Konversion pozuntu nevroloji xəstəliyə bənzəyən, lakin sinir sisteminin struktur zədələnməsi ilə izah olunmayan iflic, qıcolma, görmə və ya nitq pozuntuları ilə gedən vəziyyətdir. Əlamətlər realdır və düzgün müalicə ilə yaxşılaşır.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Funksional nevroloji pozuntu
- dissosiativ nevroloji simptom pozuntusu
- konversion nevroz
Xəstəlik haqqında
Konversion pozuntuda beynin bədəni idarə etmə «proqramı» pozulur, halbuki onun «aparatı» – beyin, onurğa beyni, sinirlər – zədələnməyib. Nəticədə insan ətrafını hərəkət etdirə bilmir, qıcolmaya bənzər tutmalar, hissiyyat, görmə və ya səs itkisi yaşayır. Bunu kompüterdə «avadanlıq» sağlam olduğu halda proqram təminatında baş verən nasazlıqla müqayisə etmək olar.
Əlamətlər süni və ya «uydurma» deyil: insan onları qəsdən yaratmır və idarə edə bilmir. «İsteriya» termini damğalayıcı olduğuna görə artıq istifadə olunmur. Müasir nevrologiyada bu vəziyyət funksional nevroloji pozuntu adlanır və nevroloq ilə psixoterapevtin, çox vaxt fizioterapevtin də birgə işini tələb edir.
Funksional nevroloji pozuntular nevroloqa müraciətlərin ən çox rast gəlinən səbəbləri arasındadır. Daha çox gənc və orta yaşlı insanlarda, qadınlarda daha tez-tez müşahidə olunur, lakin uşaqlarda və ahıl insanlarda da ola bilər. Vaxtında düzgün diaqnoz qoyulduqda və müalicəyə başlanıldıqda proqnoz xeyli yaxşı olur.
Səbəbləri
Konversion pozuntu bir səbəbdən deyil, beynin işinə təsir edən bir neçə amilin birləşməsindən yaranır. Bəzi insanlarda aydın psixoloji səbəb tapılmır və bu, diaqnozu istisna etmir.
- Psixoloji stres və travmatik hadisələr – həmişə olmasa da, tez-tez əlamətlərdən əvvəl olur; bəzən stres aylar və ya illər əvvəl yaşanmış olur;
- Fiziki travma, xəstəlik, əməliyyat – təhrik edən amil kimi; məsələn, ayağın burxulmasından sonra uzunmüddətli zəiflik;
- Narahatlıq, depressiya, posttravmatik stres pozuntusu – tez-tez yanaşı olur və əlamətləri gücləndirir;
- Diqqətin bədən hisslərinə həddən artıq yönəlməsi – beyin normal hissləri «təhlükə siqnalı» kimi qəbul edir və hərəkətə nəzarəti pozur;
- Uşaqlıqda emosional travmalar, zorakılıq təcrübəsi;
- Miqren, xroniki ağrı, yuxu pozuntuları, həddən artıq yorğunluq – əlavə risk amilləri;
- Yanaşı nevroloji xəstəliklər – məsələn, epilepsiya fonunda funksional tutmalar və ya dağınıq sklerozda funksional əlamətlər;
- Dissosiasiya – özündən və ya ətrafdan uzaqlaşma, «qeyri-reallıq» hissi; tutmalardan əvvəl tez-tez müşahidə olunur.
Formaları
- Hərəki forma – ətrafda zəiflik və ya iflic, yerişin pozulması, titrəmə, distoniya, qeyri-iradi hərəkətlər;
- Dissosiativ (psixogen qeyri-epileptik) tutmalar – epilepsiyaya bənzər, lakin beyində epileptik aktivlik olmadan baş verən tutmalar;
- Hissi forma – bədənin bir hissəsində hissiyyatın itməsi və ya dəyişməsi;
- Xüsusi hiss orqanlarının pozuntusu – görmənin və ya eşitmənin pozulması;
- Nitq və udma pozuntuları – səsin itməsi, nitqin dəyişməsi, boğazda «kəsək» hissi;
- Funksional başgicəllənmə – daimi yırğalanma və qeyri-sabitlik hissi; çox vaxt kəskin başgicəllənmə epizodundan sonra yaranır;
- Qarışıq forma – bir neçə əlamətin birləşməsi.
Gedişinə görə kəskin (əlamətlər altı aydan az davam edir) və davamlı formalar ayırd edilir. Kəskin formada sağalma ehtimalı daha yüksəkdir.
Klinik mənzərə
Əlamətlər qəfil və ya tədricən başlaya bilər, gün ərzində dəyişə, diqqət yayındırıldıqda azala və yorğunluq, stres zamanı güclənə bilər. Ən çox rast gəlinən təzahürlər:
- qolda və ya ayaqda zəiflik, iflic;
- yerişin pozulması, ayağın «sürünməsi», müvazinətin qeyri-sabitliyi;
- qıcolmaya bənzər tutmalar – dissosiativ tutmalar; çox vaxt gözlər yumulu olur və tutma uzun sürə bilər;
- titrəmə, qeyri-iradi hərəkətlər, əzələ spazmları;
- hissiyyatın itməsi, keyləşmə, gizildəmə;
- görmənin pozulması, səsin itməsi, udma çətinliyi;
- huşun qısa müddətli «sönməsi», ətrafdan qopma hissi.
Bu əlamətlərlə yanaşı tez-tez xroniki yorğunluq, ağrılar, yaddaş və diqqət çətinlikləri, yuxu pozuntuları müşahidə olunur. Uşaq və yeniyetmələrdə pozuntu daha çox yeriş pozuntusu, tutmalar və ya görmə şikayətləri ilə özünü göstərir və məktəbdə yükləmə, ailə münaqişələri ilə əlaqəli ola bilər.
Dərhal 103 nömrəsinə zəng etmək lazımdır, əgər qəfil zəiflik, üzün asimmetriyası, nitq və ya görmə pozuntusu, ilk dəfə qıcolma tutması baş veribsə – hətta əvvəllər funksional pozuntu diaqnozu qoyulubsa belə, insult və epilepsiya istisna edilməlidir. Tutma zamanı travma alınıbsa və ya insan özünə zərər vermək, yaşamaq istəməmək barədə düşünürsə, dərhal 103 nömrəsinə zəng etmək lazımdır.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnozu nevroloq qoyur. Müasir yanaşmada diaqnoz təkcə digər xəstəlikləri istisna etməyə deyil, funksional pozuntunun müsbət klinik əlamətlərinə əsaslanır. Məsələn, Huver əlaməti zamanı zəif ayaq iradi hərəkətdə gücsüz olur, lakin digər ayaq qaldırılarkən qeyri-iradi olaraq normal güc göstərir; titrəmə isə diqqət yayındırıldıqda və ya ritmi dəyişdirildikdə dəyişir.
- nevroloji müayinə – reflekslər, əzələ gücü, hissiyyat, koordinasiya;
- baş beynin və onurğanın MRT-si – göstəriş olduqda, struktur zədələnməni istisna etmək üçün;
- video-EEQ monitorinqi – tutmaların epileptik olub-olmamasını müəyyən etmək üçün ən dəqiq üsul; tutma zamanı həm görüntü, həm beyin aktivliyi qeydə alınır;
- ENMQ – periferik sinir və əzələ zədələnməsinə şübhə olduqda;
- qan analizləri – qlükoza, elektrolitlər, qalxanabənzər vəz hormonları və s., göstərişə görə;
- psixiatrik qiymətləndirmə – yanaşı narahatlıq, depressiya, travma.
Differensial diaqnostika insult, epilepsiya, dağınıq skleroz, miasteniya, hərəki pozuntularla gedən xəstəliklər, həmçinin qəsdən yaradılan simptomlarla aparılır. Normal MRT nəticəsi «heç nə yoxdur» demək deyil – funksional pozuntu realdır.
Ağırlaşmalar
- uzunmüddətli əlillik, gündəlik fəaliyyətdə məhdudiyyət;
- lazımsız müayinələr, dərmanlar və əməliyyatlar;
- dissosiativ tutmaların epilepsiya kimi uzun müddət yanlış müalicəsi;
- hərəkətsizlik nəticəsində əzələ zəifliyi, oynaq kontrakturları;
- sosial təcrid, işin və ya təhsilin itirilməsi;
- depressiya və narahatlığın dərinləşməsi.
Müalicə
Konversion pozuntu müalicə olunan vəziyyətdir və müalicə nə qədər tez başlanarsa, nəticə o qədər yaxşı olur. Yanaşma kompleksdir və bir neçə mütəxəssisin birgə işini tələb edir.
- diaqnozun aydın izah edilməsi – müalicənin ilk və vacib addımı; pasiyent əlamətlərin real olduğunu, beynin işinin pozulması ilə bağlı olduğunu və geri dönə biləcəyini anlamalıdır;
- fizioterapiya – funksional pozuntular üçün xüsusi yanaşma ilə hərəkətin «yenidən öyrədilməsi»; diqqəti hərəkətin özündən yayındıran, avtomatik hərəkətləri istifadə edən məşqlər;
- psixoterapiya – koqnitiv-davranış terapiyası, travmaya yönəlmiş terapiya; tutmaların xəbərdarlıq əlamətlərini tanımağı və onların qarşısını almağı öyrədir;
- ergoterapiya və loqopedik məşğələlər – gündəlik bacarıqların, nitqin və udmanın bərpası üçün lazım olduqda;
- yanaşı depressiya və narahatlığın müalicəsi, o cümlədən antidepressantlar kimi dərmanlarla – psixiatrın təyinatı ilə;
- ağrı, yuxu pozuntuları və yorğunluğun müalicəsi;
- epilepsiyaəleyhinə dərmanların dissosiativ tutmalarda faydasız olduğundan həkim tərəfindən yenidən qiymətləndirilməsi.
Evdə nə etmək olar: fiziki aktivliyi tədricən artırmaq, gündəlik rejim saxlamaq, əlamətlər güclənəndə nəfəs və diqqəti yayındırma üsullarından istifadə etmək. Yaxınlar sakit qalmalı, tutma zamanı insanı travmadan qorumalı, lakin həddən artıq qayğı ilə onu tamamilə hərəkətsizliyə sövq etməməlidir. Həkimlə razılaşdırmadan dərmanları dayandırmaq və ya yeni dərmanlar başlamaq olmaz.
Profilaktika
- stres və travmatik təcrübədən sonra vaxtında psixoloji dəstək;
- narahatlıq, depressiya və posttravmatik stres pozuntusunun müalicəsi;
- kifayət qədər yuxu, müntəzəm fiziki aktivlik, iş və istirahətin balansı;
- travma və ya xəstəlikdən sonra hərəkətə tədricən qayıtmaq, uzun müddət ətrafı «qorumamaq»;
- ilk əlamətlərdə düzgün diaqnoz və izahat – xronikləşmənin qarşısını alır.
Hansı həkimə müraciət etməli
Diaqnozu nevroloq qoyur; müalicədə psixoterapevt, psixiatr, fizioterapevt və lazım olduqda loqoped iştirak edir. Uşaqlarda ilk müraciət pediatra və uşaq nevroloquna olur.
Yadda saxla!
Funksional nevroloji pozuntu «xəyali xəstəlik» deyil – bu, beynin işinin real, lakin geri dönən pozuntusudur.
- İlk dəfə yaranan zəiflik, qıcolma və ya nitq pozuntusunda dərhal 103-ə zəng edin – insult və epilepsiya istisna edilməlidir.
- Normal MRT əlamətlərin real olmadığı demək deyil.
- Diaqnoz qoyulduqdan sonra fizioterapiya və psixoterapiyadan imtina etməyin.
- Özünə zərər vermək düşüncələri yaranarsa, dərhal 103 nömrəsinə zəng edin.
Əlaqəli Xəstəliklər
Suallar və cavablar
Xeyr. Konversion pozuntuda əlamətlər qeyri-iradi yaranır və insan onları idarə edə bilmir. Bu, saxta xəstəlikdən və simulyasiyadan tamamilə fərqlidir.
Bəli, xüsusən erkən diaqnoz və düzgün müalicə ilə. Bir çox insanda əlamətlər əhəmiyyətli dərəcədə azalır və ya tam keçir. Uzun müddət davam edən hallarda da fizioterapiya və psixoterapiya ilə yaxşılaşma mümkündür.
Dissosiativ tutmalarda epilepsiyaəleyhinə dərmanlar kömək etmir. Lakin bəzi insanlarda hər iki növ tutma olur, ona görə dərmanların dayandırılması yalnız nevroloqun qərarı ilə aparılır.
Normal MRT beyində struktur zədələnmənin olmadığını göstərir, lakin beynin işinin pozulmasını göstərmir. Funksional pozuntunun diaqnozu nevroloji müayinədə aşkar olunan xüsusi əlamətlərə əsaslanır və əlamətləriniz realdır.
Sakit qalın, insanın başını yumşaq bir şeylə qoruyun, ətrafdakı iti əşyaları kənarlaşdırın və ağzına heç nə qoymayın. Tutma keçənə qədər yanında olun və sakit səslə danışın. İlk dəfə baş verən tutmada, travma olduqda və ya tutma adi haldan fərqlidirsə, 103-ə zəng edin.
Stresi azaltmaq faydalıdır, lakin adətən kifayət etmir, çünki beyində formalaşmış «səhv proqramı» xüsusi məşqlərlə dəyişmək lazımdır. Ən yaxşı nəticəni fizioterapiya və psixoterapiyanın birgə tətbiqi verir.
Mövzu üzrə məqalələr
Nevrozlar haqqında nə bilmək lazımdır
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatlarına görə, son 65 ildə nevrozdan əziyyət çəkənlərin sayı 24 dəfə artıb. Bu müddət ərzində…
İstiqamət: Psixoterapiya
Göz hərəkətləri ilə desensibilizasiya və emal (EMDR)
Hər bir insan həyatında heç olmasa bir dəfə qədim atalar sözünü eşidib: «Səhər axşamdan müdrikdir». Əlbəttə, hər kəs…
İstiqamət: Psixoterapiya
Meditativ, trans və hipnotik terapiya metodları
Psixoterapevtik yardım üçün müraciət edərkən insan ən çox bu və ya digər problemin öhdəsindən gəlmək üçün lazım olan…
İstiqamət: Psixoterapiya
Asperger sindromu – bu xəstəlik sadə sözlərlə nədir
Asperger sindromu psixopatik pozğunluqlara aiddir. Əvvəllər uşaq autizminin bir növü sayılırdı. Hazırda fərqləndirici əlamətlərə malik olduğu üçün ayrıca…
İstiqamət: Psixiatriya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
