Ağız boşluğu xərçəngi dil, diş əti, yanaqların daxili səthi, ağız dibi və damağın selikli qişasından inkişaf edən bədxassəli şişdir. Sağalmayan yara və ya ləkə şəklində başlayır; erkən aşkar edildikdə müalicə nəticələri yaxşıdır.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Ağız selikli qişasının xərçəngi
- ağız xərçəngi
- ağız boşluğunun yastı hüceyrəli karsinoması
Xəstəlik haqqında
Ağız boşluğu xərçəngi dilin ön hissəsinin, diş ətinin, yanaqların daxili səthinin, ağız dibinin, bərk damağın və azı dişlərin arxasındakı nahiyənin selikli qişasından inkişaf edən bədxassəli şişdir. Onun böyük əksəriyyəti selikli qişanın yastı hüceyrəli karsinomasıdır. Şiş çox vaxt illər ərzində xərçəngönü dəyişikliklərdən – leykoplakiya (silinməyən ağ ləkə) və eritroplakiya (qırmızı, məxmərəbənzər ləkə) – inkişaf edir.
Xəstəlik daha çox qırx yaşdan yuxarı, uzun müddət tütün və alkoqol istifadə edən kişilərdə rast gəlinir, lakin son illərdə qadınlarda və gənclərdə də aşkar edilir. Ağız boşluğu gözlə görünən nahiyə olduğu üçün xərçəngin erkən mərhələdə aşkarlanması mümkündür – stomatoloqun müntəzəm baxışı və pasiyentin özünün diqqətli olması bu baxımdan xüsusilə vacibdir.
Erkən mərhələdə müalicə əksər hallarda sağalma ilə nəticələnir və funksiyalara az təsir edir. Gec mərhələlərdə isə şiş ətraf toxumalara, çənə sümüyünə və boyun limfa düyünlərinə yayılır, müalicə daha mürəkkəb olur və nitq, udqunma, xarici görünüş üçün ciddi nəticələr yarana bilər. Ona görə ağızda sağalmayan istənilən yaranın vaxtında həkimə göstərilməsi həyati əhəmiyyət daşıyır.
Səbəbləri
Ağız boşluğu xərçəngi selikli qişa hüceyrələrində uzun müddət ərzində toplanan genetik dəyişikliklər nəticəsində yaranır. Bu dəyişikliklərin əksəriyyəti xarici zərərli amillərin təsiri ilə bağlıdır. Əsas risk amilləri:
- tütün – siqaret, qəlyan, çeynəmə tütünü və nas; tüstüsüz tütün məhsulları selikli qişa ilə birbaşa təmasda olduğu üçün xüsusilə təhlükəlidir;
- alkoqol – selikli qişanı qıcıqlandırır və kanserogenlərin toxumaya keçməsini asanlaşdırır; tütünlə birlikdə istifadə edildikdə risk kəskin artır;
- betel qozunu çeynəmək – Cənubi Asiyada geniş yayılmış vərdişdir və güclü risk amilidir;
- insan papillomavirusu – əsasən udlaq və dil kökü xərçəngi ilə əlaqəlidir, ağız boşluğunun ön hissələrində rolu daha azdır;
- selikli qişanın xroniki travması – kəskin diş kənarları, sınıq dişlər, uyğunsuz protezlər eyni nahiyəni illərlə zədələyə bilər;
- pis ağız gigiyenası və xroniki iltihab – parodontit, çürük dişlər;
- günəş şüaları – əsasən alt dodaq xərçənginin risk amilidir, açıq havada işləyənlərdə daha çox rast gəlinir;
- immunitetin zəifləməsi – orqan transplantasiyasından sonra immunosupressiv müalicə, HİV-infeksiyası;
- xərçəngönü vəziyyətlər – leykoplakiya, eritroplakiya, qırmızı yastı dəmrovun eroziv forması, submukoz fibroz;
- qidalanma – meyvə və tərəvəzin az olduğu rasion.
Təsnifat
Yerləşməsinə görə: dilin, ağız dibinin, diş ətinin, yanaq selikli qişasının, bərk damağın, azı dişlərin arxasındakı (retromolyar) nahiyənin xərçəngi. Dodağın qırmızı haşiyəsinin xərçəngi bəzən ayrı qiymətləndirilir.
Histoloji növlər: əsasən yastı hüceyrəli karsinoma (yüksək, orta və aşağı differensiasiyalı); nadir hallarda kiçik tüpürcək vəzilərinin şişləri, melanoma, limfoma, sarkoma.
Mərhələlər: TNM sisteminə görə qiymətləndirilir – şişin ölçüsü və toxumaya dərinə doğru yayılması, boyun limfa düyünlərinin zədələnməsi və uzaq metastazların olub-olmaması nəzərə alınır. Bunun əsasında dörd mərhələ ayırd edilir:
- I–II mərhələ – lokal, nisbətən kiçik şiş, limfa düyünləri zədələnməyib; müalicə adətən bir üsulla aparılır və nəticələr yaxşıdır;
- III–IV mərhələ – böyük və ya dərinə yayılmış şiş, limfa düyünlərinin zədələnməsi, qonşu strukturlara və ya uzaq orqanlara yayılma; kombinə edilmiş müalicə tələb olunur.
Klinik mənzərə
Erkən mərhələdə ağız boşluğu xərçəngi çox vaxt ağrısız olur, ona görə pasiyentlər dəyişikliyə uzun müddət fikir vermirlər. Diqqət yetirilməli əlamətlər:
- iki-üç həftədən çox sağalmayan yara və ya xora, xüsusən kənarları bərk və qalxıq olduqda;
- selikli qişada ağ, qırmızı və ya qarışıq rəngli, silinməyən ləkə;
- bərkimiş sahə, düyün, selikli qişanın qalınlaşması;
- ağızda davamlı ağrı və ya yanğı, qulağa yayılan ağrı, çeynəmə və udqunmada çətinlik;
- dişlərin səbəbsiz laxlaması, protezin birdən uyğun gəlməməsi, diş çəkildikdən sonra yuvanın sağalmaması;
- dilin hərəkətinin məhdudlaşması, nitqin dəyişməsi, ağzı açmaqda çətinlik;
- ağızdan pis qoxu, kiçik toxunuşdan qanaxma;
- boyunda böyümüş, ağrısız, bərk limfa düyünü;
- dodaq, dil və ya çənədə keyimə.
Bu əlamətlərin əksəriyyəti xərçəng olmayan xəstəliklərdə də rast gəlinir, lakin onlar iki-üç həftədən artıq davam edirsə, stomatoloqa və ya çənə-üz cərrahına müraciət etmək lazımdır.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər ağızdan dayanmayan qanaxma var, nəfəs almaq və ya tüpürcəyi udmaq çətinləşib, yaxud su və qida qəbulu tamamilə mümkün olmur – bu hallarda 103-ə zəng etmək lazımdır.
Şəkillərdə əlamətlər
Bu şəkil xəstəliyin klinik görünüşünü göstərir
Bu şəkil xəstəliyin klinik görünüşünü göstərir
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnostika ağız boşluğunun diqqətli baxışı ilə başlayır. Həkim şikayətləri, tütün və alkoqol istifadəsini, yaranın nə vaxtdan mövcud olduğunu soruşur, selikli qişaya baxır, şübhəli sahəni və boyun limfa düyünlərini əllə yoxlayır. Sonrakı müayinələr:
- stomatoloq, çənə-üz cərrahı və ya otorinolarinqoloq tərəfindən baxış və palpasiya – şişin ölçüsünü, bərkliyini, qonşu toxumalara yayılmasını qiymətləndirir;
- biopsiya – şübhəli sahədən kiçik toxuma parçası götürülür; diaqnozu yalnız histoloji müayinə təsdiqləyir;
- boyun limfa düyünlərinin ultrasəs müayinəsi (USM) – lazım olduqda incə iynə ilə punksiya aparılır;
- çənə və boyun nahiyəsinin KT və ya MRT-si – şişin dərinliyini, sümüyə və limfa düyünlərinə yayılmasını göstərir;
- döş qəfəsinin KT-si, göstəriş üzrə PET-KT – uzaq metastazları və ikinci şişi istisna etmək üçün;
- ortopantomoqrafiya – çənə sümüyünün və dişlərin vəziyyətini qiymətləndirir;
- göstəriş üzrə endoskopik müayinə – qırtlaq, udlaq və qida borusunda eyni zamanda mövcud ola biləcək şişləri axtarmaq üçün;
- müalicədən əvvəl stomatoloji müayinə – ağız boşluğunun sağlamlaşdırılması (sanasiya) ehtiyacını müəyyən edir, xüsusən şüa terapiyası planlaşdırıldıqda.
Differensial diaqnostika aftoz stomatit, travmatik xora, qırmızı yastı dəmrov, kandidoz, vərəm və sifilis mənşəli xoralar, xoşxassəli şişlərlə aparılır.
Ağırlaşmalar
- boyun limfa düyünlərinə və uzaq orqanlara (ağciyərlər, sümüklər) metastazlar;
- çənə sümüyünün şiş tərəfindən zədələnməsi və patoloji sınıqlar;
- qidalanma, udqunma və nitq pozuntuları, arıqlama;
- şişdən qanaxma, yaranın infeksiyalaşması;
- müalicədən sonra ağız quruluğu, dad pozğunluğu, diş kariyesi, ağzın açılmasının məhdudlaşması, çənə sümüyünün şüa zədələnməsi (osteoradionekroz);
- ikinci şişin yaranma riski – xüsusən tütün istifadəsi davam etdikdə.
Müalicə
Müalicə planı onkoloq, çənə-üz cərrahı, şüa terapevti, stomatoloq və digər mütəxəssislərdən ibarət multidissiplinar komanda tərəfindən hazırlanır. Seçim şişin yerindən, ölçüsündən, mərhələsindən, pasiyentin ümumi vəziyyətindən və istəyindən asılıdır.
- cərrahi müalicə – əsas üsuldur: şiş sağlam toxuma sərhədi ilə çıxarılır; göstəriş üzrə boyun limfa düyünləri də çıxarılır (boyun disseksiyası);
- rekonstruktiv plastik əməliyyatlar – böyük defektlər pasiyentin öz toxumaları (dəri-əzələ və ya sümük qapaqları) ilə bərpa olunur ki, nitq, udqunma və üz görünüşü mümkün qədər qorunsun;
- şüa terapiyası – əməliyyatdan sonra residiv riskini azaltmaq üçün və ya əməliyyat mümkün olmadıqda müstəqil üsul kimi;
- kimyaterapiya – çox vaxt şüa terapiyası ilə eyni vaxtda, yüksək riskli və yerli yayılmış hallarda;
- immunoterapiya və hədəfli müalicə – residiv və metastatik xəstəlikdə;
- dəstəkləyici müalicə – qidalanma dəstəyi (lazım olduqda zond vasitəsilə), ağrının idarə edilməsi, ağız boşluğuna xüsusi qulluq, selikli qişanın iltihabının müalicəsi.
Müalicə dövründə pasiyent tütün və alkoqoldan tam imtina etməlidir – bu, müalicənin effektivliyini artırır və ağırlaşmaları azaldır. Ağzı həkimin tövsiyə etdiyi yumşaq məhlullarla yaxalamaq, yumşaq fırça ilə dişləri təmizləmək, yumşaq və kifayət qədər kalorili qida qəbul etmək lazımdır. Ağızdakı yaranı evdə «yandırıcı» vasitələrlə, spirtli məhlullarla və ya xalq üsulları ilə müalicə etməyə çalışmaq olmaz – bu, diaqnozu gecikdirir və şişin böyüməsinə vaxt verir.
Reabilitasiya
Müalicədən sonra bərpa dövrü nitq və udqunma reabilitasiyasını (loqoped və udqunma üzrə mütəxəssislərin köməyi ilə), çənə hərəkətləri üçün məşqləri, diş protezləmə və implantasiyanı əhatə edir. Şüa terapiyasından sonra ağız quruluğu və kariyesin profilaktikası, flüorlu vasitələrdən istifadə, diş çəkilməsi və digər cərrahi stomatoloji müdaxilələrdən əvvəl həkimə şüa müalicəsi barədə məlumat vermək vacibdir. Psixoloji dəstək, qidalanmanın bərpası və onkoloqun müntəzəm nəzarəti, eləcə də tütündən tam imtina reabilitasiyanın vacib hissələridir.
Profilaktika
- siqaret, qəlyan, nas və digər tütün məhsullarından tam imtina;
- alkoqolun məhdudlaşdırılması və ya ondan imtina;
- ağız gigiyenası, stomatoloqa ildə ən azı bir dəfə müraciət və selikli qişanın baxışı;
- kəskin diş kənarlarının, sınıq dişlərin və uyğunsuz protezlərin vaxtında düzəldilməsi;
- insan papillomavirusuna qarşı peyvənd – ilk növbədə udlaq xərçənginin profilaktikası üçün;
- dodaqları günəşdən qorumaq – papaq və qoruyucu dodaq vasitələri;
- meyvə və tərəvəzlə zəngin qidalanma;
- ayda bir dəfə güzgü qarşısında ağız boşluğunu özünüz yoxlamaq: dil, yanaqlar, diş ətləri və ağız dibində yeni ləkə, yara və ya bərkimə olub-olmadığına baxmaq;
- leykoplakiya və digər xərçəngönü dəyişikliklər zamanı həkimin müntəzəm nəzarəti.
Hansı həkimə müraciət etməli
Ağızda sağalmayan yara və ya ləkə aşkar etdikdə ilk növbədə stomatoloqa müraciət etmək lazımdır. Diaqnozu dəqiqləşdirmək və müalicə üçün çənə-üz cərrahı, onkoloq və otorinolarinqoloq cəlb olunur.
Yadda saxla!
- Ağızda iki-üç həftədən çox sağalmayan istənilən yara, ağ və ya qırmızı ləkə həkim müayinəsi tələb edir.
- Yaraları evdə «yandırıcı» vasitələrlə müalicə etməyə çalışmayın.
- Tütün istifadə edirsinizsə, ağız boşluğunu stomatoloqa müntəzəm göstərin – ən yaxşı profilaktika isə tütündən imtinadır.
- Biopsiyadan qorxmayın – bu, sürətli və təhlükəsiz müayinədir və dəqiq diaqnozun yeganə yoludur.
- Erkən mərhələdə aşkar edilən şiş daha az həcmli müalicə ilə və daha yaxşı nəticə ilə müalicə olunur.
Faydalı Məqalələr
Kimyaterapiya nədir: növləri, tipləri və onu necə yüngülləşdirmək olar
Kimyaterapiya – şişəleyhinə dərman agentlərinin yeridilməsinə əsaslanan, bədxassəli xəstəliklərin çox effektiv müalicə üsuludur. Onların mexanizmləri müxtəlif ola bilər,…
İstiqamət: Kimyaterapiya
Ağız boşluğunun sağlamlığı üçün yeni texnologiyalar
Diş ətində ağrı, qanaxma, ağızdan xoşagəlməz qoxu, diş daşı, ərp – parodontoloqa müraciətin ən tez-tez rast gəlinən səbəbləridir.…
İstiqamət: Stomatologiya
Suallar və cavablar
Xeyr. Afta, travma və infeksiyalar ağızda yara yaradır və adətən bir-iki həftəyə sağalır. Daha uzun müddət qalan, bərk və ya qanayan yara isə həkimə göstərilməlidir.
Xeyr. Tüstüsüz tütün məhsulları ağız selikli qişası ilə birbaşa və uzun müddət təmasda olur və ağız xərçənginin güclü risk amilidir. Onların yerləşdirildiyi nahiyədə çox vaxt leykoplakiya və digər xərçəngönü dəyişikliklər yaranır.
Bu, şişin yerindən və ölçüsündən asılıdır. Müasir rekonstruktiv cərrahiyyə və reabilitasiya əksər pasiyentlərə danışma və qidalanma funksiyalarını əhəmiyyətli dərəcədə bərpa etməyə imkan verir. Loqopedlə məşğələlər bərpanı sürətləndirir.
Leykoplakiya xərçəngönü dəyişiklikdir və onun bir hissəsi zamanla xərçəngə çevrilə bilər. Ona görə biopsiya və müntəzəm müşahidə tələb olunur. Tütündən imtina və qıcıqlandırıcı amillərin aradan qaldırılması riski azaldır.
Xərçəngin özü yoluxucu deyil və məişət təması, öpüş və ya ortaq qab-qacaq vasitəsilə keçmir. İnsan papillomavirusu isə yoluxur və bəzi udlaq şişlərinin yaranmasında rol oynayır, lakin virusa yoluxan insanların böyük əksəriyyətində xərçəng inkişaf etmir.
Olar, lakin stomatoloqa mütləq şüa müalicəsi alındığını demək lazımdır. Şüalanmış çənədə diş çəkilməsi və digər cərrahi müdaxilələr sümüyün sağalmasının pozulması riskini daşıyır, ona görə xüsusi ehtiyat tədbirləri görülür. Müntəzəm gigiyena və flüorlu vasitələr kariyesin qarşısını almağa kömək edir.
Mövzu üzrə məqalələr
Süd vəzi onkomarkerləri: niyə “xərçəng yoxlaması” sayılmır?
CA 15-3 və CEA kimi qan göstəriciləri sağlam qadınlarda adi süd vəzi skrininqinin əvəzi deyil. Müalicə biomarkerləri və…
İstiqamət: Mammologiya / Onkologiya
Hamiləlikdə diş ağrısı: stomatoloji müalicəni təxirə salmaq lazımdırmı?
Hamiləlik diş ağrısını aylarla dözmək üçün səbəb deyil. Müalicəsiz kariyes və infeksiya daha mürəkkəb problemə çevrilə bilər. Amerika…
İstiqamət: Stomatologiya / Ginekologiya
Dişin periodontit müalicəsindən sonra ağrılar
Yəqin ki, stomatoloji klinikaya getməzdən əvvəl prosedurun o qədər də xoş olmayacağından narahat olub qorxu keçirməyən adam yoxdur.…
İstiqamət: Stomatologiya
Diş müalicəsindən sonra diş ətində ağrılar
Diş ətindəki ağrı — istər dartıcı, istər sızıldayıcı, istərsə də deşici olsun — rahat yatmağa, yemək yeməyə və…
İstiqamət: Stomatologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
