Bədxassəli şiş

Bədxassəli şiş (bədxassəli törəmə) hüceyrələrin orqanizmin nəzarətindən çıxdığı xəstəliklərin ümumi adıdır: onlar məhdudiyyətsiz bölünür, qonşu toxumaları dağıdır və limfa və ya qan axını ilə uzaq ocaqlar — metastazlar əmələ gətirir. Məhz invaziya və metastaz vermə qabiliyyəti onu xoşxassəli şişdən fərqləndirir. Bədxassəli törəmələrə karsinomalar (epiteldən xərçəng), sarkomalar, limfomalar, leykozlar, melanoma, baş beyin şişləri aiddir.

Səbəblər və risk amilləri

• siqaret çəkmə və spirtli içki qəbulu;
• piylənmə, az hərəkətlilik, emal olunmuş ətlə zəngin qidalanma;
• infeksiyalar — insan papilloma virusu, hepatit B və C, Helicobacter pylori, HİV;
• ultrabənövşəyi şüalar, ionlaşdırıcı şüalanma, peşə kanserogenləri (asbest, benzol);
• yaş və irsi mutasiyalar (BRCA1/2, Linç sindromu).

Simptomlar

Təzahürlər orqandan asılıdır, lakin aşağıdakılar narahatlıq doğurmalıdır: döşdə, boyunda və ya başqa yerdə bərkimə; izah olunmayan arıqlama; uzunmüddətli zəiflik və subfebril hərarət; üç həftədən uzun sürən öskürək, qanhayxırma; nəcisdə və ya sidikdə qan, defekasiya ritminin dəyişməsi; sağalmayan xora; xalın dəyişməsi; aydın səbəbi olmayan daimi ağrı.

Diaqnostika

Diaqnozu təsdiqləmək üçün patohistoloji müayinə ilə biopsiya zəruridir. Yayılma dərəcəsi KT, MRT, PET-KT, endoskopiya ilə qiymətləndirilir və mərhələ TNM sistemi üzrə müəyyən edilir. Müalicəni seçmək üçün biomarkerlər — hormon reseptorları, HER2, PD-L1, gen mutasiyaları yoxlanılır.

Müalicə

Planı multidissiplinar konsilium tərtib edir. Cərrahiyyə, şüa terapiyası, kimyaterapiya, hormonal, hədəf və immunoterapiya ayrılıqda və ya birlikdə tətbiq olunur. Məqsəd sağalma, xəstəliyə uzunmüddətli nəzarət və ya simptomların yüngülləşdirilməsidir; palliativ yardım istənilən mərhələdə vacibdir.

Profilaktika

Tütündən imtina, spirtli içkilərdə mötədillik, normal çəki, fiziki aktivlik, günəşdən qorunma, hepatit B və insan papilloma virusuna qarşı peyvənd. Skrininq — mamoqrafiya, sitoloji və HPV testi, nəcisdə gizli qan analizi və ya kolonoskopiya, siqaret çəkənlər üçün aşağı dozalı KT — xərçəngi erkən mərhələdə aşkar edir.

Nə vaxt təcili həkimə müraciət etməli

Bol qanaxma və ya qanhayxırma, ayaqlarda qəfil zəiflik və sidik ifrazının pozulması (onurğa beyninin sıxılması), şüurun dumanlanması, qıcolmalar, həmçinin kimyaterapiya zamanı hərarət 38 °C və yuxarı olduqda və onkoloqla əlaqə saxlamaq mümkün deyilsə, təcili tibbi yardım (103) çağırın.