Sınıq sümüyün bütövlüyünün tam və ya natamam pozulmasıdır. Travmatik və patoloji səbəblərlə yarana bilər; müalicə lokalizasiya, stabillik və yerdəyişməyə görə seçilir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Fraktura
Xəstəlik haqqında
Sınıq sümüyün anatomik bütövlüyünün pozulmasıdır. Sümük qismən və ya tam zədələnə bilər.
Böyüklərdə və uşaqlarda sınıqlar tətbiq olunan qüvvənin miqdarı sümük toxumasının möhkəmlik həddini aşdıqda, mexaniki təsir nəticəsində baş verir. Sınıq ən çox travmatik mənşəlidir. Anadangəlmə variantlar və sümük toxumasının patoloji prosesə ikincili cəlb olunması ilə bağlı patoloji zədələnmə xeyli az rast gəlinir.
Təcrübə göstərdiyi kimi, ən çox əllər zədələnir (ayaq sınıqları ikinci yerdədir). Sümük zədələnmələri adətən yıxılma zamanı, daha az hallarda isə birbaşa zərbə və ya yol-nəqliyyat hadisələri nəticəsində baş verir.
Sınıq sümüyün zədələnmə yerinə uyğun gələn sınıq xəttinin olması ilə xarakterizə olunur. Bu xəttin xüsusiyyətlərindən asılı olaraq sınıqlar aşağıdakı tiplərə bölünür – köndələn, uzununa (longitudinal), çəp, vintşəkilli, spiralşəkilli. Sınığın tipini müəyyən etməyə rentgen-skanlaşdırma kömək edir.
Diaqnostikanın əsas metodu rentgenoloji müayinədir. Çətin klinik hallarda kompüter tomoqrafik skanlaşdırma faydalı ola bilər.
Sümük seqmentlərinin yerdəyişməsi olmadıqda və ya onların əl üsulu ilə uğurlu repozisiyasından sonra bərkidici sərt sarğı qoyulur (konservativ taktika). Yerdəyişmə əhəmiyyətli olduqda və ya əl repozisiyası effektsiz olduqda, sınıqda əməliyyat göstərişdir.
Səbəbləri
Sınıqların səbəbləri müxtəlif xarakter daşıyır. Buna görə 2 əsas növ ayırd edilir:
- anadangəlmə – antenatal həyat mərhələsində formalaşır (çox vaxt döl sümük toxumasının qeyri-kamil quruluşu ilə bağlıdır);
- qazanılmış, öz növbəsində travmatik (xarici travmanın təsiri ilə bağlı) və patoloji (müəyyən xəstəliyin – sifilis və ya vərəm prosesinin, şiş toxumasının böyüməsinin və s. təsiri ilə yaranır) növlərə bölünür.
Sınıqların ən geniş yayılmış səbəbləri travmalardır. Sınığın lokalizasiyası tətbiq olunan mexaniki qüvvənin istiqaməti ilə müəyyən edilir. Belə ki, dirsək oynağı və ya əl üzərinə yıxılarkən adətən bazu sümüyü zədələnir. Bu anatomik nahiyəyə birbaşa zərbə zamanı önqolun hər iki sümüyü zədələnə bilər. Mil sümüyünün aşağı ucu əl uzadılmış vəziyyətdə olarkən yıxılma zamanı sınır. Əl sümüklərinin, o cümlədən barmaqların bütövlüyü birbaşa zərbə zamanı və ya əlin üzərinə söykənərək yıxılma nəticəsində pozulur.
Bud sümüyü sınıqları adətən yaşlı insanlar arasında geniş yayılmışdır ki, bu da sümük toxumasının mineral sıxlığının involyutiv azalması ilə bağlıdır. Bu halda sınıq xətti adətən bud boynunda, həmçinin çevirici çıxıntılar (vertellər) nahiyəsində keçir. Diz qapağının bütövlüyü diz oynağı üzərinə yıxılma və ya dizə qabaqdan birbaşa zərbə nəticəsində pozulur. Baldır yüksək tullanmalar zamanı travmalaşa bilər. Analoji mexanizm stopa sümüklərinin travmalaşması üçün də xarakterikdir. Stopa həmçinin üzərinə sümükləri əzən ağırlıqların düşməsi zamanı da zədələnə bilər.
Gövdə və kəllə qutusu sümükləri digərlərinə nisbətən daha az travmalaşır. Lakin belə zədələnmələr çox vaxt xüsusilə təhlükəli olur, çünki daxili orqanların, o cümlədən baş və onurğa beyninin strukturu zərər çəkə bilər.
Travma ilə əlaqəli sınıqlar aşağıdakı amillərlə şərtlənə bilər:
- birbaşa zərbə, bu zaman sınıq xətti köndələn istiqamətə malikdir;
- sümük toxumasının möhkəmlik həddini aşan həddindən artıq güclü əyilmə;
- sıxıcı və ya basıcı təsir (kompression, basdırılmış (impaksion) sınıqların yaranmasına səbəb ola bilər);
- vətərin və ya bağın güclü dartılması nəticəsində onun bərkidiyi sümük parçasının qopması (qopma sınığı);
- vintşəkilli sınıqlara səbəb olan burucu təsir;
- sümüyün parçalanması və/və ya qəlpələrin yaranması ilə müşayiət olunan atəşli silah yaralanmaları.
Təsnifat
Zədələnmənin əhatə dairəsinə görə sümük travmaları aşağıdakı növlərə təsnif olunur:
- tam, sınıq xətti sümüyü 2 seqmentə bölür;
- natamam, sınıq xətti sümüyün bütün en kəsiyini keçmir və sümük iki ayrı qırığa bölünmür.
Öz növbəsində natamam sınıqlar kateqoriyasında 2 yarımnöv ayırd edilir:
- çatlama – sümüyün əyilməsi nəticəsində baş verən cüzi zədələnmə;
- çat – əyilmə olmadan baş verən natamam sınıq variantı (kənar ola bilər).
Praktik baxımdan sınıqların 2 əsas növünü fərqləndirmək vacibdir:
- qapalı, sınıq yerinin üzərindəki dəri örtüyü zədələnmir;
- açıq, sınıq yara ilə müşayiət olunur, ondan sümük qırıqları görünə bilər.
Sınıq xəttinin oynağa nəzərən yerləşməsi 3 əsas tipi ayırd etməyə imkan verir:
- diafizar – oynağa toxunmur, sümük gövdə (diafiz) nahiyəsində sınır;
- epifizar – sınıq xətti oynağın daxilində keçir, sümüyün terminal hissələri sınır (məsələn, aşıq-baldır oynağı və digərləri iştirak edə bilər);
- metafizar – sınıq xətti oynağın yaxınlığında, lakin onun hüdudlarından kənarda yerləşir.
Müalicə proqramının xüsusiyyətlərini müəyyən edən sınığın mürəkkəbliyi müxtəlif ola bilər. Bu meyara əsasən sümüyün bütövlüyünün pozulması 3 tipdə ola bilər:
- sadə – bir qayda olaraq, bunlar ağırlaşmaların inkişafına səbəb olmayan qapalı natamam sınıqlardır;
- ağırlaşmış – travmatik amilin təsiri təkcə sümük toxumasına deyil, həm də yaxınlıqda yerləşən strukturlara yayılır, xüsusən daxili orqanlar və qan damarları zədələnə bilər ki, bu da qanaxma ilə nəticələnə bilər;
- kombinəolunmuş – sınıqlar sınığın özü ilə bağlı olmayan digər orqanların zədələnməsi ilə birləşir (məsələn, bud sümüyü zədələnir və dalaq cırılır – belə travma hündürlükdən yıxılma ilə əlaqəli ola bilər).
Sınıqlar həmçinin aşağıdakı əlamətlərə görə təsnif olunur:
- sümüyün bütövlüyünün pozulduğu yerlərin sayına görə – tək və ya çoxsaylı ola bilər;
- sümük qırıqlarının yerləşməsinə görə – yerdəyişmə olmadan (sınıqların yüngül kateqoriyası) və yerdəyişmə ilə, sümük tamamilə bir müstəvidə sındıqda (sümüyə bitişən əzələ liflərinin qısalması hesabına qırıqlar bir-birindən bir neçə santimetr aralanır).
Sınıqlar zamanı aşağıdakı sümüklərin bütövlüyü poza bilər: onurğa (fəqərə), topuq, mil sümüyü, pəncə, kiçik barmaq, körpücük sümüyü, plüsna sümüyü, çənə, bazu sümüyü, əl, burun, bud sümüyü, kəllə, qamış sümüyü və s.
Klinik mənzərə
Sınığın simptomları 2 kateqoriyaya bölünür – lokal və ümumi əlamətlər.
Sınığın yerli təzahürləri:
- travma zonasında ağrı hissi, bəzən o qədər güclü olur ki, ağrı şokuna səbəb olur;
- ətrafın hərəkətsizliyi (funksional qabiliyyətin pozulması);
- yumşaq toxumalara qansızma (göyərti);
- ətrafın normal formasının dəyişməsi (sümük qırıqlarının yerdəyişməsi olduqda);
- ətrafın qeyri-tipik hərəkətliliyi (sınığın mütləq əlaməti sayılır);
- sümük seqmentlərinin bir-birinə sürtünməsi zamanı yaranan xırıltı hissi (adətən krepitasiya adlanır);
- dəridə sümük qırıqlarının görünə biləcəyi yaranın olması.
Sınığın ümumi əlamətləri bədən temperaturunun yüksəlməsi, ifadəli zəiflik, artmış psixoemosional labillik və s. ola bilər. Sümük qırıqları ilə damarların zədələnməsi nəticəsində baş verən bol qanaxma zamanı huşun itirilməsi və arterial təzyiq səviyyəsinin əhəmiyyətli dərəcədə düşməsi müşahidə oluna bilər.
Şəkillərdə əlamətlər
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Klinik tövsiyələrə əsasən, sınığın diaqnostikası xəstənin şikayətlərinin, vizual müayinə və palpasiya məlumatlarının qiymətləndirilməsinə əsaslanır. Son diaqnoz minimum 2 müstəvidə rentgenoloji müayinə aparıldıqdan sonra qoyulur. Rentgenoqramma zədələnmə xəttinin lokalizasiyasını və gedişini, sümük seqmentlərinin sürüşməsinin olub-olmamasını əyani qiymətləndirməyə imkan verir. Mürəkkəb klinik hallarda kompüter tomoqrafiyasının aparılması tələb oluna bilər.
Müalicə
Sınıqların müalicəsinin uğuru ilk tibbi yardımın keyfiyyəti və vaxtında göstərilməsi ilə müəyyən edilir. Pasiyent klinikaya çatdırıldıqdan sonra konservativ və ya cərrahi ola bilən optimal müalicə taktikası məsələsi həll olunur.
Həkimə qədər göstərilən yardımın həcmi sınığın növü ilə müəyyən edilir. Açıq sınıqda və bol qanaxma olduqda ilk növbədə qan axınının dayandırıldığı dəqiq vaxt qeyd edilməklə jqut qoyularaq qanaxmanın dayandırılması göstərişdir. Yaradakı yad cisimləri və sümük qırıqlarını çıxarmaq olmaz, yaranın üzərinə steril sarğı qoyulur. Sınıq alındıqda ətrafın hərəkətsizliyini təmin etmək vacibdir. Bunun üçün yuxarıda və aşağıda yerləşən oynağı əhatə edən şina qoyulur.
Pasiyent klinikaya çatdırıldıqdan sonra sümük qırıqlarının yerdəyişməsi olmadıqda travmatoloq konservativ taktikanı seçir. Yerdəyişmə olduqda isə ağrısızlaşdırma altında əl repozisiyasının aparılması mümkündür. Sümüklərin anatomik vəziyyətinin bərpası uğurlu olduqda gips sarğısı qoyulur. O, sümük toxumasının sağalması üçün mütləq şərt olan ətrafın hərəkətsizliyini təmin edir (konsolidasiya olunmuş sınıq).
Cərrahi müdaxilə ağır travmalarda (çoxsaylı və çoxqəlpəli sınıqlar) və sümük seqmentlərinin yerdəyişməsi zamanı göstərişdir. Əməliyyat aşağıdakı mərhələlərdən ibarətdir:
- patoloji ocağa çıxışın təmin edilməsi;
- yad cisimlər olduqda onların çıxarılması;
- sümüyün anatomiyasının bərpası (qırıqların repozisiyası);
- qırıqların vintlər, şuruplar və plastinlər vasitəsilə fizioloji vəziyyətdə fiksasiyası;
- yaranın tikilməsi;
- gips sarğısının qoyulması.
Bəzi klinik vəziyyətlərdə sümük seqmentlərinin meyl etməsi zamanı skelet dartılması tətbiq edilə bilər. Bu halda distal seqmentə xüsusi aparata birləşdirilən spitsa yeridilir. Ona bərkidilən yüklər qırığı tədricən verilmiş istiqamətdə sürüşdürür. Seqmentlər düzgün vəziyyət aldıqdan sonra gipsdən bərkidici sarğı qoyulur.
Reabilitasiya
Sınıqdan sonra reabilitasiya ətrafın funksional bərpasını nəzərdə tutur. Bunun üçün sağlamlaşdırıcı gimnastika, fizioterapiya prosedurları və sağlamlaşdırıcı masaj aparılır.
Profilaktika
Sınıqların profilaktikası birbaşa sümük toxumasına travmatik təsirin qarşısının alınması ilə əlaqədardır.
Yadda saxla!
Açıq sınıqlar ən yüksək risklə əlaqələndirilir, çünki ağırlaşmaların inkişaf tezliyi artmışdır. Birinci növbədə bu, şərti-patogen flora və ya yaraya kənardan düşən bakteriyaların yaratdığı infeksion iltihab ola bilər. İkinci növbədə ağırlaşmalar iri qan damarlarının zədələnməsi zamanı inkişaf edən qanaxma şəklində ola bilər. Buna görə açıq sınıqların müalicəsi mütləq infeksiyaəleyhinə qorunmanı nəzərdə tutur – antibakterial preparatlar təyin olunur. Qanaxma olduqda əvvəlcə onun dayandırılması, sonra isə sümük qırıqlarının bir-birinə uyğunlaşdırılması və onların hərəkətsizliyinin təmin edilməsi həyata keçirilir.
Əlaqəli Xəstəliklər
Suallar və cavablar
Müalicə xəstəliyin və ya zədənin lokalizasiyası, ağırlığı, müayinə nəticələri və pasiyentin fərdi xüsusiyyətləri nəzərə alınaraq profil həkim tərəfindən müəyyən edilir.
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
