Maddələr mübadiləsi (metabolizm) — orqanizmin tam dəyərli fəaliyyətini təmin edən, bir-birini ardıcıl əvəz edən kimyəvi reaksiyaların məcmusudur. Buraya mürəkkəb maddələrin daha sadələrə parçalanması, onların qana sorulması, toxuma və hüceyrələrə çatdırılaraq enerjiyə çevrilməsi daxildir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Metabolik pozğunluqlar
Xəstəlik haqqında
Orqanizmdə maddələr mübadiləsinin pozulması ilə bağlı xəstəliklər həm böyüklərdə, həm uşaqlarda yarana bilər; onlardan bəziləri daha çox kişilərdə, digərləri qadınlarda inkişaf edir. Bu vəziyyətlər hormonların disbalansı, orqanizmin normal işi üçün zəruri fermentlərin çatışmazlığı, mənimsəmə proseslərinin patologiyası, yaxud vitaminlərin, mikroelementlərin, zülalların, yağların və karbohidratların kifayət qədər daxil olmaması ilə bağlı ola bilər. Onların əksəriyyəti vaxtında aşkarlandıqda uğurla müalicə oluna və ya heç olmasa terapiya ilə korreksiya edilə bilər; digərləri isə xroniki xəstəliklərin və ağırlaşmaların inkişafına gətirib çıxarır və ömürlük aktiv müalicə tələb edir. Hər bir vəziyyəti həkim fərdi qaydada qiymətləndirir.
Səbəbləri
Orqanizmdə maddələr mübadiləsinin pozulmasının əsasında müxtəlif səbəblər dura bilər, onların arasında:
- genetik meyllilik;
- hamiləlik dövründə ananın orqanizminə əlverişsiz amillərin (toksinlərin, xəstəliklərin, radiasiyanın) təsiri;
- autoimmun proseslər;
- daxili sekresiya vəzilərinin xəstəlikləri;
- balanslaşdırılmamış, monoton qidalanma;
- mayenin qeyri-kafi qəbulu;
- qida davranışı pozğunluqları (anoreksiya, bulimiya);
- hərəkətsiz həyat tərzi, fiziki yüklənmələrin olmaması;
- tez-tez baş verən psixoemosional streslər;
- qeyri-kafi yuxu;
- siqaret çəkmə, alkoqol, narkotik maddələrin qəbulu;
- kimyəvi maddələrlə, egzoz qazları ilə intoksikasiyalar;
- kəskin və xroniki infeksiyalar;
- qurdxəstəlikləri (helmintozlar);
- bəzi preparatların, xüsusilə hormon tərkibli preparatların qəbulu.
Təsnifat
Yaranma təbiətinə görə maddələr mübadiləsi pozğunluqlarının iki növü fərqləndirilir:
- anadangəlmə (genetik anomaliyalarla şərtlənir, xəstəliyin əlamətləri körpənin həyatının ilk günlərindən meydana çıxır);
- qazanılmış (xəstənin həyatı boyunca əlverişsiz xarici və daxili amillərin təsiri altında inkişaf edir).
Klinik mənzərə
Orqanizmdə maddələr mübadiləsi pozğunluğunun ən geniş yayılmış simptomları:
- saçların quruluğu, yağlılığı, tökülməsi, kəpəyin yaranması;
- dərinin quruluğu, soyulması, yağlılığı, səpgilər;
- dırnaqların kövrəkliyi, sınıqlığı, qatlara ayrılması;
- bədən çəkisinin kəskin artması və ya əksinə, aşkar səbəb olmadan arıqlama;
- istiyə və ya soyuğa dözümsüzlük;
- istilik axınları, üşütmə;
- uzunmüddətli subfebril temperatur və ya əksinə, bədən temperaturunun normal göstəricilərdən aşağı düşməsi;
- oynaqlarda, sümüklərdə, əzələlərdə ağrılar;
- zəiflik, yorğunluq, baş ağrısı;
- əsəbilik, ağlamsaqlıq, qeyri-sabit əhval-ruhiyyə;
- unutqanlıq;
- yuxu pozğunluqları (yuxusuzluq, səthi, narahat, təravətləndirməyən yuxu);
- təngnəfəslik, hava çatışmazlığı hissi;
- arterial təzyiqin dəyişkənliyi;
- taxikardiya, ürək işində fasilələr hissi;
- tərləmə;
- boğazda topa hissi;
- sidik ifrazının tezləşməsi;
- bağırsaqda köpmə, qarında qurulama;
- diareya, qəbizlik və ya bu vəziyyətlərin növbələşməsi;
- diş xəstəlikləri.
Qadınlarda maddələr mübadiləsi pozğunluğunun simptomlarına menstruasiya tsiklinin dəyişmələrini, menstrual ifrazatın miqdarının azalmasını, kişilərdə isə mayalanma ilə bağlı çətinliklərə səbəb olan spermatogenez patologiyasını aid etmək olar.
Maddələr mübadiləsi pozğunluğunun əlamətləri laborator yolla da aşkar edilə bilər. Bunlar:
- metabolik sindrom və ya şəkərli diabet zamanı – qlikemiya səviyyəsinin dəyişməsi, sidikdə qlükozanın meydana çıxması;
- yağ mübadiləsinin dəyişmələri zamanı – dislipidemiya, xolesterozlar, steatoreya (yağlı nəcis);
- zülal mübadiləsinin pozulmaları zamanı – qanda sidik turşusunun, bilirubinin səviyyəsinin artması, sidikdə amin turşularının meydana çıxması.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Maddələr mübadiləsi pozğunluğunun simptomları olan xəstələr öz vəziyyətlərinin səbəblərini diaqnostika etmək və müalicə üçün, bir qayda olaraq, terapevtə müraciət edirlər. Həkim şikayətləri diqqətlə dinləyəcək, cari xəstəliyin, xəstənin həyatının anamnez məlumatlarını dəqiqləşdirəcək, obyektiv müayinə aparacaq (baxış, qarnın, limfa düyünlərinin palpasiyası, ürək tonlarının dinlənilməsi, nəbzin xarakteristikalarının müəyyən edilməsi, arterial təzyiqin və tənəffüs tezliyinin ölçülməsi). Bu üsullarla əldə edilən məlumat mütəxəssisə xəstədə maddələr mübadiləsinin pozulması ilə əlaqəli bu və ya digər xəstəliyi ehtimal etməyə imkan verəcək. Diaqnozu təsdiqləmək və ya istisna etmək üçün xəstəyə aşağıdakı tədqiqat üsulları təyin edilə bilər:
- klinik qan analizi;
- ümumi sidik analizi;
- elektrokardioqrafiya;
- biokimyəvi qan analizi (əvvəlcədən qoyulmuş diaqnozdan asılı olaraq – böyrək, qaraciyər sınaqları, lipidoqramma, qlikemiya səviyyəsi, qlikozillənmiş hemoqlobin, qlükozaya tolerantlıq testi, S-reaktiv zülal və revmosınaqların digər göstəriciləri, vitaminlərin, mikroelementlərin, qalxanabənzər vəz hormonlarının konsentrasiyası);
- göstərişlərə görə qarın boşluğu orqanlarının, retroperitoneal fəzanın, kiçik çanaq, ürək, qalxanabənzər vəzin USM-i;
- diaqnozu dəqiqləşdirmək üçün psixoloji testləşdirmə, psixiatr/psixoterapevt, endokrinoloq, qastroenteroloq, kardioloq, uroloq və digər profil mütəxəssislərin konsultasiyası.
Müalicə
Fermentlərin, hormonların və ya digər maddələrin istehsalının çatışmazlığı ilə əlaqəli anadangəlmə xəstəliklər ömürlük əvəzedici terapiyaya və ya çatışmayan maddələrin sintezini stimullaşdıran preparatların tətbiqinə tabedir.
Kişinin və ya qadının orqanizmində həyatı boyunca yaranmış maddələr mübadiləsi pozğunluqlarının müalicəsi üçün müxtəlif tövsiyələr verilə bilər.
Həyat tərzinin korreksiyası:
- gündəlik gücə uyğun fiziki yüklənmələr;
- düzgün qidalanma – tərkibcə balanslaşdırılmış, müxtəlif, kifayət qədər enerji dəyərinə malik; çəki patologiyası olduqda sizin üçün optimal qidalanma sxemi üzrə tövsiyələr almaq üçün dietoloqa müraciət etmək lazımdır;
- kifayət qədər maye qəbulu (sutkada minimum 1.5 l);
- keyfiyyətli yuxu;
- əmək və istirahət rejiminə əməl olunması;
- müsbət emosiyalar;
- stresslərin minimuma endirilməsi, stresə davamlılığın formalaşdırılması;
- çəkinin normal göstəricilərə qədər azaldılması və ya artırılması;
- zərərli vərdişlərdən imtina.
Dərman terapiyası:
- şəkərli diabet zamanı – insulinoterapiya və ya peroral şəkərdüşürücü vasitələrin qəbulu;
- qalxanabənzər vəzin və ya digər daxili sekresiya vəzilərinin xəstəliklərində – hormonəvəzedici terapiya və ya əksinə, qanda müəyyən hormonların miqdarını azaldan preparatlar;
- dislipidemiya zamanı – statinlər;
- infeksiyalar zamanı – törədiciyə öldürücü təsir edən preparatlar;
- təsdiqlənmiş vitamin, mikroelement defisitlərində – onları tərkibində saxlayan preparatlar.
Həmçinin əməliyyat tələb edən patologiyanın (məsələn, düyünlü zob, hipofiz adenoması) mövcudluğunda cərrahi müalicənin, korreksiya tələb edən psixoemosional pozğunluqların mövcudluğunda isə psixoterapiyanın tətbiqi mümkündür.
Reabilitasiya
Maddələr mübadiləsi xəstəliklərinin müalicəsindən sonra orqanizmin bərpası üzrə tədbirlərin həcmi müxtəlifdir, patologiyanın növündən və gedişinin xüsusiyyətlərindən asılıdır. Dəqiq tövsiyələri sizə müalicə edən həkim verəcək.
Profilaktika
Maddələr mübadiləsi pozğunluqlarının inkişaf riskini azaltmağa sağlam həyat tərzi və öz sağlamlığına diqqətli münasibət – patologiyanın ilk simptomları meydana çıxdıqda həkimə müraciət etmək və problemi klinikayaqədərki mərhələdə təsdiqləmək üçün profilaktik müayinələrdən, tədqiqatlardan müntəzəm keçmək kömək edəcək.
Yadda saxla!
Bu qrup xəstəliklər erkən mərhələlərdə praktiki olaraq simptomsuz keçir – zəif ifadə olunmuş qeyri-spesifik simptomatika ilə özünü göstərir. Bunun nəticəsində xəstələr, bir qayda olaraq, öz vəziyyətlərini yorğunluğa, yuxusuzluğa və ya münaqişəli vəziyyətin nəticələrinə aid edərək, «bir az istirahət edim, diqqətimi yayındırım, hər şey keçib gedər» deyə düşünərək həkimə şikayətlə müraciət etmirlər. Lakin heç nə keçib getmir. Bir dəfə yaranmış fizioloji proseslərin dəyişiklikləri xaricdən korreksiya olmadan özbaşına normallaşmır, əksinə, proqressivləşəcək, ağırlaşmaların inkişafına gətirib çıxaracaq.
Metabolizm pozğunluqlarının ən geniş yayılmış nəticələri – ateroskleroz, işemik ürək xəstəliyi, hipertoniya xəstəliyi, piylənmə, insulinrezistentlik və II tip şəkərli diabet, yağlı hepatoz, polikistoz yumurtalıq sindromu, podaqra və hətta onkopatologiyadır. Bu xəstəlikləri müalicə etmək, onların meydana çıxmasına yalnız yaranmış ilkin şərtləri korreksiya etməkdən qat-qat çətindir. Bu ilkin şərtləri aşkar etməyə isə hər il keçirilməli olan profilaktik müayinələr (bəzi müayinələr – 6 ayda bir və ya 2 ildə bir dəfə) kömək edəcək. Məhz sizin sağlamlığınızın vəziyyətini qiymətləndirmək üçün zəruri olan tədqiqat üsullarının həcmini həkim baxışdan sonra tövsiyə edəcək.
Əlaqəli Xəstəliklər
- 1-ci tip şəkərli diabet
- 2-ci tip şəkərli diabet
- Addison xəstəliyi
- Adrenogenital sindrom (anadangəlmə böyrəküstü vəz hiperplaziyası)
- Akromegaliya
- Amenoreya
- Autoimmun tireoidit
- Avtoimmun xəstəliklər
- Böyrəküstü vəzi xərçəngi
- Böyrəküstü vəzin çatışmazlığı
- Böyümə hormonu çatışmazlığı
- D vitamini çatışmazlığı
- Diabetik ayaq
- Diabetik ketoasidoz
- Diabetik nefropatiya
Mövzu üzrə məqalələr
Polikistik yumurtalıq sindromu: aybaşıdan hamiləlik planına qədər
PCOS adı ilə tanınan sindrom yalnız yumurtalıqlarla bağlı deyil. Aybaşı, dəri əlamətləri, maddələr mübadiləsi və hamiləlik planı birlikdə…
İstiqamət: Ginekoloji endokrinologiya / Endokrinologiya / Reproduktologiya
Hamiləlikdə şəkər yükləmə testi: necə hazırlaşmalı?
Qlükoza tolerantlıq testi hamiləlikdə şəkər mübadiləsini qiymətləndirmək üçün istifadə olunur. Hazırlıq, məhlul və qan götürmə vaxtı protokola görə…
İstiqamət: Ginekologiya / Endokrinologiya
Qalxanabənzər vəz və hamiləlik: TSH nəticəsini necə qiymətləndirməli?
Qalxanabənzər vəzin hormonları ana və dölün sağlamlığı üçün əhəmiyyətlidir. Hamiləlikdə hormonal dəyişikliklər analizlərə təsir etdiyindən TSH və sərbəst…
İstiqamət: Endokrinologiya / Ginekologiya
Bariatriya və arıqlamaq üçün müasir preparatlar
Piylənmə bütün dünyanın probleminə çevrilmişdir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatlarına görə, bir milyarddan çox insanın artıq çəkisi var və…
İstiqamət: Bariatrik cərrahiyyə / Endokrinologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
