Katatonik sindrom hərəkət, davranış və nitq pozğunluqları ilə müşayiət olunan, oyanma və keyimə (stupor) vəziyyətlərinin növbələşdiyi kəskin psixopatoloji pozğunluq formasıdır. Bu səhifədə katatonik sindromun səbəbləri, növləri, diaqnostikası, müalicəsi və mümkün ağırlaşmaları, əlaqəli xəstəliklər, hansı həkimə müraciət etmək lazım olduğu və mütəxəssis rəyi barədə məlumat toplanıb.
İxtisas: Endokrinoloq Epileptoloq Nevroloq Neyrocərrah Onkoloq Psixiatr
Yayımlanma tarixi: Yenilənmə tarixi:
Katatonik sindrom hərəkət, davranış və nitq pozğunluqları ilə müşayiət olunan, oyanma və keyimə (stupor) vəziyyətlərinin növbələşdiyi kəskin psixopatoloji pozğunluq formasıdır. Patologiyaya şüurun tutqunlaşması, hallüsinasiyalar, psixozlar, sayıqlama müşayiət edə bilər. Katatoniya doğulduğu andan 50 yaşa qədər bütün yaş qruplarından olan insanlarda inkişaf edə bilər. Mənfi simptomatika yarandıqda gecikmədən həkimə müraciət edib diaqnostikadan keçmək lazımdır. Müalicə olmadıqda katatoniya tez bir zamanda təhlükəli nəticələrin inkişafına səbəb ola bilər.
Növləri
Katatonik sindrom üçün 2 növ hərəkət pozğunluğu xarakterikdir: əsassız oyanma və xəstənin kəskin şəkildə ləngiməsi ilə müşayiət olunan stupor.
Katatonik stupor bir neçə növ ola bilər:
- Əzələ keyiməsi ilə: insan uzun müddət bir pozada, çox vaxt embrion pozasında donub qalır, bu zaman onun əzələləri gərgin olur;
- Neqativistik: xəstə tamamilə hərəkətsizdir, suallara cavab vermir və söhbətdaşının sözlərini eşitdiyini, anladığını göstərən əlamətlər nümayiş etdirmir, onun pozasını dəyişdirmək cəhdləri isə qarşılıqlı müqavimətlə qarşılanır;
Təzahürlərin ifadəlilik dərəcəsindən asılı olaraq katatonik oyanmanın növlərinə aşağıdakılar aiddir:
- Səssiz (lal): xəstə son dərəcə aqressivdir, ətrafdakılara və ya özünə səssiz şəkildə ağır zədələr vurur;
- Impulsiv: aqressiv və ya dağıdıcı xarakterli gözlənilməz hərəkətlər;
- Hebefrenik: əsassız şənlik, ədəbsiz hərəkətlər, kobud, mənasız zarafatlar;
- Çaşqın-pafoslu (ekstatik): insan üçün həddindən artıq, teatral danışıqlılıq və hədsiz hərəkətlilik xarakterikdir.
Oyanma və stuporun şüurun tutqunlaşması ilə müşayiət olunub-olunmamasından asılı olaraq katatoniya lüsid və oneyroid formalara bölünür. Sonuncu üçün alaqaranlıq vəziyyəti xarakterikdir.
Febril katatonik sindrom da ayrıca qeyd olunur. O, yüksək temperatur fonunda yaranır, ifadəli taxikardiya (ürək döyüntülərinin həddindən artıq sürətlənməsi) və şüurun pozulması ilə müşayiət olunur. Bu, həyat üçün təhlükəli vəziyyətdir və dərhal təcili yardım çağırılmasını tələb edir.
Səbəbləri
Mənfi simptomatikanın yaranmasına səbəb ola biləcək dəqiq ilkin şərtlər sonadək aydınlaşdırılmayıb. Lakin mütəxəssislərin onun inkişafını izah edən 2 fərziyyəsi var.
- Beyin qabığında QAYT (qamma-amino yağ turşusu) çatışmazlığı. Qamma-amino yağ turşusu neyronların oyandırıcı siqnallarını dayandıran MSS-in əsas ləngidici neyromediatorudur.
- Dofaminin tam çatışmazlığı. Bu hormon psixoemosional vəziyyətə cavabdehdir, buna görə onun səviyyəsinin azalması apatiyaya, qapalılığa, depressiyaya səbəb olur, bunların fonunda insan stupora düşə bilər.
Katatonik sindrom ən çox aşağıdakı bir neçə psixi pozğunluqda rast gəlinir:
- PTSP (posttravmatik stress pozğunluğu);
- Isteriya;
- Doğuşdan sonrakı psixi pozğunluq;
- Maniyalar;
- Autizm və s.
Katatoniyanın ən geniş yayılmış səbəbi şizofreniyadır. Bu xəstəlikdə təzahürlər ən aydın şəkildə ifadə olunur. Həmçinin donma vəziyyəti intoksikasiyalar, ümumi somatik patologiyalar və MSS zədələnmələri ilə də törədilə bilər:
- Beyin şişi;
- Əvvəllər keçirilmiş kəllə-beyin travmaları;
- Alın və təpə payının zədələnməsi;
- Insult;
- Trombositopeniya;
- Autoimmun xəstəliklər;
- Metabolizm pozğunluqları;
- Istilik zərbəsi;
- Oksigen çatışmazlığı;
- Narkotik maddələrin və bəzi güclü təsirli dərman preparatlarının qəbulu.
Mütəxəssislər revmatik qızdırmanı və ağır infeksiyaları, o cümlədən erkən uşaqlıqda keçirilmiş infeksiyaları da risk amillərinə aid edir.
Diaqnostika
Katatoniyanın təzahürləri kifayət qədər spesifikdir, buna görə ehtimal edilən diaqnozun qoyulması çətinlik törətmir. Diaqnostik axtarış zamanı həkim anamnezin toplanmasına xüsusi diqqət yetirir. Xəstə stupor vəziyyətində olduqda ilkin söhbət onun qohumları ilə aparılır. Mütəxəssis mütləq tibbi sənədləri öyrənir, bu isə katatoniyanın mövcud xroniki xəstəliklərlə əlaqəsini aşkar etməyə imkan verir.
Patologiyaya xas simptomatikanın olub-olmadığını və ağırlıq dərəcəsini qiymətləndirmək üçün Buş-Fransis katatonik pozğunluqlar şkalası və digər psixometrik təsnifatlar tətbiq olunur. Göstəriş olduqda katatoniyanın psixi və somatik xəstəliklərlə əlaqəsini aşkar etmək üçün angioqrafiya, beynin MRT-si, beynin KT-si, EKQ — elektrokardioqrafiya, EEQ — elektroensefaloqrafiya kimi informativ instrumental müayinələr təyin olunur:
- Miokardın vəziyyətini qiymətləndirmək üçün EKQ;
- Beynin funksional vəziyyətini araşdırmaq üçün elektroensefaloqrafiya;
- Struktur morfoloji dəyişiklikləri aşkar etmək və patoloji vəziyyətin üzvi səbəbini istisna etmək üçün beynin KT/MRT-si;
- Beyin damarlarının vəziyyətini qiymətləndirmək üçün angioqrafiya;
- MSS-in (mərkəzi sinir sisteminin) infeksion zədələnməsini aşkar etmək üçün onurğa beyni punksiyası.
Zərurət olduqda diaqnostik axtarışa dar profilli həkimlər cəlb olunur.
Mütəxəssis katatonik sindromun spesifik əlamətlərini düzgün müəyyən etməyi bacarmalıdır. Kifayət qədər tez-tez məlum olur ki, psixopatoloji pozğunluğa xas olan keyimə, hərəki oyanma və digər təzahürlər inkişafa təkan verən psixoaktiv maddələrin qəbulundan sonra yaranıb.
Müalicə
Katatoniya əlamətləri olan xəstə adətən psixiatriya şöbəsinə hospitallaşdırılır. Əgər mənfi simptomatikaya səbəb olan ilkin xəstəlik aşkarlanıbsa, insan müvafiq profilli stasionara (onkoloji, nevroloji və s.) yönləndirilir.
Əsas xəstəliyin müalicə protokolu aşkarlanmış patologiya nəzərə alınmaqla tərtib olunur. Terapiya kursu benzodiazepinlər tətbiq edilməklə aparılır. Bu dərman qrupu həm stupor, həm də oyanma zamanı yüksək effektivlik göstərir. Antipsixotiklərin təyin edilməsi böyük ehtiyatlılıqla və yalnız fərdi qaydada həyata keçirilir.
Katatoniyanın ikincili xarakteri olduqda əsas diqqət ilkin xəstəliyin müalicəsinə yönəldilir. Bu, iltihabəleyhinə preparatların, kortikosteroidlərin, antibiotiklərin, kimyaterapiyanın tətbiqini əhatə edə bilər. Şişlərdə isə ön plana cərrahi müdaxilə çıxır.
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
Ağırlaşmalar
Katatonik sindromun ciddi nəticələrinə aşağıdakılar aiddir:
- Sidik yolları infeksiyaları, sidik saxlaya bilməmə və ya sidik ləngiməsi;
- Çatışmayan qidalanma, aspirasiya və digər səbəblər fonunda pnevmoniyanın inkişafı;
- Çoxsaylı döşəkyaraları;
- Ağciyər emboliyası;
- Ağız boşluğunun göbələk infeksiyaları;
- Bronxopleural fistul;
- Pnevmotoraks və s.
Ağır ağırlaşmalar həm uzun müddət stupor vəziyyətində olan xəstəyə qeyri-kafi qulluqla, həm də onunla əlaqənin pozulması ilə şərtlənə bilər.
Hansı həkimə müraciət etməli
Katatoniyanın mümkün inkişafından xəbər verən əlamətlər yarandıqda ilk növbədə psixiatr və ya psixoterapevtə müraciət etmək lazımdır. Həkim ilkin diaqnostika aparacaq və əldə edilən nəticələr əsasında xəstəni dar profilli mütəxəssisə yönləndirəcək — psixiatr, nevroloq, epileptoloq, neyrocərrah, endokrinoloq, onkoloq.
Yadda saxla!
Katatonik sindrom psixiatriyada nadir, lakin kifayət qədər ciddi pozğunluq sayılır. Uzun müddət onu şizofreniya ilə eyniləşdirirdilər.
Pozğunluğun əlamətlərinə həm qıcıqlandırıcılara reaksiyanın tam olmaması, həm qəribə, gözlənilməz hərəkətlərin edilməsi və psixomotor oyanıqlıq daxil ola bilər. Kataton vəziyyətdə olan insan çox vaxt köməksiz qalır: normal yata və yeyə bilmir, şəxsi gigiyena prosedurlarını yerinə yetirə bilmir.
Bu, təxirəsalınmaz vəziyyətdir. İnsan qidadan və sudan imtina edirsə, uzun müddət hərəkətsiz qalırsa və ya əksinə, idarəolunmaz oyanıqlıq göstərirsə, təcili tibbi yardıma müraciət etmək lazımdır — susuzlaşma, tromboz və ağırlaşmalar risk yaradır.
Suallar və cavablar
Bu termin yunan dilindəki katátonos (gərgin) sözündən yaranıb və hərəki pozğunluqların — əzələ gərginliyi ilə müşayiət olunan ləngimə və oyanma halının — meydana çıxması ilə xarakterizə olunan təhlükəli psixopatoloji vəziyyəti bildirir. Onların yaranması vəziyyətdən asılı olmur.
Katatoniya hərəki, davranış, nitq və iradi sahələrin pozulmasına gətirib çıxaran kompleks neyropsixoloji pozğunluqdur. Bu patologiyaya aid olan “katatonik stupor” termini ilə psixiatrlar hərəkətlərin qismən və ya tam zəiflənməsini nəzərdə tuturlar. Belə vəziyyətdə olan insan uzun müddət heç bir hərəkət etmədən ayaq üstə durur, oturur və ya uzanır.
