Qələvi fosfataza mübadilə reaksiyalarının çoxunda iştirak edən və insanın demək olar ki, bütün orqanlarında mövcud olan xüsusi zülal növüdür. Bu səhifədə yüksəlmiş qələvi fosfatazanın səbəbləri, növləri, diaqnostikası, müalicəsi və mümkün ağırlaşmaları, əlaqəli xəstəliklər, hansı həkimə müraciət etmək lazım olduğu və mütəxəssis rəyi barədə məlumat toplanıb.
İxtisas: Endokrinoloq Hepatoloq Nefroloq Onkoloq Qastroenteroloq Revmatoloq Terapevt
Yayımlanma tarixi: Yenilənmə tarixi:
Qələvi fosfataza mübadilə reaksiyalarının çoxunda iştirak edən və insanın demək olar ki, bütün orqanlarında mövcud olan xüsusi zülal növüdür. Bu fermentin ən yüksək aktivliyi qaraciyər, sümük, bağırsaq və plasenta toxumalarında müşahidə olunur. Onun əsas rolu zəif qələvi mühitdə fosfor tərkibli birləşmələri parçalamaqdır. Bu proses kalsiumun normal mənimsənilməsi, sümüklərin möhkəmlənməsi və hüceyrə qişalarının quruluşunun saxlanması üçün zəruridir. Qələvi fosfataza orqanizmin müxtəlif sistemlərinin sabit işini təmin edən metabolik tarazlığın sanki «tənzimləyicisidir». Qandakı ferment miqdarı sabit deyil və yaşdan, cinsdən və fizioloji xüsusiyyətlərdən asılı olaraq dəyişir. Uşaqlarda və yeniyetmələrdə səviyyə böyüklərin normasından yüksəkdir, çünki onların sümük toxuması aktiv şəkildə böyüyür. Hamiləlik dövründə qadınlarda da ferment konsentrasiyası ana ilə uşaq arasındakı mübadilədə iştirak edən plasentar forma hesabına yüksəlir. Böyüklər üçün normal göstəricilər adətən 40–150 vahid/l diapazonunda dəyişir, lakin dəqiq sərhədlər istifadə olunan avadanlıqdan və laboratoriya üsulundan asılıdır. Qələvi fosfataza səviyyəsinin dəyişməsi orqanizmdə baş verən proseslər haqqında laborator siqnaldır. Konsentrasiyanın artması öd durğunluğu, qaraciyər hüceyrələrinin iltihabı və ya zədələnməsi, sümük toxumasının sürətlənmiş yenilənməsi, həmçinin sınıqlardan sonra bərpa ilə müşayiət oluna bilər. Göstəricilər uzun müddət yüksək qalarsa, hərtərəfli diaqnostika aparmaq lazımdır: çox vaxt bunun arxasında qaraciyərin, öd yollarının xroniki patologiyaları və ya pozulmuş sümük mübadiləsi dayanır.
Növləri
Qələvi fosfataza fermentləri funksiyasına görə bir-birinə bənzəyən, lakin əmələ gəldiyi yerə görə fərqlənən bütöv bir ailəni birləşdirir. Klinik təcrübədə aşağıdakı təsnifatdan istifadə olunur.
- Qaraciyər forması.
Fermentin bu növü qaraciyər hüceyrələri tərəfindən sintez olunur. Öd axınının normal gedişi pozulduqda (iltihab, öd yollarının mexaniki sıxılması və ya tutulması səbəbindən) epitel hüceyrələri zədələnir və ferment qan dövranına keçir. Nəticədə qaraciyər qələvi fosfatazasının səviyyəsi əhəmiyyətli dərəcədə yüksəlir ki, bu da xolestazın (öd durğunluğunun) və qaraciyər-öd yollarının pozğunluqlarının göstəricisi kimi qəbul edilir.
- Sümük forması.
Sümük toxumasının qurulması və yenilənməsinə cavabdeh olan hüceyrələr — osteoblastlar tərəfindən əmələ gəlir. Qadınlarda və kişilərdə qanda qələvi fosfatazanın yüksəlməsi sümüklərin aktiv yenidən qurulmasından xəbər verə bilər. Uşaqlarda və yeniyetmələrdə bu vəziyyət təbii böyümə ilə əlaqədar fizioloji haldır, yaşlılarda isə sınıqların sağalması zamanı və ya sümük toxumasının mübadiləsinin sürətləndiyi patologiyalarda müşahidə oluna bilər.
- Bağırsaq forması.
Normada demək olar ki, ümumi qan dövranına keçmir. Lakin iltihab, epitelin bütövlüyünün pozulması və ya malabsorbsiya sindromu zamanı səviyyəsi az da olsa yüksələ bilər. Adətən belə dəyişikliklər qısamüddətli olur və qaraciyər və ya sümük pozğunluqlarına nisbətən az ifadə olunur.
Yalnız hamiləlik dövründə aşkar olunur və plasentanın metabolik fəallığını əks etdirir. Göstəricinin ölçülü artması çox vaxt fizioloji xarakter daşıyır.
Böyrək kanalcıqlarının epitelində əmələ gəlir. Qələvi fosfataza yüksəkdirsə, bu, tubulyar zədələnməni, iltihabı və ya böyrək toxumasına toksiki təsiri göstərə bilər.
Səbəbləri
Qanda qələvi fosfatazanın (QF) yüksəlməsi müxtəlif orqanların iştirak etdiyi bir sıra amillərlə əlaqəli ola bilər.
Qələvi fosfatazanın yüksəlməsinin əsas səbəbləri:
- Xolestaz. Öd axını yavaşladıqda və ya tam dayandıqda, öd yollarını daxildən örtən hüceyrələr dağılmağa başlayır. Onların tərkibindəki qələvi fosfataza qan dövranına keçir. Bu mexanizm iltihabi proses zamanı, öd yollarının daş, polip ilə sıxılması və ya anatomik daralması nəticəsində reallaşır.
- Hepatit. Qaraciyər toxumasının iltihabı zamanı hepatositlər məhv olur və normada hüceyrə daxilində qalan fermentlər qan zərdabına düşür. Bu zaman qələvi fosfataza ALT, AST və bilirubinlə eyni vaxtda yüksəlir. Bu göstəricilərin məcmusu həkimə pozğunluğun səbəbinin qaraciyərin zədələnməsində olduğunu anlamağa kömək edir.
- Qaraciyər sirrozu. Bu xəstəlikdə qaraciyərin normal hüceyrələri tədricən birləşdirici toxuma ilə əvəz olunur. Belə şəraitdə qələvi fosfataza paranximada fibroz dəyişikliklərin dərəcəsini və dağıdıcı proseslərin fəallığını əks etdirir.
- Osteomalyasiya və raxit. Kalsium və ya fosfor çatışmazlığı sümük toxumasının möhkəmliyini itirməsinə səbəb olur. İtkini kompensasiya etmək üçün orqanizm yeni sümük əmələ gətirən hüceyrələri — osteoblastları fəallaşdırır. Nəticədə qanda fermentin sümük izoformasının səviyyəsi əhəmiyyətli dərəcədə yüksəlir. Bu, sümük matriksinin intensiv bərpasından xəbər verir.
- Sümük şişləri. Skeletin onkoloji zədələnmələrində — həm ilkin, həm də metastatik — sümüklərin dağılma prosesi bərpasından daha sürətli gedir. Kompensasiya olaraq osteoblastlar fəallaşır ki, bu da qanda qələvi fosfataza səviyyəsinin uzun müddət yüksək qalmasına səbəb olur.
- Böyrək patologiyaları. Onun artması, xüsusən sidik cövhəri, kreatinin və elektrolit göstəriciləri eyni zamanda dəyişirsə, sidik-ifrazat sisteminin ümumi patoloji prosesə cəlb olunduğunu göstərə bilər.
- Hamiləlik. Hamilə qadınlarda QF-nin yüksəlməsi ən çox ana ilə dölün arasında maddələr mübadiləsini təmin edən plasentanın fəallığı ilə əlaqədardır. Bu artım fizioloji xarakter daşıyır və doğuşdan sonra tədricən aradan qalxır.
- Bağırsaq xəstəlikləri. Selikli qişanın iltihabi prosesləri (məsələn, enterit) hüceyrədaxili fermentin ümumi qan dövranına keçməsinə şərait yaradır.
Diaqnostika
Analizdə aşkarlanan qələvi fosfatazanın artması əlavə müayinə tələb edir — fermentin hansı fraksiyasının artmada «günahkar» olduğunu müəyyən etmək üçün.
Aşağıdakı diaqnostika üsulları tətbiq olunur:
- qanın geniş biokimyəvi paneli — qaraciyərin işini və metabolizmi qiymətləndirmək üçün;
- qələvi fosfatazanın fraksion (izoform) analizi — fermentin qaraciyər, sümük, plasentar və digər formalarının ayrılması;
- qaraciyərin və öd kisəsinin ultrasəs müayinəsi;
- qarın boşluğu orqanlarının kompüter və ya maqnit-rezonans tomoqrafiyası;
- densitometriya — sümüklərin mineral sıxlığının qiymətləndirilməsi;
- mineral mübadiləsinin markerləri: kalsium, qeyri-üzvi fosfat və D vitamini.
Fraksion analiz fermentin mənbəyini yerləşdirməyə kömək edir — qaraciyər, sümük və ya plasentar forma. USM vizualizasiyanın ilk addımıdır: daşları, axacaqların genişlənməsini və ya parenximanın qeyri-bircinsliyini aşkarlamağa imkan verir. Densitometriya sümüklərin mineral sıxlığını kəmiyyətcə qiymətləndirir və osteoporozu və ya osteomalyasiyanı sümük fraksiyasının artmasının digər səbəblərindən ayırd etməyə kömək edir. Kalsium, fosfat və D vitamininin səviyyəsi mineral mübadiləsinin statusunu əks etdirir.
Müalicə
Qələvi fosfataza yüksək olduqda əsas səbəbi aradan qaldırmaq lazımdır. Bu, ferment səviyyəsini normallaşdırmağa və xəstənin vəziyyətini yaxşılaşdırmağa kömək edəcək.
Qaraciyər pozğunluqlarında korreksiya
QF-nin artması öd durğunluğu və ya qaraciyər iltihabı ilə bağlıdırsa, terapiyanın məqsədi normal öd axınını bərpa etmək və qaraciyər hüceyrələrini sonrakı zədələnmədən «qorumaqdır». Eyni zamanda qidalanma yenidən nəzərdən keçirilir: ağır yağların, qızardılmış və acı ədviyyatların payı azaldılır, alkoqol istisna edilir. Müntəzəm maye qəbulu vacibdir — bu, toksinlərin daha tez xaric olunmasına kömək edir. Zədələnmənin virus mənşəli olduğu təsdiqləndikdə protokola uyğun spesifik əksvirus terapiyası təyin olunur, öd yollarında mexaniki maneə aşkar edildikdə isə keçiriciliyin bərpası üçün cərrahi müdaxilə variantları nəzərdən keçirilir.
Sümük sisteminin möhkəmləndirilməsi
QF-nin artmasına pozulmuş minerallaşma (raxit, osteomalyasiya) səbəb olduqda terapiya ehtiyatların bərpasına yönəlir. Kalsium, fosfat və D vitamini preparatları kursu təyin olunur, qidalanma rasionu da korreksiya edilir. Müntəzəm günəş altında gəzintilər və adekvat fiziki fəaliyyət faydalıdır — onlar təbii minerallaşmanı stimullaşdırır və əzələləri möhkəmləndirir. Sümüklərin bədxassəli zədələnmələrində yanaşma dəyişir — onkoloji üsullar (cərrahiyyə, şüa terapiyası, sistemli müalicə) tətbiq olunur, bunlara ağrı sindromunu azaldan və skeleti dəstəkləyən vasitələr əlavə edilir. Reabilitasiya və qida dəstəyi bərpanı sürətləndirəcək və pozğunluqların təkrarlanma riskini azaldacaq.
Endokrin pozğunluqların korreksiyası
Səbəb hormon mübadiləsinin pozulmasıdırsa, müalicə endokrin balansın sabitləşdirilməsinə yönəlir. Su-duz balansını normallaşdıran və iltihabı azaldan preparatlar da tətbiq olunur.
Hamiləlik
Hamilə qadınlarda qələvi fosfatazanın orta dərəcədə artması adətən fizioloji xarakter daşıyır və müalicə tələb etmir. Həkim patologiyanın olmadığına əmin olmaq üçün fermentin dəyişikliklərini dinamikada izləyir. Uşaq doğulduqdan sonra ferment konsentrasiyası tədricən standart göstəricilərə qayıdır.
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
Ağırlaşmalar
Qələvi fosfataza uzun müddət aydın səbəb olmadan yüksək qalarsa, bu, orqanizmin ehtiyatlarını tükəndirə və ağırlaşmaların inkişafı üçün şərait yarada bilər. Bunlara aşağıdakılar aid ola bilər:
- Xroniki qaraciyər çatışmazlığı. Xroniki iltihab və ya sirroz qaraciyərin funksiyalarının itirilməsinə, toksinlərin toplanmasına və mübadilə proseslərinin pozulmasına gətirib çıxarır.
- Nefroskleroz. Böyrəklərin xroniki zədələnməsi onlarda birləşdirici toxumanın çoxalmasına səbəb ola bilər. Belə proseslər orqanın süzücü qabiliyyətini azaldır.
- Sümüklərin metastatik zədələnməsi. Bəzi bədxassəli şişlər sümük toxumasına yayıla bilər ki, bu da proqnozu pisləşdirir və təcili müalicə tələb edir.
- Portal hipertenziya. Qapı venasında qan dövranının pozulması mayenin qarın boşluğuna sızmasına (assit) və qida borusu venalarının genişlənməsinə şərait yaradır. Belə dəyişikliklər adətən qaraciyər sirrozuna müşayiət edir.
- Öd daşı xəstəliyi. Öd durğunluğu zamanı kristallar formalaşır ki, bunlar tədricən daşlara çevrilir. Əmələ gələn daşlar öd yollarını tuta və qaraciyər kolikası tutmasına səbəb ola bilər.
Hansı həkimə müraciət etməli
Qan analizinin nəticələrində qələvi fosfatazanın artması qeydə alınıbsa, mütəxəssisin qəbuluna yazılmaq lazımdır. Təcrübəli həkim artımın mənbəyini düzgün ehtimal edə və zəruri müayinələri təyin edə bilər.
Yadda saxla!
Biokimyada QF-nin yüksəlməsi görüldükdə, ilk növbədə problem qaraciyərdə və öd yollarında axtarılır. Bu göstəricilərin eyni vaxtda yüksəlməsi adətən ya qaraciyər paranximasının zədələnməsinə, ya da öd durğunluğuna işarə edir. Vizual təsdiq üçün qaraciyər və öd kisəsinin USM-i aparılır. Qaraciyər-öd yolları patologiyasının əlamətləri təsdiqlənmirsə, növbəti addım sümük sisteminin qiymətləndirilməsi olur. Rentgenoqrafiya və ya densitometriya sümüklərin quruluşu və sıxlığı barədə məlumat verir, kalsium və fosfor analizləri isə mineral mübadiləsinin vəziyyətini anlamağa kömək edir. Həkimin təşkil etdiyi mərhələli müayinə səbəbi aydınlaşdırmağa və hədəfli müalicə təyin etməyə imkan verir.
Suallar və cavablar
Belə dəyişiklik qaraciyərin, sümük toxumasının, böyrəklərin və ya bağırsağın patoloji prosesləri ilə əlaqəli ola bilər. Bəzən yüksəlmə fizioloji xarakter daşıyır — böyüyən yeniyetmələrdə, hamilə qadınlarda və ya toxumaların yenilənməyə və bərpaya ehtiyacının artdığı böyük fiziki gərginlikdən sonra.
Yaşla birlikdə maddələr mübadiləsi yavaşıyır, sümük toxuması sıxlığını itirir və orqanizm skeleti dəstəkləmək üçün osteoblastları fəallaşdırır. Bu, QF-nin sümük fraksiyasının artmasına səbəb olur. Lakin yaşlı qadınlarda fermentin yüksəlməsi qaraciyərin və ya öd yollarının xroniki xəstəlikləri ilə də əlaqəli ola bilər.
ALT və QF göstəriciləri eyni vaxtda yüksəkdirsə, bu, çox vaxt qaraciyərin zədələnməsinə işarə edir. ALT hepatositlərin dağılmasını, QF isə öd durğunluğu və ya öd yollarının iltihabı ehtimalını göstərir. Belə birləşmə qastroenteroloq və ya hepatoloqun diqqətli müayinəsini tələb edir.
Əksər hallarda yox. Hamilə qadınlarda ümumi qələvi fosfatazanın artması plasenta fraksiyasının fəallığının yüksəlməsi ilə bağlıdır.
Ferment birbaşa aşağı salınmağa ehtiyac duymur — onun artmasının əsas səbəbini aradan qaldırmaq vacibdir. Bunun üçün müayinədən keçmək və əsas patologiyanı korreksiya etmək lazımdır. Rasional qidalanma, alkoqoldan imtina, bədən çəkisinə nəzarət və qanın biokimyəvi göstəricilərinin müntəzəm yoxlanması normanın saxlanmasına kömək edir.
