Hipovolemik şok – arterial qanın həcminin əhəmiyyətli dərəcədə çatışmazlığı ilə əlaqəli kritik vəziyyətdir. «Qan aclığı» şəraitində toxumaların qida maddələri ilə təminatı pozulur ki, bu da əvvəlcə funksional, sonra isə həyati vacib orqan və sistemlərdə üzvi dəyişikliklərə gətirib çıxarır.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Oliqemik şok
Xəstəlik haqqında
Hipovolemik şok, mayenin sürətlə itirilməsinin daxili orqanların əksəriyyətinin çatışmazlığı ilə müşayiət olunduğu və adekvat dövran edən qan həcminin olmaması, sonradan perfuziyanın pozulması ilə əlaqədar vəziyyətlərə aiddir.
Traumatologiyada hipovolemik şokun ən çox rast gəlinən səbəbləri nüfuzedici travma zamanı kəskin xarici qan itirilməsi, parenximatoz orqanların zədələnməsi və iri damarların cırılması ilə əlaqəli döş qəfəsi və qarın boşluğuna kəskin daxili qan itirilməsi, habelə geniş yanıqlar zamanı mayenin böyük itkiləridir.
Şokun ilkin mərhələləri kompensator xarakter daşıyır və toxumaların qanla təchizatını bərpa etməyə yönəlir. Bu mərhələdə patogenezinin əsas həlqəsi katexolaminlərin sintezidir; onlar ürək fəaliyyətini sürətləndirir və damarları spazmlaşdırır ki, orqanizmin hüceyrələrini ən azı qismən qida maddələri və oksigenlə təmin etsin. Lakin patoloji amilin təsiri davam edərsə və müalicə gecikərsə, kompensasiyanın pozulması (dekompensasiya) baş verə bilər ki, bu da orqanizmin iş qabiliyyətinin kritik dərəcədə pozulması ilə təhlükəlidir.
Xüsusi meyarlara əsasən həkimlər patoloji prosesin ağırlıq dərəcəsini qiymətləndirirlər.
Müalicə 2 mərhələdən ibarətdir:
- Orqanizmi kritik şəraitdə dəstəkləmək və patoloji zənciri dayandırmaq;
- Birbaşa səbəbi aradan qaldırmaq üçün ilkin ocağa təsir etmək (qanaxma və ya yanıq zamanı toxuma zədələnməsi).
Səbəbləri
Traumatologiyada hipovolemik şokun birbaşa səbəbləri bunlar ola bilər:
- Damarlara və daxili orqanlara zədələnməyə səbəb olan yıxılmalar və zərbələr;
- Plazmanın böyük həcmdə itirilməsi ilə müşayiət olunan geniş yanıqlar;
- Açıq sınıqlar, xüsusilə iri damarların keçdiyi uzun boruvari sümüklər nahiyəsində.
Səbəb amilinin xarakterindən asılı olmayaraq, hipovolemik şok zamanı patogenez həlqələri eynidir. Kəskin qan itirilməsinə cavab olaraq qanın laxtalanma sistemi aktivləşir və damarlar spazma uğrayır. Bu 2 amil yetkin olmayan qan laxtasının formalaşmasında həlledicidir. Ardınca ayrılan fibrin trombun stabilləşməsinə gətirib çıxarır, bununla belə onun sıxlaşma prosesi orta hesabla 1 sutka çəkir.
Plazma və eritrositlərin bir hissəsinin itirilməsi fonunda orqanizmin hüceyrələri enerji aclığı yaşamağa başlayır. Buna görə kompensasiya mexanizmləri işə düşür. Belə ki, ürək-damar sistemi ürəyin yığılmalarının tezliyini və gücünü artırır, damarların diametri qismən azalır ki, bu da damar təzyiqinin artmasına gətirib çıxarır. Eyni zamanda qan axınının yenidən bölüşdürülməsi elə həyata keçirilir ki, həyati vacib orqanlar (ürək, böyrəklər, baş beyni) daha çox qidalanma alsın.
Sonuncu kiçik arteriyaların spazmını daha da gücləndirir və aldosteron hesabına orqanizmdə mayenin saxlanmasına kömək edir. Antidiuretik effektin gücləndirilməsi üçün hipofiz də vazopressin sintez edir. Orqanizmin vəzifəsi maye itkilərini azaltmaq və damar daxilində təzyiqin saxlanması üçün zəruri olan plazma həcmini qorumaqdır.
Təsnifat
Klinik tövsiyələrə əsasən, hipovolemik şokun təsnifatında ağırlığın 4 dərəcəsi ayırd edilir:
- I dərəcəli şok, bu zaman dövran edən plazma həcminin çatışmazlığı 15%-ə qədər olur. Ağırlaşmalar olmadıqda yalnız ürək ritminin cüzi tezləşməsi müşahidə oluna bilər. Arterial təzyiq və tənəffüs tezliyi adətən normativ göstəricilər daxilində qalır.
- II dərəcəli şok – damarlarda dövran edən qan həcminin təxminən 15-30%-nin itirilməsi ilə xarakterizə olunur. Bu, ürək döyüntülərinin dəqiqədə 100 vurğudan artıq olmasına, eyni zamanda tənəffüsün tezləşməsinə səbəb olur. Dəri soyuq və nəm olur, insanda narahatlıq yaranır. Belə qan itkisində adrenalin və noradrenalinin kompensator ifrazı baş verir, onlar damar tonusunu artırır ki, bu da diastolik («aşağı») arterial təzyiqin yüksəlməsi ilə müşayiət olunur.
- III dərəcəli şok – qan itkisinin dövran edən həcmin 30-40%-nə çatdığı zaman inkişaf edir. Bu mərhələdə xəstələrdə nəzərəçarpan taxikardiya aşkar olunur, sistolik («yuxarı») təzyiq düşür, ifraz olunan sidiyin miqdarı azalır, şüur qarışıq olur, insan həyəcanlı və ya əksinə, həddindən artıq sakit olur.
- IV dərəcəli şok – qan itkisinin 40%-dən çox olduğu zaman inkişaf edir. Arterial təzyiq daha da azalır, ürək fəaliyyəti sürətlənir, sidik tamamilə ifraz olunmaya bilər, dəri soyuq və solğun olur, şüur, bir qayda olaraq, itirilir.
Klinik mənzərə
Hipovolemik şokun əsas simptomları bunlardır:
- Travmatik amilin təsir etdiyi yerdə ifadəli ağrı;
- Ürək fəaliyyətinin sürətlənməsi;
- Zəif nəbz dolğunluğu;
- Tənəffüsün sürətlənməsi;
- Dəri örtüklərinin solğunluğu və nəmliyi;
- Şüurun qarışıqlığı və ya itməsi;
- Qulaqlarda küy, başgicəllənmə, ürəkbulanma ola bilər.
Plazma və eritrositlərin həcmi nə qədər çox itirilərsə, bu təxirəsalınmaz vəziyyətin klinik əlamətləri bir o qədər ifadəli olur.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Qan itirməsi və ya geniş yanıqları olan pasiyentə orqanizmin vəziyyətini qiymətləndirməyə imkan verən kompleks müayinə aparılır:
- Ümumi klinik qan analizi;
- Ümumi klinik sidik analizi;
- Plazmanın biokimyəvi müayinəsi;
- Orqanizmdə turşu-qələvi tarazlığının qiymətləndirilməsi;
- Elekrokardioqrafiya;
- Əgər bu yumşaq toxumalardırsa, zədələnmə sahəsinin ultrasəs müayinəsi və əgər bu sümük toxumalarının zədələnməsidirsə, rentgenoqrafik müayinə.
Müalicə
Hipovolemik şokun müalicəsi 3 əsas məqsəd güdür:
- Orqanizmi mümkün qədər oksigenlə təmin etmək;
- Qan itirilməsini və yanıqlarda plazma itkisinin qarşısını almaq;
- Dövran edən qanın həcmi çatışmazlığını bərpa etmək.
Hipovolemik şokun təxirəsalınmaz müalicəsi reanimatologiya sahəsində müasir sübuta əsaslanan tədqiqatlara söykənən təxirəsalınmaz yardım alqoritminə uyğun olaraq aparılır.
Orqanizmi oksigenlə doyurmaq üçün maska ilə oksigenoterapiya aparılır (bəzən traxeyanın intubasiyası tələb olunur). 2 periferik venaya PVC kateterlər qoyulur. Plazma itkilərini bərpa etmək üçün kristalloid və kolloid terapiya aparılır. İfadəli anemiya zamanı eritrosit kütləsinin köçürülməsi göstərilə bilər, ağır hipoproteinemiya (qanda zülal hissəciklərinin çatışmazlığı) zamanı isə plazma kütləsinin köçürülməsi icra edilir. Paralel olaraq simptomatik və metabolik terapiya aparılır. İnfeksion ağırlaşmaların qarşısını almaq üçün geniş təsir spektrli antibiotiklər təyin olunur.
Davam edən qanaxma zamanı təxirəsalınmaz cərrahi müdaxilə aparılır. O, zədələnmiş damarın liqaturasına yönəldilir, əgər bu mümkün deyilsə, onda patoloji dəyişilmiş toxumaların kəsilib çıxarılması və rezeksiyanın kənarlarının tikilməsi icra edilir.
Əgər hipovolemik şokun səbəbi ağır yanıqlar olmuşdursa, o zaman zədələnmiş dərinin ehtiyatla (ağrısızlaşdırma altında) işlənməsi və plazma itkilərinin qarşısını almağa kömək edən xüsusi vasitələrin tətbiqi mütləqdir.
Reabilitasiya
Hipovolemik şokdan sonra reabilitasiya bütün orqan və sistemlərin funksional vəziyyətinə kompleks təsir göstərilməsini nəzərdə tutur. Xəstəyə aşağıdakıların aparılması tövsiyə olunur:
- Nəfəs gimnastikası;
- Masaj;
- Müalicəvi bədən tərbiyəsi ilə məşğul olmaq;
- Fizioterapevtik prosedurlar;
- Şokdan sonrakı qalıq pozğunluqların aradan qaldırılmasına yönəlmiş dərman müalicəsi.
Profilaktika
Ağır hipovolemik şok risklərini azaltmağa imkan verən əsas qayda, travma və ya yanıq alındığı halda mümkün qədər erkən tibbi yardım üçün müraciət etməkdir.
Yadda saxla!
Birinci-ikinci mərhələdə diaqnostika olunmuş hipovolemik şok uğurla müalicə edilir, çünki daxili orqanlarda davamlı üzvi dəyişikliklər formalaşmağa macal tapmır. Üçüncü-dördüncü mərhələdə irəliləmiş patoloji prosesi aradan qaldırmaq xeyli çətindir, onun aradan qaldırılmasından sonra isə tez-tez qalıq nevroloji pozğunluqlar qalır. Buna görə pasiyentin həyatını xilas etmək üçün travmalar və yanıqlar zamanı onu dərhal travmatologiya şöbəsinə çatdırmaq lazımdır ki, yardım vaxtında göstərilsin və bununla da ağırlaşma riskləri azaldılsın.
Əlaqəli Xəstəliklər
- Susuzlaşma (dehidratasiya)
- Doğuşdan sonrakı qanaxma
- Açıq sınıq
- Adheziv kapsulit
- Almacıq sümüyünün sınığı
- Anadangəlmə əyriboyunluq
- Ankiloz
- Araxnodaktiliya
- Artropatiya
- Asetabulumun sınığı
- At ayağı (ekvinus deformasiya)
- Axilles vətərinin tendiniti
- Axilles vətərinin zədələnməsi
- Axillobursit
- Axillodiniya
Suallar və cavablar
Hipovolemik şokun müalicəsi – kompleks və çoxkomponentlidir. İntensiv terapiyanı anestezioloq-reanimatoloq aparır, sümük-əzələ sisteminin patologiyası ilə bağlı səbəblərin korreksiyasını isə travmatoloq-ortoped həyata keçirir.
Hipovolemik şok – insan həyatı üçün bilavasitə təhlükə yaradan kritik vəziyyətdir. Müalicə nə qədər tez başlanarsa, proqnoz bir o qədər yaxşı olar. Şokun patogenetik həlqələri aradan qaldırıldıqdan və orqanizmin tədricən normal həyata bərpasından sonra nevroloji defisit şəklində qalıq dəyişikliklər mümkündür.
Əgər güclü qanaxma varsa, hospitaləqədər mərhələdə qanın axmasını dayandırmaq üçün turniket qoymaq lazımdır. Turniketə onun qoyulma vaxtı göstərilən qeyd bərkidilməlidir. Zərərçəkmiş şəxs istilik itkisini önləmək üçün örtülməlidir, çünki bu, enerji defisitini daha da ağırlaşdırır.
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
