Hüceyrələrin nəzarətsiz bölünməsini stimullaşdıran və bədxassəli şişin inkişafına şərait yaradan dəyişmiş gendir.
Onkogen mutasiyası və ya artmış aktivliyi hüceyrəni fasiləsiz bölünməyə məcbur edən və onun bədxassəli çevrilməsinə səbəb olan gendir. Onkogenlər normal genlərdən — protoonkogenlərdən yaranır; sağlam hüceyrədə onlar böyüməni, bölünməni və yaşamanı idarə edir və yalnız ehtiyac olduqda işə düşür. Protoonkogen zədələndikdə hüceyrənin çoxalması üçün siqnal daimi olur — sanki basılı vəziyyətdə ilişib qalmış qaz pedalı kimi.
Mahiyyəti və aktivləşmə mexanizmləri
- zülalı daim aktiv edən nöqtəvi mutasiya (məsələn, KRAS, BRAF, EGFR genlərində);
- amplifikasiya — gen nüsxələrinin sayının artması və zülalın artıqlığı (məsələn, süd vəzisi və mədə xərçəngində HER2, MYC);
- hibrid genin yaranması ilə xromosom yenidənqurulması (xroniki mieloleykozda BCR-ABL1, ağciyər xərçəngində ALK və ROS1 yenidənqurulmaları);
- bəzi virusların genetik materialının hüceyrə genomuna daxil olması.
Xərçəngin inkişafı üçün adətən bir onkogen kifayət etmir: paralel olaraq normada hüceyrə bölünməsini «əyləyən» şiş supressor genləri (məsələn, TP53) inaktivləşir. Onkogenlərdəki mutasiyaların əksəriyyəti somatikdir, yəni şiş hüceyrələrində yaranır və irsən ötürülmür; irsi aktivləşdirici mutasiyalar daha nadirdir (məsələn, 2-ci tip çoxsaylı endokrin neoplaziyada RET).
Klinik əhəmiyyəti
Şişin böyüməsinin asılı olduğu aktivləşmiş onkogen drayver onkogen adlanır. O, hədəf terapiya üçün nişana çevrilir: tirozinkinaza inhibitorları EGFR, ALK, BCR-ABL1 zülallarını, monoklonal anticisimlər isə HER2-ni bloklayır. Buna görə bir çox şişdə onkogenlərin statusu PZR, FISH, immunohistokimya və yeni nəsil sekvenləşdirmə üsulları ilə müəyyən edilir. Nəticə dərmanı seçməyə, proqnozu qiymətləndirməyə və müalicəyə rezistentliyin yaranmasını, o cümlədən maye biopsiya vasitəsilə izləməyə kömək edir.
Hansı xəstəliklərlə əlaqəlidir
Onkogenlərin aktivləşməsi demək olar ki, bütün bədxassəli şişlərin əsasında durur: qeyri-kiçik hüceyrəli ağciyər xərçəngi, kolorektal xərçəng, melanoma, süd vəzisi xərçəngi, qalxanabənzər vəzi xərçəngi, leykoz və limfomalar.
Əlaqəli terminlər
- Drayver mutasiya
- Genom qeyri-sabitliyi
- Xərçəng
- HER2
- Hədəf terapiya
- Molekulyar diaqnostika
- Yeni nəsil sekvenləşdirmə
- Şişin mutasiya yükü
Hansı həkim məşğul olur
Bu mövzuda məqalələr
Bağırsağın MRT-si, yoxsa kolonoskopiya: hansı daha yaxşıdır?
Kolorektal xərçəng ən geniş yayılmış onkoloji xəstəliklər arasında «üç liderdən» biridir. Əksər hallarda bədxassəli şiş hüceyrələrdə onkogen mutasiyaların…
İstiqamət: Diaqnostika
