Divarı bir qat hüceyrədən ibarət ən kiçik qan damarı; onun vasitəsilə qanla toxumalar arasında oksigen, qida maddələri və mübadilə məhsulları mübadiləsi baş verir.
Sinonimlər: Kılcal damar
Kapilyarlar orqanizmin ən nazik damarlarıdır: onların diametri eritrositin ölçüsünə yaxındır, buna görə qan hüceyrələri onlardan demək olar ki, bir-bir keçir. Kapilyarlar ən kiçik arteriyaları (arteriolları) ən kiçik venalarla (venulalarla) birləşdirir və demək olar ki, bütün toxumalarda sıx şəbəkə yaradır. Qan əsas vəzifəsini məhz burada yerinə yetirir — hüceyrələrə oksigen çatdırır və karbon qazını götürür.
Quruluşu və funksiyası
Kapilyarın divarı bazal membran üzərində yerləşən bir qat endotel hüceyrəsindən ibarətdir. Belə quruluş onu oksigen, su, qlükoza, elektrolitlər və mübadilə məhsulları üçün keçirici edir. Kapilyarların bir neçə növü var: bütöv (əzələlər, dəri, ağciyərlər), «pəncərəli» — fenestrasiyalı (böyrəklər, bağırsaq, daxili sekresiya vəziləri) və iri məsaməli sinusoid kapilyarlar (qaraciyər, dalaq, sümük iliyi). Baş beyində kapilyarlar xüsusilə sıxdır və hematoensefalik baryer yaradır.
Maye mübadiləsi kapilyardakı qan təzyiqi ilə plazma zülallarının onkotik təzyiqi arasındakı tarazlıqla tənzimlənir. Toxumaya çıxan artıq mayeni limfa sistemi aparır.
Kliniki əhəmiyyəti
Kapilyarların fəaliyyətinin pozulması bir çox simptomun əsasında durur. Venalarda təzyiq artdıqda (məsələn, ürək çatışmazlığında) və ya qanda zülal azaldıqda maye toxumalarda toplanır — ödemlər yaranır. Kapilyar keçiriciliyinin artması iltihab, allergiya və sepsis üçün xarakterikdir. Kapilyarların kövrəkliyi dəridə xırda qansızmalarla özünü göstərir. Kapilyar dolma vaxtının qiymətləndirilməsi (dırnağı basdıqdan sonra nə qədər tez çəhrayılaşması) həkimə qan dövranı haqqında fikir yürütməyə kömək edir. Xırda damarların vəziyyətini göz dibinin müayinəsi zamanı birbaşa görmək mümkündür, dırnaq yatağının kapilyaroskopiyası isə revmatologiyada istifadə olunur.
Hansı xəstəliklərlə bağlıdır
- diabetik mikroangiopatiya — tor qişanın, böyrəklərin və sinirlərin kapilyarlarının zədələnməsi;
- mikrosirkulyasiyanın pozulması ilə gedən arterial hipertenziya və ürəyin işemik xəstəliyi;
- kardial və digər ödemlər;
- dəridə qansızmalarla gedən vaskulitlər və trombositopeniyalar;
- kapilyar qan axınının pozulduğu şok vəziyyətləri.
Əlaqəli terminlər
- Mikrosirkulyasiya
- Perfuziya
- Arteriya
- Ürək-damar sistemi
- Qan dövranı
- Ödem
- Diabetik angiopatiya
- Sianoz
