Diş əti xərçəngi diş əti toxumalarından inkişaf edən bədxassəli şişdir və çox vaxt ağız boşluğunun yastıhüceyrəli karsinomasına aiddir. Sağalmayan yara, qanama və toxuma dəyişikliyi ilə təzahür edə bilər.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Gingival xərçəng
- gingival karsinoma
Xəstəlik haqqında
Diş əti xərçəngi — ağız boşluğunun selikli qişası toxumalarından, daha çox alt çənə nahiyəsində inkişaf edən bədxassəli onkoloji yenitörəmədir. Şiş adətən yastı hüceyrəli karsinoma ilə təmsil olunur. Xəstəlik, xüsusilə ilkin mərhələdə, sezilmədən keçə bilər və uzun müddət nəzərəçarpan simptomlar yaratmaya bilər. Diş əti xərçəngini vaxtında aşkar etmək vacibdir, çünki gecikmiş müraciət müalicənin effektivliyini azaldır və proqnozu pisləşdirir.
Səbəbləri
Diş əti xərçəngi ağız boşluğunun bədxassəli şişlərinə aiddir və onun inkişafı zərərli amillərin selikli qişaya uzunmüddətli təsiri ilə bağlıdır. Daimi qıcıqlanmalar və mikrotravmalar fonunda selikli qişanın hüceyrələri şiş hüceyrələrinə çevrilə bilər.
Bu xəstəliyin, xüsusən 50 yaşdan yuxarı insanlarda, yaranma riskini artıran bir sıra səbəblər mövcuddur.
İnkişaf mexanizmi
Diş əti onkologiyası tədricən inkişaf edir. İlkin mərhələdə selikli qişada cüzi dəyişikliklər – çox zaman iltihab kimi qəbul edilən kiçik bərkimələr, xoralar və ya soyulma sahələri yaranır. Müalicə olunmadıqda şiş diş əti toxumalarının dərinliyinə doğru artmağa başlayır, altındakı sümük qişasını və çənə sümüyünü cəlb edir.
Daha gec mərhələlərdə diş ətinin bədxassəli şişi ağız boşluğunun qonşu sahələrinə – yanağa, dilə, damağa yayılır. Üzün yumşaq toxumalarına keçmə və sinirlərin zədələnməsi mümkündür ki, bu da ağrı sindromu və keyimə ilə müşayiət olunur.
Şiş böyüdükcə metastazların yaranma ehtimalı artır. Əvvəlcə xərçəng hüceyrələri regionar limfa düyünlərinə nüfuz edir, vaxtında müalicə olunmadıqda isə ağciyərlərə, qaraciyərə və sümüklərə uzaq metastazlar yarana bilər. Bu cür ağırlaşmalar terapiyanı əhəmiyyətli dərəcədə çətinləşdirir və xəstəliyin proqnozunu pisləşdirir.
Təsnifat
Diş əti şişləri histoloji quruluşuna və yayılma dərəcəsinə görə təsnif edilir. Ən çox diş əti yastıhüceyrəli xərçənginə rast gəlinir, lakin digər növləri də mövcuddur. Xəstəliyin ağırlığı yenitörəmənin ölçülərindən və metastatik ocaqların olmasından asılı olan mərhələlərə görə qiymətləndirilir.
- 0 mərhələ — şiş prosesi selikli qişanın səthi təbəqəsi ilə məhdudlaşır və daha dərinə keçmir;
- I mərhələ — yenitörəmənin ölçüləri 2 sm-i keçmir, metastaz yoxdur;
- II mərhələ — şişin ölçüsü 2-4 sm arasında dəyişir, qonşu toxumaların cəlb olunması mümkündür;
- III mərhələ — yenitörəmə diametri 4 sm-dən çoxdur, regional limfa düyünlərinin zədələnməsi ehtimal olunur;
- IV mərhələ — şiş diş əti nahiyəsinin hüdudlarından kənara çıxaraq ağız boşluğunun, boyunun və çənənin qonşu anatomik strukturlarını əhatə edir, çox zaman uzaq metastazlar olur.
Mərhələlər
Diş əti xərçəngi TNM sistemi üzrə mərhələlərə bölünür: şişin ölçüsü, nüfuz dərinliyi, çənə sümüyünün zədələnməsi, limfa düyünləri və uzaq metastazlar nəzərə alınır.
- 0 mərhələ — atipik hüceyrələr yalnız selikli qişanın səthi qatındadır. Adətən lokal çıxarılma kifayətdir.
- I mərhələ — şiş 2 sm-dən kiçikdir, toxumaya dayaz nüfuz edib, limfa düyünləri zədələnməyib. Əsas üsul cərrahi çıxarılmadır.
- II mərhələ — şiş 2–4 sm-dir və ya daha dərinə nüfuz edib, limfa düyünlərində dəyişiklik yoxdur. Cərrahi müalicə, lazım olduqda boyun limfa düyünlərinin çıxarılması ilə aparılır.
- III mərhələ — şiş 4 sm-dən böyükdür və ya çox dərinə keçib, yaxud eyni tərəfdə bir kiçik limfa düyünü zədələnib. Əməliyyat adətən şüa və ya kimyəvi-şüa terapiyası ilə tamamlanır.
- IVA–IVB mərhələlər — şiş çənə sümüyünə, üzün dərisinə və ya qonşu strukturlara keçib, ya da çoxlu və ya iri limfa düyünləri zədələnib. Çənənin bir hissəsinin rezeksiyası və bərpaedici plastika ilə kombinə edilmiş müalicə tələb olunur.
- IVC mərhələ — uzaq metastazlar var. Sistem dərman müalicəsi və simptomatik yardım aparılır.
Mərhələni həkim müayinənin nəticələrinə əsasən müəyyən edir və bu, müalicənin seçiminə təsir göstərir.
Klinik mənzərə
İlkin mərhələlərdə xərçəng ağrıya səbəb olmaya bilər, buna görə xəstələr çox vaxt şiş artıq böyüdükdən sonra müraciət edirlər. Diş əti bədxassəli prosesinin ilk əlamətlərinə diqqətli münasibət xəstəliyi vaxtında aşkar etməyə kömək edir. Daha çox alt çənə nahiyəsi və yanaqların daxili hissəsi zədələnir.
- diş ətində uzun müddət sağalmayan və sıx kənarları olan xora;
- diş ətinin spontan və ya diş fırçalayarkən yaranan qanaxması;
- bərkimə – selikli qişa altında sıx düyün kimi hiss olunur;
- ağrılılıq – həm lokal ola bilər, həm də qulağa, çənəyə yayıla bilər;
- dişlərin hərəkətliliyi – aydın səbəb olmadan inkişaf edir, parodontitlə əlaqəli deyil;
- şişkinlik – şiş yanaqda və ya damaq nahiyəsində şişkinliyə səbəb ola bilər;
- selikli qişanın rənginin dəyişməsi – patoloji sahələr qırmızı, ağımtıl və ya göyümtül rəng alır;
- ağızdan xoşagəlməz qoxu – bədxassəli toxumanın parçalanması zamanı yaranır;
- dodaq və ya çənə nahiyəsində keyimə;
- çeynəmə zamanı çətinlik, yemək qəbulu zamanı, xüsusən bərk qida qəbulunda diskomfort.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diş əti karsinomasının diaqnostikası və müalicəsi ilə onkoloq həkim məşğul olur, çox zaman stomatoloq, çənə-üz cərrahı və digər profil mütəxəssislərlə əməkdaşlıqda. Ağız boşluğunda mümkün bədxassəli törəmənin ilk əlamətlərində mümkün qədər tez ixtisaslaşmış tibb müəssisəsinə müraciət etmək lazımdır. Erkən diaqnostika müalicənin uğurlu nəticəsinin ehtimalını əhəmiyyətli dərəcədə artırır.
- Ağız boşluğunun vizual müayinəsi və palpasiyası. Həkim selikli qişanın, diş ətlərinin, yanaqların, damağın və dişlərin vəziyyətini qiymətləndirir. Palpasiya metodu bərkimələri, ağrılı sahələri və toxuma strukturundakı dəyişiklikləri aşkar etməyə imkan verir. Bu mərhələ şübhəli yenitörəmələrin aşkarlanması üçün ilkin və əsas mərhələdir.
- Zədələnmiş sahədən biopsiya götürülməsi sonrakı histoloji tədqiqat üçün aparılır. Prosedur çərçivəsində selikli qişanın şübhəli nahiyəsindən kiçik toxuma parçası götürülür. Bu, bədxassəli hüceyrələrin olmasını yüksək dəqiqliklə aşkar etməyə və yenitörəmənin növünü təyin etməyə imkan verir. Biopsiya diaqnozu təsdiqləyən əsas metoddur.
- Çənələrin rentgenoloji müayinəsi. Bu metod şiş prosesi nahiyəsində sümük strukturlarının dağılmasını aşkar etməyə kömək edir ki, bu da xərçəngin mərhələsinin təyin edilməsi üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. Şişin sümük toxumasına infiltrasiyasından şübhələnildikdə xüsusilə effektivdir.
- KT (kompüter tomoqrafiyası). Ağız boşluğunun, çənələrin, boyunun toxumalarının qat-qat görüntülərini verir. Şişin ölçülərini, nüfuzetmə dərinliyini və qonşu strukturların cəlb olunmasını qiymətləndirmək üçün istifadə olunur. Əməliyyatın planlaşdırılmasında kömək edir.
- MRT (maqnit-rezonans tomoqrafiyası). Yumşaq toxumaların və limfa düyünlərinin vəziyyəti üçün ən informativ üsuldur. Prosesin yayılma dərəcəsini dəqiqləşdirmək zərurəti olduqda, xüsusən yumşaq damaq və ya dilin əsası zədələndikdə təyin edilir.
- Boyun limfa düyünlərinin USM-si. Regionar metastazların aşkarlanması üçün tətbiq edilir. Ultrasəs müayinəsi limfa düyünlərinin strukturunu və onların punksiyasına və ya çıxarılmasına ehtiyacı təyin etməyə kömək edir.
- PET/KT (kompüter tomoqrafiyası ilə birləşdirilmiş pozitron-emissiya tomoqrafiyası). Uzaq metastazlardan şübhələnildikdə informativ metoddur. Bütün orqanizm üzrə şiş aktivliyini vizuallaşdırmağa və xəstəliyin yayılma dərəcəsini dəqiqləşdirməyə imkan verir.
Ağırlaşmalar
Diş ətinin bədxassəli şişi gec aşkar edilərsə və ya müalicəyə çox gec başlanılarsa, bu ciddi ağırlaşmalara səbəb ola bilər. Onların bəziləri şişin özünün böyüməsi ilə əlaqədardır, digərləri isə şiş hüceyrələrinin yayılması və ya ağız boşluğunun qonşu toxumalarına və çənə sümüklərinə təsiri nəticəsində yaranır.
- Sümük toxumasının dağılması. Şiş çənəyə keçərək sümüyü dağıdır. Bu, sınıqlara, üz deformasiyasına və dişlərin itirilməsinə səbəb ola bilər.
- Ağız boşluğunun infeksiyaları. Şişin nekrozu və immun müdafiənin zəifləməsi fonunda tez-tez irinli proseslərə səbəb olan ikincili bakterial infeksiya inkişaf edir.
- Qanaxmalar. Bədxassəli toxumalar həddindən artıq zədələnməyə meyillidir. Qan damarları zədələndikdə (məsələn, yemək qəbulu və ya gigiyena prosedurları zamanı) bol qanaxma yarana bilər.
- Üz əzələlərinin keyiməsi və iflici. Şişin sinir liflərinə keçməsi çənə, dodaq, yanaq nahiyəsində hissiyyatın itirilməsinə, bəzən hətta hərəkət pozğunluqlarına səbəb olur.
- Limfa düyünlərinə və orqanlara metastazlar. Xərçəng hüceyrələri limfa və qan vasitəsilə yayılır ki, bu da limfa düyünlərinin, ağciyərlərin, qaraciyərin və digər orqanların zədələnməsinə gətirib çıxarır.
- Qidalanma və nitqdə çətinlik. Şişin böyüməsi və ağız anatomiyasının pozulması tam çeynəməni və artikulyasiyanı mümkünsüz edir, həyat keyfiyyətini azaldır.
- Psixoemosional pozğunluqlar. Xarici görünüşün dəyişməsi, ağrılar, qidalanma problemləri və həyat üçün qorxu depressiyaya, narahatlığa və sosial təcridolunmaya səbəb ola bilər.
Müalicə
Diş əti xərçənginin müalicə taktikası xəstəliyin mərhələsi, şiş prosesinin lokalizasiyası və xəstənin ümumi vəziyyəti ilə müəyyən edilir. Adətən terapiya kompleksdir və şişin cərrahi rezeksiyasını, şüa təsirini və medikamentoz üsulları əhatə edir. Həkimlərin əsas vəzifəsi – ağız boşluğunun funksiyalarını qoruyaraq, xəstəliyin proqnozunu və xəstənin həyat keyfiyyətini yaxşılaşdıraraq bədxassəli törəməni tam aradan qaldırmaqdır.
Şüa terapiyası
İlkin mərhələdə müstəqil metod kimi və ya kombinə edilmiş müalicənin tərkibində tətbiq edilir. Sağlam toxumaların minimal zədələnməsi ilə şişin distant şüalanma üsullarından istifadə olunur. Əməliyyatdan sonra aparıldıqda qalmış xərçəng hüceyrələrinin məhv edilməsinə kömək edir.
Kimyaterapiya
Xəstəliyin yayılmış formalarında və ya metastazlarda təyin edilir. Preparatlar bədxassəli hüceyrələrin bölünməsini boğur. Lakin sağlam hüceyrələrə də təsir edir, buna görə yan təsirlərə səbəb ola bilər. Bəzən şişin ölçülərini azaltmaq üçün əməliyyatdan əvvəl (neoadyuvant), ya da residiv riskini azaltmaq üçün sonra (adyuvant) aparılır.
Hədəf (target) terapiya
Şiş hüceyrələrində müəyyən molekulyar hədəflərin olması zamanı tətbiq edilir. Bu, digər üsullarla birləşdirilə bilən daha dəqiq nişanlı təsirdir və daha az yan təsirə səbəb olur.
Simptomatik müalicə (vəziyyətin yüngülləşdirilməsi)
Şişin radikal şəkildə çıxarılması mümkün olmadıqda belə, xəstənin əzab çəkməsini azaltmaq və həyat keyfiyyətini artırmaq vacibdir.
- Ağrının aradan qaldırılması. Müxtəlif qruplardan olan preparatlar – qeyri-steroid vasitələrdən tutmuş, irəliləmiş mərhələlərdə narkotik analgetiklərə qədər istifadə olunur. Məqsəd – ağrı sindromuna nəzarət etməkdir.
- Yerli vasitələr. Antiseptik və sağaldıcı məhlullar, məlhəmlər ağız boşluğunun gigiyenasını saxlamağa və iltihabı azaltmağa kömək edir, xüsusən şişin parçalanması zamanı.
- Qidalanma dəstəyi. Yemək qəbulunda çətinlik olduqda tükənməyə yol verməmək üçün qənaətbəxş rasionlar, qarışıqlar və hətta zond vasitəsilə qidalanma təyin edilir.
Cərrahi müalicə
Yenitörəmənin çıxarılması qismən — yalnız zədələnmiş diş ətinin kəsilməsi, və ya radikal — çənənin bir hissəsinin rezeksiyası ilə ola bilər. Zəruri hallarda ağız boşluğunun görünüşünü və funksiyalarını bərpa etməyə kömək edən plastik əməliyyatlar aparılır. Cərrahi müdaxilə uzaq metastazların olmadığı halda (I–IVB mərhələlərdə), şiş rezeksiya oluna bildikdə göstərişdir; gec mərhələlərdə o, şüa və ya kimyəvi-şüa terapiyası ilə birləşdirilir.
Reabilitasiya
Diş ətinin bədxassəli şişinin əsas müalicəsi başa çatdıqdan sonra düzgün qurulmuş reabilitasiya vacibdir. O, ağız boşluğunun funksiyalarının bərpasına, ümumi vəziyyətin yaxşılaşmasına və residiv riskinin azaldılmasına yönəlib. Xəstələrə qənaətbəxş qidalanma rejiminə əməl etmək, zərərli vərdişlərdən imtina etmək və onkoloq həkim və stomatoloq tərəfindən müntəzəm müşahidə tövsiyə olunur. Selikli qişanın qulluğuna və dişlərin vəziyyətinə, xüsusən protezlər olduqda, xüsusi diqqət yetirilir.
Bərpa dövründə tövsiyələr:
- siqaret çəkməkdən və alkoqoldan çəkinmək – kanserogen maddələr şişin təkrar inkişafı riskini artırır;
- qənaətbəxş qidalanma rejiminə əməl etmək – isti, kəskin, kobud qidanı istisna etmək, üstünlüyü püre kimi qatılığa vermək;
- ağız boşluğunun gigiyenasına diqqətlə nəzarət etmək – yumşaq fırçalardan, mümkün olduqda spirtsiz antiseptik məhlullardan istifadə etmək;
- həkimə cədvəl üzrə baş çəkmək – müntəzəm müayinələr residivi və ya ağırlaşmaları erkən mərhələdə aşkar etməyə imkan verir;
- normal immuniteti saxlamaq – tam yuxu, orta dərəcəli fiziki fəallıq, streslərdən imtina bərpaya kömək edir.
Profilaktika
Diş əti xərçənginə qarşı profilaktik tədbirlər provokasiyaedici amillərin təsirini minimuma endirməyə və ağız boşluğu selikli qişasının sağlamlığını qorumağa yönəlib. Müasir tədqiqatlar təsdiq edir ki, tütünçəkmədən və alkoqoldan imtina, habelə diş ətlərinin iltihabi xəstəliklərinin vaxtında müalicəsi bədxassəli yenitörəmələrin yaranma riskini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır.
Tövsiyə olunur:
- siqaret çəkməkdən və çeynəmə tütünündən tam imtina;
- spirtli içkilərin istifadəsinin məhdudlaşdırılması;
- dişlərin və diş əti toxumasının vəziyyətini qiymətləndirmək üçün stomatoloqa müntəzəm baş çəkmə;
- gingivit və parodontitin dərhal müalicəsi;
- diş protezlərinə düzgün qulluq və selikli qişanın zədələnməsinin qarşısının alınması;
- selikli qişanın daimi travmalarından (dişlərin iti kənarları, plombların defektləri) qaçınmaq;
- balanslaşdırılmış qidalanma və kifayət qədər istirahət vasitəsilə güclü immunitetin saxlanması.
Əvvəllər geniş şəkildə hesab olunurdu ki, vitamin və antioksidant qəbulu ağız boşluğu xərçəngi riskini azalda bilər, lakin iri klinik tədqiqatlar bu vasitələrin əhəmiyyətli profilaktik effektini təsdiq etməyib.
Faydalı məlumat
Gingivit – diş ətinin iltihabıdır, qızarma, şişkinlik və qanaxma ilə özünü göstərir, adətən toxunma zamanı ağrılılıqla müşayiət olunur. Diş əti xərçəngi oxşar simptomlarla başlaya bilər, lakin uzun müddət sağalmayan xora, sıx bərkimə və aydın səbəb olmadan dişlərin hərəkətliliyi ilə müşayiət olunur. Xərçəngdən şübhələnildikdə dəqiq diaqnoz üçün biopsiya keçirmək vacibdir.
Diş əti xərçəngində proqnoz əsasən xəstəliyin aşkar edildiyi mərhələ ilə müəyyən edilir. Şiş erkən mərhələdə aşkar edildikdə sağalma ehtimalı yüksəkdir. Şiş metastazların olması ilə gec mərhələlərdə aşkar edildikdə isə proqnoz əhəmiyyətli dərəcədə pisləşir, müalicə daha mürəkkəb olur. Mütəxəssisə vaxtında müraciət etmək və adekvat terapiyaya başlamaq əlverişli nəticənin ehtimalını əhəmiyyətli dərəcədə artırır.
Yadda saxla!
Diş əti xərçəngi erkən mərhələdə çox vaxt adi iltihab, protezin sürtməsi kimi görünür, buna görə də insanlar həkimə gec müraciət edir. Halbuki şiş erkən aşkar edildikdə müalicə daha az travmatik olur, çənə sümüyünü, çeynəmə və nitq funksiyalarını qorumaq şansı artır. İki həftə ərzində sağalmayan hər hansı dəyişiklik stomatoloq və ya onkoloq tərəfindən yoxlanılmalıdır. Həkimə gecikmədən müraciət edin, əgər:
- diş ətində iki həftədən çox sağalmayan xora, ağ və ya qırmızı ləkə var;
- diş ətində bərkimə və ya böyüyən törəmə yaranıb;
- aydın səbəb olmadan dişlər laxlayır və ya protez oturmur;
- diş əti tez-tez qanayır, ağrı və ya keyimə var;
- boyunda böyümüş limfa düyünləri əllənir.
Şişdən güclü qanaxma, udmanın və ya nəfəsalmanın kəskin çətinləşməsi zamanı dərhal təcili yardım çağırın.
Əlaqəli Xəstəliklər
Suallar və cavablar
Diaqnostika və müalicə taktikası şişin histoloji tipi, mərhələsi, molekulyar xüsusiyyətləri, yayılma dərəcəsi və pasiyentin ümumi vəziyyəti nəzərə alınaraq multidissiplinar komanda tərəfindən müəyyən edilir.
Çənə-üz cərrahiyyəsi üzrə xəstəliklər
Mövzu üzrə məqalələr
Süd vəzi onkomarkerləri: niyə “xərçəng yoxlaması” sayılmır?
CA 15-3 və CEA kimi qan göstəriciləri sağlam qadınlarda adi süd vəzi skrininqinin əvəzi deyil. Müalicə biomarkerləri və…
İstiqamət: Mammologiya / Onkologiya
Hamiləlikdə diş ağrısı: stomatoloji müalicəni təxirə salmaq lazımdırmı?
Hamiləlik diş ağrısını aylarla dözmək üçün səbəb deyil. Müalicəsiz kariyes və infeksiya daha mürəkkəb problemə çevrilə bilər. Amerika…
İstiqamət: Stomatologiya / Ginekologiya
Dişin periodontit müalicəsindən sonra ağrılar
Yəqin ki, stomatoloji klinikaya getməzdən əvvəl prosedurun o qədər də xoş olmayacağından narahat olub qorxu keçirməyən adam yoxdur.…
İstiqamət: Stomatologiya
Diş müalicəsindən sonra diş ətində ağrılar
Diş ətindəki ağrı — istər dartıcı, istər sızıldayıcı, istərsə də deşici olsun — rahat yatmağa, yemək yeməyə və…
İstiqamət: Stomatologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
