormonal dəyişikliklər səs tellərinin ödemini və simptomları müvəqqəti artıra bilər.
İki-üç həftədən çox davam edən səs batması, xüsusən siqaret çəkənlərdə, mütləq LOR müayinəsi tələb edir – digər, o cümlədən ciddi xəstəlikləri istisna etmək üçün. Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər nəfəs almaqda çətinlik, nəfəs alarkən xırıltılı səs (stridor), qanhayxırma, udqunmanın pozulması və ya boyunda şişkinlik varsa. Nəfəs almaq kəskin çətinləşibsə, dərhal 103 nömrəsinə zəng edin.
Şəkillərdə əlamətlər
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
LOR həkimi və ya foniatr şikayətlərin müddətini, peşəni, səs yükünü, siqaret çəkməni, reflüks və allergiya əlamətlərini soruşur, səsi dinləyərək qiymətləndirir. Diaqnoz yalnız qırtlağın vizual müayinəsi ilə təsdiqlənir.
- Larinqoskopiya – güzgü, sərt və ya elastik endoskopla səs tellərinin vəziyyəti, düyünlərin ölçüsü və yeri qiymətləndirilir.
- Videolarinqostroboskopiya – səs tellərinin titrəyişinin yavaşladılmış görüntüsü; düyünləri kista və poliplərdən ayırmağa, tellərin elastikliyini qiymətləndirməyə kömək edir.
- Səsin akustik analizi və fonopediya mütəxəssisinin qiymətləndirməsi – səs funksiyasının obyektiv göstəriciləri, müalicənin effektini izləmək üçün əsas.
- Reflüks şübhəsində – qastroenteroloq məsləhəti və müvafiq müayinələr.
- Allergiya şübhəsində – allerqoloq məsləhəti.
Differensial diaqnostika səs telinin polipi, kistası, Reynke ödemi, papillomatoz, leykoplakiya və qırtlaq xərçəngi ilə aparılır.
Müalicə zamanı müayinə müəyyən fasilələrlə təkrarlanır: düyünlərin ölçüsünün kiçilməsi və səs göstəricilərinin yaxşılaşması səs terapiyasının effektiv olduğunu göstərir, dəyişikliyin olmaması isə cərrahi müalicə məsələsini gündəmə gətirir.
Ağırlaşmalar
- səsin davamlı pozulması və peşəkar iş qabiliyyətinin məhdudlaşması;
- düyünlərin bərkiyərək fibroz formaya keçməsi və konservativ müalicəyə daha pis cavab verməsi;
- kompensator səhv səs vərdişlərinin formalaşması, boyun əzələlərində xroniki gərginlik;
- uşaqlarda ünsiyyət çətinlikləri;
- psixoloji gərginlik, peşə ilə bağlı narahatlıq.
Düyünlərin xərçəngə çevrilmə riski yoxdur, lakin müalicə olunmayan və səhv səs vərdişləri davam edən pasiyentlərdə səs problemləri illərlə qala bilər.
Müalicə
Səs tellərinin düyünlərinin müalicəsi əsasən konservativdir və səbəbin – səsin düzgün olmayan istifadəsinin – aradan qaldırılmasına yönəlir.
- Səs terapiyası (fonopediya) – əsas müalicə üsuludur: düzgün nəfəs, rezonans və səs çıxarma texnikasının öyrədilməsi; bir neçə həftədən bir neçə aya qədər davam edir. Yumşaq düyünlər çox vaxt yalnız bununla yox olur.
- Səs gigiyenası – qışqırmamaq, pıçıltı ilə danışmamaq, danışıq arasında fasilələr vermək, kifayət qədər maye içmək, otaq havasını nəmləndirmək, boğazı tez-tez təmizləmək əvəzinə su qurtumu almaq.
- Səs rejimi – kəskin dövrdə səs yükünün azaldılması; tam susma rejimi yalnız həkim tövsiyəsi ilə və qısa müddətə tətbiq olunur.
- Müşayiət edən vəziyyətlərin müalicəsi – reflüksün dərmanla və qidalanma rejimi ilə müalicəsi, allergik rinitin nəzarəti, siqaretdən imtina.
- Fonomikrocərrahiyyə – səs terapiyasına cavab verməyən bərk, fibroz düyünlərdə mikroskop altında aparılan əməliyyat; əməliyyatdan sonra mütləq səs rejimi və terapiya lazımdır, əks halda düyünlər təkrarlanır.
Uşaqlarda düyünlər adətən konservativ müalicə olunur və yeniyetməlik dövründə çox vaxt azalır; uşaq üçün səs terapiyası oyun formasında aparılır. Valideynlərin iştirakı və evdə səs-küy mühitinin azaldılması müalicənin uğurunu xeyli artırır.
Evdə pasiyent səs terapevtinin verdiyi nəfəs və səs məşqlərini müntəzəm yerinə yetirməli, gün ərzində səs yükünü bölüşdürməli, uzun danışıqdan sonra səsə istirahət verməlidir. Səs batdıqda «səsi zorla çıxarmaq» əvəzinə danışığı azaltmaq lazımdır. Peşəkar müğənnilər və müəllimlər üçün iş qrafikinin müvəqqəti dəyişdirilməsi də müalicənin bir hissəsidir.
Boğaz üçün sprey və pastilləri, «səsi açan» xalq vasitələrini özbaşına uzun müddət istifadə etmək düyünləri müalicə etmir, yalnız problemi gizlədir və həkimə müraciəti gecikdirir.
Profilaktika
- səslə peşəkar işləyənlər üçün səs texnikası və nəfəs üzrə təlim;
- böyük auditoriyada mikrofon və səsgücləndiricilərdən istifadə;
- danışıq və məşq arasında fasilələr, kifayət qədər su içmək;
- siqareti tərk etmək, tüstülü yerlərdən uzaq durmaq;
- soyuqdəymə və larinqit zamanı səsə qənaət etmək;
- reflüks və allergiyanı vaxtında müalicə etmək;
- uşaqlara qışqırmadan danışmağı öyrətmək, səs-küylü oyunlarda fasilələr təşkil etmək.
Hansı həkimə müraciət etməli
Səs batması iki-üç həftədən çox davam edərsə, LOR həkiminə və ya foniatra müraciət etmək lazımdır; müalicəyə fonopediya mütəxəssisi qoşulur, uşaqlarda isə pediatr və uşaq LOR həkimi.
Yadda saxla!
Səs tellərinin düyünləri əksər hallarda əməliyyatsız – səs terapiyası və düzgün səs rejimi ilə müalicə olunur.
- İki-üç həftədən çox səs batmasında LOR həkiminə müraciət edin.
- Pıçıltı ilə danışmaq səs tellərini qorumur, əksinə, gərginləşdirir.
- Əməliyyatdan sonra səs rejiminə əməl etməmək düyünlərin qayıtmasına səbəb olur.
- Nəfəs çətinliyi və ya qanhayxırma olarsa, təcili həkimə müraciət edin.
Faydalı Məqalələr
Larinqoskopiya nədir?
Larinqoskopiya – otolarinqologiyada geniş yayılmış müayinə üsuludur; ondan istifadə edərək həkim qırtlağı patoloji dəyişikliklər baxımından müayinə etmək, aşkar…
İstiqamət: Otolarinqologiya
Suallar və cavablar
Yumşaq, təzə düyünlər səs rejimi və səs terapiyası ilə tamamilə yox ola bilər. Uzun müddət mövcud olan bərk düyünlər isə adətən qalır və bəzən cərrahi müalicə tələb edir.
Xeyr, düyünlər xoşxassəli törəmələrdir. Lakin uzun sürən səs batması başqa xəstəliklərin, o cümlədən qırtlaq xərçənginin əlaməti ola bilər, ona görə diaqnozu larinqoskopiya ilə təsdiqləmək vacibdir.
Müalicə dövründə səs yükünü azaltmaq lazımdır. Oxumağa qayıtma vaxtı və həcmi səs terapevti və LOR həkimi ilə razılaşdırılır. Düzgün texnika ilə oxumaq gələcəkdə düyünlərin qarşısını almağa kömək edir.
Düyünlər adətən hər iki səs telində simmetrik yerləşən kiçik qalınlaşmalardır və səs yükü ilə bağlıdır. Polip və kista isə çox vaxt bir teldə olur və səs terapiyasına daha pis cavab verir. Onları bir-birindən larinqoskopiya və stroboskopiya ilə ayırırlar.
Uşaqlarda daimi boğuq səsin ən çox rast gəlinən səbəblərindən biri düyünlərdir, lakin başqa səbəblər də ola bilər. Uşaq LOR həkiminə müraciət etmək və səs tellərini müayinə etdirmək lazımdır. Əksər hallarda müalicə əməliyyatsız aparılır.
Əməliyyatdan sonra həkim qısa müddətli səs rejimi təyin edir, sonra isə səs terapiyası başlanır. Səsin tam bərpası vaxt aparır və əsasən tövsiyələrə əməl olunmasından asılıdır.
Mövzu üzrə məqalələr
Adenoidlər və onların böyüməsinin nəticələri
Adenoidlər – burun-udlağın tağında yerləşən və qoruyucu funksiya daşıyan limfoid toxumadır. Adenoidlərin (əsasən udlaq və damaq badamcıqlarının) həddindən…
İstiqamət: Otolarinqologiya
Burun selikli qişasının anemizasiyası
Tələbat olan otorinolarinqoloji prosedurlardan biri burun selikli qişasının anemizasiyasıdır. Bu, burun boşluğunun selikli qişalarının səthinin vazokonstriktorların – qan…
İstiqamət: Otolarinqologiya
Qulağın iltihabı
İsti yay günlərində çoxumuz sərin suya girmək istəyirik. Və hərə bir yerə üz tutur: kimisi yaxınlıqdakı gölməçələrə, çaylara,…
İstiqamət: Otolarinqologiya
Larinqoskopiya nədir?
Larinqoskopiya – otolarinqologiyada geniş yayılmış müayinə üsuludur; ondan istifadə edərək həkim qırtlağı patoloji dəyişikliklər baxımından müayinə etmək, aşkar…
İstiqamət: Otolarinqologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
