Hematokrit qanın ümumi həcmində formalı elementlərin, ilk növbədə eritrositlərin payını əks etdirən laboratoriya göstəricisidir. Bu səhifədə hematokritin yüksəlməsinin səbəbləri, növləri, diaqnostikası, müalicəsi və mümkün ağırlaşmaları, əlaqəli xəstəliklər və hansı həkimə müraciət etmək lazım olduğu barədə məlumat toplanıb.
İxtisas: Endokrinoloq Ginekoloq Hematoloq Kardioloq Nefroloq Onkoloq Pulmonoloq Terapevt
Yayımlanma tarixi: Yenilənmə tarixi:
Hematokrit qanın ümumi həcmində formalı elementlərin, ilk növbədə eritrositlərin payını əks etdirən laboratoriya göstəricisidir. Analiz blanklarında o, HCT və ya Ht kimi işarələnir. Bu parametr qanın ümumi analizinin tərkibinə daxildir və toxumaların oksigenlə doyma dərəcəsini, qanın hüceyrə fraksiyasının ümumi sıxlığını qiymətləndirmək üçün istifadə olunur. Hematokritin normativ dəyərləri yaşdan və cinsdən asılı olaraq dəyişir. Kişilərdə onun səviyyəsi adətən 40-50%, qadınlarda isə 36-46% arasında olur. Uşaqlarda 35-44% həddində dəyişikliklərə yol verilir, yenidoğulmuşlarda isə həyatın ilk günlərindəki qanyaranmanın xüsusiyyətlərinə görə göstərici 60%-ə qədər qalxa bilər. Hematokritin yüksəlməsi eritrositlərin artıq konsentrasiyasından və ya qanın maye hissəsinin (plazmanın) həcminin azalmasından xəbər verə bilər ki, bu da fizioloji tarazlığı pozur. Bu göstəricinin artması qanın qatılaşmasını əks etdirir, bu zaman onun axıcılığı pozulur və tam dəyərli oksigen mübadiləsi qabiliyyəti azalır. Belə vəziyyət həm dehidratasiya kimi müvəqqəti fizioloji amillər nəticəsində, həm də tibbi müdaxilə tələb edən müxtəlif xəstəliklər fonunda yarana bilər. Analiz nəticələrini daha dəqiq şərh etmək üçün digər göstəriciləri də — hemoqlobin miqdarını, həmçinin leykosit və trombositlərin sayını — nəzərə almaq lazımdır. Həkimin köməyi olmadan bunu etmək çətindir. Qadında hematokrit yüksəlmişdirsə, xüsusən hamiləlik dövründə, bu, diqqətli müşahidə tələb edir, çünki fetusun qanla təchizatına təsir edə bilər (normada bu göstərici bir qədər azalmalıdır). Eləcə də uşaqda hematokrit yüksəldikdə dehidratasiyanı, qanın anadangəlmə patologiyalarını və ya böyrək zədələnmələrini istisna etmək lazımdır. Hər halda HCT-nin əhəmiyyətli yüksəlməsi səbəbləri aşkar etmək və potensial riskləri qiymətləndirmək üçün həkim məsləhəti tələb edir.
Növləri
Hematokrit göstəricisinin yüksəlmə dərəcəsi cüzidən kritik qiymətlərə qədər dəyişə bilər. Vəziyyətin ağırlığının klinik qiymətləndirilməsi üçün normativ göstəricilərdən aşma faizinə görə dərəcələndirmədən istifadə olunur ki, bu da həkimə risk dərəcəsini vaxtında müəyyən etməyə və xəstənin idarə olunması üçün adekvat taktika seçməyə imkan verir.
Hematokritin yüksəlmə səviyyələri:
- Orta dərəcəli kənarlaşma — göstərici normanın yuxarı sərhədini 1-5% aşır.
- İfadə olunmuş yüksəlmə — artım 6-10% təşkil edir.
- Əhəmiyyətli artım — kənarlaşma 10%-dən çoxdur.
- Kritik səviyyəli hemokonsentrasiya — hematokrit normadan 15% və daha çox yüksəkdir.
Belə bölgü təkcə qanın özlülüyünün dəyişmə dərəcəsini deyil, həm də hemodinamika və mikrosirkulyasiya üçün potensial təhlükəni əks etdirir. Xüsusilə diqqətəlayiq olan ifadə olunmuş və kritik formalardır, bu zaman damar fəlakətləri, o cümlədən tromb əmələ gəlməsi və işemik ağırlaşmalar ehtimalı artır. Belə dəyişikliklər yaşlı xəstələrdə, xüsusən 50 yaşdan sonra kişilərdə və müəyyən edilmiş damar xəstəlikləri olan qadınlarda ən təhlükəlidir.
Səbəbləri
Hematokrit göstəricisinin artması həmişə patologiyaya işarə etmir və bir sıra hallarda orqanizmin müvəqqəti xarici və ya daxili təsirlərə fizioloji cavabı ola bilər. Lakin istinad qiymətlərinin sabit və ya ifadə olunmuş şəkildə aşılması çox vaxt klinik diqqət tələb edən pozğunluqların olduğundan xəbər verir. Hematokritin yüksəlməsinin mümkün mexanizmlərinin anlaşılması səbəblərin qiymətləndirilməsində və diaqnostik istiqamətin seçilməsində əsas rol oynayır.
Qan hüceyrələrinin plazmaya nisbətən həcminin artmasına səbəb olan amillərin əsas qrupları:
- Orqanizmdə maye çatışmazlığı (plazmanın hipovolemiyası). Suyun əhəmiyyətli itkisi zamanı (yüksək temperaturda dəridən, güclü tərləmə ilə, çoxsaylı qusma və ya diareya zamanı mədə-bağırsaq traktı vasitəsilə) orqanizmdə plazma həcmi azalır. Bu, eritrositlərin mütləq miqdarı dəyişməsə belə, onların sayının yüksəlməsi barədə yalançı təsəvvür yaradır (hematokrit səviyyəsi artır). Bənzər effekt su rejiminə riayət edilməməsi və mayenin xroniki çatışmazlığı zamanı da mümkündür.
- Uzunmüddətli hipoksiya. Toxumalarda xroniki oksigen çatışmazlığı sümük iliyində eritropoezi stimullaşdıran hormon — eritropoetinin istehsalını fəallaşdırır. Nəticədə eritrositlərin sayı və müvafiq olaraq hematokrit artır. Bu vəziyyət xroniki obstruktiv ağciyər xəstəlikləri, emfizema, ifadə olunmuş ürək çatışmazlığı olan xəstələr üçün, həmçinin daimi hipoksik yükə məruz qalan şəxslər — məsələn, dağlıq ərazi sakinləri üçün xarakterikdir.
- Eritremiya (Vakez xəstəliyi). Bu, qankəmiliyi toxumasında eritrositlərin nəzarətsiz sintezi ilə müşayiət olunan, çox vaxt leykositlərin və trombositlərin səviyyəsinin yüksəlməsi ilə birləşən müstəqil mieloproliferativ xəstəlikdir. Reaktiv vəziyyətlərdən fərqli olaraq, eritremiyada hematokritin artması kompensator mexanizmlərlə deyil, qankəmiliyi sistemində patoloji pozğunluqla şərtlənir ki, bu da qanın özlülüyünün artmasına və tromboza meylliliyə gətirib çıxarır.
- Böyrək patologiyaları. Böyrək funksiyasının bəzi pozğunluqlarında fizioloji ehtiyac olmadan eritropoetinin istehsalı gücləndirilir, bu isə eritrositlərin artıq əmələ gəlməsinə şərait yaradır. Dehidratasiya əlamətləri olmadıqda, bu, çox vaxt kişilərdə və ya qadınlarda yüksək hematokritdə müşahidə olunur.
- Yanıq travmaları. Zədələnmiş dəridən plazmanın əhəmiyyətli itkisi zamanı qan hüceyrələrinin konsentrasiyası artır, bu da hematokritin yüksəlməsinə səbəb olur.
- Hormonal balanssızlıq. Müəyyən hormonların, məsələn, böyrəküstü vəzilərin pozğunluğu (hiperkortisizm) zamanı artıq ifrazı eritrositlərin sintezini stimullaşdırır.
- Dağlıq əraziyə adaptasiya və ya uzunmüddətli hipoksiya. Orqanizm havada oksigenin azalmış miqdarına toxumaların oksigenlə təminatını yaxşılaşdırmaq üçün eritrositlərin sayını artırmaqla cavab verir. Bu, sağlam insanlarda belə hematokritin artmasında öz əksini tapır.
- Anabolik steroidlərin istifadəsi. Onlar eritrositlərin əmələ gəlmə prosesini gücləndirir. Bu, güc məşqləri ilə fəal məşğul olan kişilərdə hematokritin yüksək olmasının səbəblərindən biridir.
Diaqnostika
Hematokrit göstəricisinin artması özlüyündə müstəqil diaqnoz deyil, xəstənin vəziyyətinin dərin klinik təhlilinin zəruriliyini göstərən klinik-laboratoriya markeridir.
Bu kənarlaşmanın şərh edilməsi orqanizmin hematoloji, biokimyəvi və funksional parametrlərinin əlavə diaqnostika üsulları ilə hərtərəfli qiymətləndirilməsini tələb edir.
- Leykosit formulu və eritrositlərin həcm göstəricilərinin qiymətləndirilməsi ilə ətraflı klinik qan analizi
- Biokimyəvi profil
- Arterial qanın qaz analizi
- Böyrəklərin və qarın boşluğunun ultrasəs vizuallaşdırılması
- Ümumi klinik sidik analizi
- Zərdabda eritropoetin səviyyəsinin təyini
- Dəmir mübadiləsi parametrlərinin tədqiqi (ferritin, transferrin, ümumi dəmirbağlama qabiliyyəti)
- Pulsoksimetriya
- Baş beynin maqnit-rezonans tomoqrafiyası
- Döş qəfəsi orqanlarının rentgenoqrafik müayinəsi
Bu müayinələrin hər biri mənzərəni dəqiqləşdirməyə kömək edir. Belə ki, qanın ümumi analizi müşayiətedici dəyişiklikləri — məsələn, hemoqlobinin yüksək olub-olmadığını, leykositlərin sayının dəyişib-dəyişmədiyini — qiymətləndirməyə imkan verir. Biokimya gizli iltihabları, qaraciyər və böyrək funksiyalarının pozğunluqlarını aşkar edir. USM anatomik kənarlaşmaları aşkar etməyə kömək edir. Eritropoetin səviyyəsi sümük iliyinin stimullaşdırılmasından xəbər verir. Qanın qaz analizi xüsusilə ağciyər patologiyasından şübhələndikdə xroniki oksigen çatışmazlığının olub-olmadığını anlamağa imkan verir.
- Analizlər
- Baş beynin MRT-si
- Qarın boşluğunun USM-i
- Böyrəklərin USM-i
- Döş qəfəsinin rentgeni
- Pulsoksimetriya
Müalicə
Hematokritin artması zamanı terapiya ilk növbədə bu simptoma səbəb olan ilkin amillərin aradan qaldırılmasına yönəldilir. Yüksək hematokrit özlüyündə diaqnoz deyil, qanın vəziyyətinin və orqanizmin ümumi sağlamlığının göstəricisidir. Bununla əlaqədar əsas istiqamət etiopatogenetik müalicə — pozğunluğa səbəb olan əsas xəstəliyə və ya patoloji prosesə təsir olur.
Müalicənin əsas istiqamətləri:
Dehidratasiyanın korreksiyası
Hematokritin yüksəlməsi maye itkisi ilə əlaqədardırsa — istilikdə, diareya, qusma və ya intensiv fiziki yük zamanı — su balansını bərpa etmək lazımdır. Buna müntəzəm su qəbulu hesabına, mayenin ifadə olunmuş çatışmazlığında isə plazma həcmini normaya qaytarmağa kömək edən məhlulların venadaxili yeridilməsi ilə nail olunur. Uzunmüddətli dehidratasiyaya yol verməmək vacibdir, çünki bu, qanın özlülüyünün artmasına və tromboz riskinə gətirib çıxarır.
Xroniki hipoksiyanın müalicəsi
Oksigen çatışmazlığına səbəb olan ağciyər xəstəliklərində, ürək çatışmazlığında və ya digər vəziyyətlərdə oksigenoterapiya və qan dövranını yaxşılaşdıran preparatlar təyin edilir. Belə hallarda müalicənin məqsədi toxumaların oksigenlə doyma səviyyəsini artırmaq, eritrositlərin istehsalının stimullaşmasını azaltmaq və hematokriti normallaşdırmaqdır.
Polisitemiyanın müalicəsi
Sümük iliyinin bədxassəli zədələnməsi olan həqiqi polisitemiya zamanı terapiya eritrositlərin sayının azaldılmasına və qanın özlülüyünün aşağı salınmasına yönəlir. Eritrosit cücərtisinin patoloji stimullaşmasını basdıran, həmçinin tromb əmələ gəlməsinin qarşısını alan preparatlar təyin edilir.
Hormonal balanssızlığın korreksiyası
Hematokritin yüksəlməsi hormonların artıq ifrazı ilə, məsələn, böyrəküstü vəzilərin patologiyası ilə şərtlənirsə, hormonal fonu normallaşdıran farmakoloji terapiya təyin edilir. Bu, eritrositlərin istehsalının həddindən artıq stimullaşmasını azaltmağa və qanın komponentlərinin fizioloji balansını bərpa etməyə kömək edir.
Böyrək xəstəliklərinin müalicəsi
Eritropoetinin sintezinin artmasına gətirib çıxaran böyrək patologiyalarında ilkin vəzifə səbəbi — iltihabi prosesi, damar pozğunluqlarını və ya şiş törəmələrini aradan qaldırmaqdır. Bunun üçün böyrəklərin işini yaxşılaşdıran dərmanlar, ağır hallarda isə qanın süzülməsini təmin edən dializ prosedurları tətbiq olunur. Yeni törəmələr olduqda onların çıxarılması aparılır.
Tromb əmələ gəlməsinin profilaktikası
Yüksək hematokrit səviyyəsi qanın özlülüyünü artırır ki, bu da tromb formalaşma ehtimalını yüksəldir. Riski azaltmaq üçün qanı durulaşdıran preparatlar — antikoaqulyantlar və antiaqreqantlar tətbiq olunur. Əlavə olaraq qan dövranının yaxşılaşdırılması üçün tədbirlər vacibdir: ölçülü fiziki fəallıq, çəkiyə nəzarət və siqaretçəkmə kimi zərərli vərdişlərdən imtina.
Xəstələr üçün vacib tövsiyələr:
- Müntəzəm olaraq ümumi qan analizi vermək və hematokritə nəzarət etmək.
- Xüsusilə isti havada və fiziki yüklər zamanı su balansını izləmək.
- Baş ağrıları, baş gicəllənməsi, təngnəfəslik, dərinin qızarması kimi simptomlar meydana gəldikdə həkimə müraciət etmək.
- Mütəxəssislə məsləhətləşmədən qanın özlülüyünü azaltmaq üçün dərmanları özbaşına qəbul etməmək.
- Qanın tərkibinə təsir edən əsas xəstəliklərin müalicəsi üzrə tövsiyələrə riayət etmək.
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
Ağırlaşmalar
Yüksək hematokritin uzun müddət davam etməsi sağlamlıq üçün ciddi təhlükə yaradır, çünki sıx qan damarlarla sərbəst axını çətinləşdirir və orqan və toxumalara oksigen çatdırılmasını pisləşdirir. Vaxtında korreksiya olmadıqda, həyat keyfiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə azalda və hətta ölümlə nəticələnə bilən ağır ağırlaşmaların inkişaf ehtimalı artır.
- Tromb əmələ gəlməsi. Qanın artmış özlülüyü damarları tıxaya və normal qan dövranına mane ola bilən tromb kütlələrinin sürətli formalaşmasına şərait yaradır. Bu, həyat üçün təhlükə yaradan infarktların, insultların və tromboemboliyaların inkişafı ilə nəticələnə bilər.
- Hipertonik krizlər. Qan dövranına artmış müqavimət və qırmızı hüceyrələrin həcminin artması səbəbindən arterial təzyiq kəskin yüksəlir ki, bu da orqanizm üçün kritik vəziyyətlərə səbəb ola bilər.
- Ürək əzələsinin həddindən artıq yüklənməsi. Ürək sıx qanı itələmək üçün daha intensiv yığılmalıdır, bu isə zaman keçdikcə miokardın tükənməsinə və ürək çatışmazlığına gətirib çıxara bilər.
- Sonradan funksiyanın pisləşməsi ilə böyrək hipoperfuziyası. Kapilyarların keçiriciliyinin azalması səbəbindən böyrək qlomerullarında mikrosirkulyasiyanın pisləşməsi toxumaların oksigen aclığına gətirib çıxarır. Bu vəziyyət funksional cəhətdən fəal böyrək paranximasının məhvinə səbəb ola bilər.
Hansı həkimə müraciət etməli
Qan analizi hematokritin yüksək olduğunu göstərmişsə, özbaşına diaqnoz qoymamaq vacibdir. Bu göstəricinin artması tibbi yanaşma tələb edən müxtəlif vəziyyətlərdən xəbər verə bilər. Müşayiətedici əlamətlərdən asılı olaraq xəstə konkret patologiyaların diaqnostikası və müalicəsi ilə məşğul olan dar profilli mütəxəssislərə yönləndirilə bilər.
İlk növbədə terapevtlə məsləhətləşmək lazımdır — o, qanın ümumi analizini qiymətləndirəcək, anamnez toplayacaq və zərurət olduqda profil üzrə mütəxəssisə yönləndirəcək. Qadında hematokrit yüksəkdirsə, xüsusən 40 yaşdan yuxarı olduqda, ginekoloqun iştirakı tələb oluna bilər. Uşaqda qanda hematokritin yüksəlməsi pediatr, zərurət olduqda isə uşaq nefroloqu və ya hematoloqu tərəfindən müşahidə üçün əsasdır.
Yadda saxla!
Qanda hematokrit yüksəkdirsə, bu, susuzlaşma və ya fiziki yüklə bağlı müvəqqəti vəziyyət ola bilər, lakin daxili orqanların işindəki pozğunluqlardan da xəbər verə bilər.
Kişilərdə və qadınlarda yüksək hematokrit müşahidə tələb edir: qanın ümumi analizini təkrar vermək və yanaşı əlamətləri qiymətləndirmək vacibdir.
Uşaqlardakı kənaraçıxmalara xüsusilə diqqətlə yanaşmaq lazımdır — uşaqlarda hematokrit çox vaxt qızdırma və ya ishal zamanı yüksəlir və bu, susuzlaşmanın göstəricisi olur.
Suallar və cavablar
Qadında hematokritin yüksəlmə səbəbləri dehidratasiya, fiziki yük və ya hormonal dəyişikliklərlə əlaqəli ola bilər. Simptom olmasa belə, xəstəlikləri istisna etmək üçün təkrar analiz və müayinə aparmaq vacibdir.
Uşaqda hematokritin yüksəlməsi çox vaxt dehidratasiya və ya hərarətlə əlaqədardır. Vəziyyət vaxtında normallaşdırılmazsa, bu, toxumaların oksigenlə təminatını pisləşdirə və özünü hiss etməyin pisləşməsinə gətirib çıxara bilər.
Siqaretçəkmə xroniki hipoksiya yaradır, bu səbəbdən orqanizm eritrositlərin istehsalını artırır. Nəticədə hematokrit yüksəlir ki, bu da damar ağırlaşmaları riskini artırır.
Hematokritin özbaşına azaldılması tövsiyə olunmur, çünki bu göstərici orqanizmin ümumi vəziyyətini əks etdirir. İlk növbədə yüksəlmənin əsas səbəbini aşkar edib aradan qaldırmaq, eləcə də müalicə edən həkimin təyinatlarına ciddi əməl etmək lazımdır.
Standart ümumi qan analizindən əlavə, vəziyyəti daha dolğun qiymətləndirmək üçün biokimyəvi analiz, qanın qaz tərkibinin tədqiqi, böyrək və ürəyin ultrasəs müayinəsi, həmçinin eritrositlərin əmələ gəlməsini tənzimləyən hormon — eritropoetinin səviyyəsini müəyyən etmək məqsədəuyğundur. Bu məlumatlar patologiyanın mənbəyini dəqiq müəyyən etməyə və optimal terapiya seçməyə kömək edir.
