Yumurtalıq xərçəngi yumurtalıq, fallop borusu və peritoneal mənşəli bir sıra bədxassəli şişləri əhatə edir. Epitelial yüksək dərəcəli seroz karsinoma ən mühüm tiplərdən biridir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Ovarial xərçəng
- yumurtalığın bədxassəli şişi
- yumurtalıq karsinoması
Xəstəlik haqqında
Yumurtalıq xərçəngi – əksər hallarda gec mərhələdə aşkar olunan bədxassəli şişlərin bir növüdür. Onkogenezin ilkin mərhələləri çox vaxt simptomsuz gedir. Belə ki, yumurtalıqların bədxassəli törəmələri hallarının 75%-ində 3-4-cü mərhələdə diaqnoz qoyulur, bu zaman həmişə lazımi terapevtik nəticəyə nail olmaq mümkün olmur. Buna görə də profilaktik müayinələrə çox mühüm əhəmiyyət verilir, bu isə xüsusilə yüksək onkoloji risk kateqoriyasına aid olan qadınlar üçün aktualdır. Predispozisiya edən amillər aşağıdakılar ola bilər:
- reproduktiv sistem şişlərinə görə ağırlaşmış irsiyyət;
- piylənmə;
- 2-ci tip şəkərli diabet;
- reproduktiv dövrdə endometrioz.
Yumurtalıq xərçəngi istənilən yaşda inkişaf edə bilər – həm kiçik qızlarda, həm də 80 yaşdan yuxarı pasiyentlərdə. Lakin ən həssas kateqoriya 40-60 yaşlı qadınlardır.
Yumurtalıq xərçənginin erkən aşkarlanması tam sağalmaya ümid etməyə imkan verir. Əksər hallarda birinci mərhələdə yalnız radikal cərrahi müdaxilə kifayətdir.
Səbəbləri
Yumurtalıq xərçənginin səbəbləri dəqiq məlum deyil. BRCA-1 və BRCA-2 mutasiyalarının olması ilə bağlı genetik amillərin rolu irəli sürülür. Lakin bütün qadınlar bu genlərin daşıyıcısı deyil. Ola bilsin ki, piylənmə üçün xarakterik olan xroniki durğun iltihab vəziyyəti də rol oynayır. Hazırda ovarial kanserogenezin etiopatogenezini aydınlaşdırmağa yönəlmiş elmi işlər davam etdirilir. Onlar alimləri xəstəliyin effektiv profilaktika üsullarının işlənib hazırlanmasına yaxınlaşdıra bilər.
Təsnifat
Yumurtalıq xərçənginin klinik mərhələləri aşağıdakı kimidir:
- Birinci mərhələ – şiş yumurtalıqlar daxilindədir, limfa düyünlərinin zədələnməsi yoxdur və metastazlar yoxdur. Proqnostik cəhətdən 1 yumurtalığın zədələnməsi daha əlverişlidir, lakin birinci mərhələdə patoloji prosesə eyni zamanda 2 yumurtalıq cəlb oluna bilər.
- İkinci mərhələ – şiş yalnız qonadları deyil, kiçik çanaq daxilində yayılır. Uşaqlığın, uşaqlıq borusunun və ya çanağın digər toxumalarının patoloji prosesə cəlb olunması müəyyən edilə bilər.
- Üçüncü mərhələ – onkoloji proses kiçik çanaqdan kənara, qarın pərdəsinə yayılır (piylik, bağırsaq və qaraciyər səthində peritoneal metastazlar) və/və ya retroperitoneal limfa düyünləri zədələnir. Obturator, qalça, paraaortal (bel) və sakral limfoid törəmələri zədələnə bilər. Bu mərhələ məhz qarın pərdəsi üzrə yayılmanın həcminə görə alt mərhələlərə bölünür.
- Dördüncü mərhələ – metastazların müəyyən edildiyi vəziyyətdir. Onlar plevranın, parenximatoz orqanların (qaraciyər və s.) zədələnməsi, habelə qarın boşluğundan kənarda yerləşən uzaq limfa düyünlərinin prosesə cəlb olunması ilə özünü göstərə bilər.
Mərhələlər
Yumurtalıq xərçənginin mərhələləri uşaqlıq borusu və birincili peritoneal xərçənglə birlikdə vahid FIGO sistemi üzrə müəyyən edilir. Dəqiq mərhələ adətən əməliyyat zamanı təyin olunur.
- I mərhələ — şiş yumurtalıq(lar) ilə məhdudlaşır: IA — bir yumurtalıq, kapsul bütövdür; IB — hər iki yumurtalıq; IC — kapsul cırılıb, şiş səthə çıxıb və ya qarın boşluğu mayesində xərçəng hüceyrələri tapılıb.
- II mərhələ — şiş kiçik çanağa yayılıb: uşaqlıq, uşaqlıq boruları və ya çanağın qarın pərdəsi zədələnib.
- III mərhələ — şiş çanaqdan kənara, qarın pərdəsinə və/və ya retroperitoneal limfa düyünlərinə keçib: IIIA — mikroskopik ocaqlar və ya yalnız limfa düyünləri, IIIB — 2 sm-ə qədər, IIIC — 2 sm-dən böyük ocaqlar (qaraciyər və dalağın səthi daxil olmaqla).
- IV mərhələ — uzaq metastazlar: IVA — plevra mayesində şiş hüceyrələri; IVB — qaraciyər və ya dalağın daxilində, qarın boşluğundan kənar orqanlarda və limfa düyünlərində ocaqlar.
Mərhələni həkim KT, MRT, onkomarkerlər və əməliyyat nəticələrinə əsasən müəyyən edir. O, əməliyyatın həcminə, sitoreduksiyanın taktikasına (əvvəlcə əməliyyat, yoxsa əvvəlcə kimyaterapiya) və sonrakı dərman müalicəsinin seçiminə təsir göstərir.
Klinik mənzərə
Yumurtalıq xərçənginin ilk əlamətləri az spesifikdir. Aşağıdakı simptomlar müşahidə oluna bilər:
- iştahanın azalması;
- qidadan tez doyma;
- ürəkyanması, gəyirmə;
- qarnın köpməsi;
- ümumi zəiflik;
- bədən temperaturunun az yüksəlməsi;
- menstruasiya tsiklinin pozulması;
- tez-tez və diskomfortlu sidik ifrazı;
- əksər hallarda aydın lokalizasiyası olmayan müxtəlif intensivlikli ağrılar;
- eritrositlərin çökmə reaksiyasının sürətlənməsi (ümumklinik qan analizinin məlumatlarına görə).
Sonralar yumurtalıq xərçənginin digər simptom və əlamətləri qoşulur:
- çəki itkisi;
- qarının həcmcə böyüməsi;
- təngnəfəslik;
- palpasiya zamanı, gec mərhələlərdə qarının ön divarından kələ-kötür sıx törəmə kimi hiss olunan şiş müəyyən edilir.
Assitin – qarın boşluğunda maye yığılmasının – meydana çıxması yumurtalığın bədxassəli şişinin tez-tez müşahidə olunan yoldaşıdır. Bu simptom onkoloji prosesin irəliləmiş olduğunu göstərir. Əgər pasiyentdə assitin başqa səbəbindən şübhələnilirsə (qaraciyər, ürək, böyrək xəstəlikləri və s.), mümkün yumurtalıq xərçəngini istisna etmək üçün kiçik çanaq orqanlarının skrininq ultrasəs skanlanmasının aparılması tövsiyə olunur.
Beləliklə, qadınlarda yumurtalıq xərçənginin simptomları spesifikliklə fərqlənmir. Buna görə də “standart” səbəblərlə izah edilə bilməyən istənilən özünüduyğu dəyişikliyində ginekoloqun konsultasiyası və kiçik çanaq nahiyəsində həcmli proseslərin istisna edilməsi üçün skrininq USM-in aparılması tövsiyə olunur.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Yumurtalıq xərçənginin erkən diaqnostikası yalnız klinik simptomların və anamnezin qiymətləndirilməsini deyil, həm də şüa diaqnostika üsullarının istifadəsini nəzərdə tutur. Skrininq testi kimi ultrasəs skanlanmasının aparılması tövsiyə olunur. Metod yumurtalıqların ölçüsünü və strukturunu qiymətləndirməyə imkan verir. Exoqrafiya sahəsində müasir tövsiyələrə görə, qadın qonadlarının vəziyyəti haqqında rəy O-RADS sisteminə görə təsnif edilməlidir. O, aşkarlanan patoloji prosesin təbiətini (prosesin xoşxassəli və ya bədxassəli olma ehtimalını) dolayı yolla qiymətləndirməyə və bunun əsasında pasiyentin sonrakı idarəetmə proqramını müəyyən etməyə imkan verir. USM məlumatlarına görə bədxassəli törəmənin olmasına şübhə olduqda daha ətraflı müayinələrin – kontrastlı KT və ya maqnit-rezonans tomoqrafiyanın aparılması tövsiyə olunur. MRT-nin üstünlüyü ondan ibarətdir ki, metod orqanın quruluşunu 3 ölçülü fəzada qiymətləndirməyə və şişin yaxınlıqda yerləşən toxumalara keçmə dərəcəsini müəyyən etməyə imkan verir. Bu, cərrahi müdaxilənin planlaşdırılması mərhələsində vacibdir. MRT və USM-in birgə istifadəsi əməliyyatönü diaqnozun dəqiqliyini artırır.
Yumurtalıq xərçənginə şübhə olan pasiyentlərin müayinə proqramına həmçinin döş qəfəsinin, qarın boşluğunun və kiçik çanağın kompüter tomoqrafiyası, göstəriş olduqda endoskopik müayinələr daxildir. Bu üsullar prosesin yayılma dərəcəsini qiymətləndirməyə imkan verir.
Müasir tövsiyələrə görə, yumurtalıq xərçənginin əməliyyatönü diaqnostikası üç mərhələlidir:
- Birinci mərhələ – şikayətlərin klinik qiymətləndirilməsi və vaginal müayinənin aparılmasıdır.
- İkinci mərhələ – şüa diaqnostika üsulları, onların arasında ilk növbədə ultrasəs skanlanması. Əgər USM məlumatlarına görə yüksək bədxassəlilik ehtimalı olan patoloji proses aşkarlanarsa, kompüter və ya maqnit-rezonans tomoqrafiyanın aparılması tövsiyə olunur.
- Üçüncü mərhələ – qanda şiş markerlərinin konsentrasiyasının müəyyən edilməsi ilə immunoloji diaqnostika üsulları. Yumurtalıq xərçəngində çox vaxt CA-125 və HE-4 səviyyəsinin yüksəlməsi müşahidə olunur; CA 19-9 əsasən musinoz şişlərdə yüksəlir. Proqram təminatı vasitəsilə ROMA indeksini müəyyən etmək mümkündür, o, CA-125, HE-4 səviyyəsi və reproduktiv statusa əsasən konkret pasiyentdə yumurtalıq xərçənginin ehtimal riskini hesablamağa imkan verir.
Aparılmış müayinəyə əsasən yumurtalıq xərçəngi diaqnozu ən ehtimal olunan halda, kiçik çanağın həcmli törəməsinin biopsiyası aparılır. Histoloji və/və ya immunohistokimyəvi tədqiqata əsasən son əməliyyatönü diaqnoz qoyulur. Əgər obyektiv səbəblərə görə biopsiyanın aparılması mümkün deyilsə, kimyaterapiyaya başlamazdan əvvəl ən azı assit və ya plevral mayenin sitoloji müayinəsi ilə diaqnoz təsdiqlənməlidir.
Xidmətlər
- Onkomarker CA 125 (Xərçəng antigeni 125, Cancer Antigen 125)
- Onkomarker HE4 (İnsan epididimisinin sekretor zülalı 4, Human epididymis protein 4)
- ROMA indeksi (Yumurtalıq xərçəngi riskinin qiymətləndirilməsi, Risk of Ovarian Malignancy Algorithm, HE4 + CA 125)
- Yumurtalıq xərçəngində kimyaterapiya
- Yumurtalığın çıxarılması
Müalicə
Yumurtalıq xərçənginin optimal müalicə variantı ilk mərhələdə cərrahi müdaxilənin aparılmasıdır. Sonra kimyaterapiyanın aparılması məsələsi həll edilir. Şüa müalicəsi bədxassəli epitelial şişlərə münasibətdə az effektivdir (müəyyən histotipli şişin residivlərinin kompleks müalicəsi çərçivəsində tövsiyə edilə bilər).
Birinci mərhələdə aşkar edilmiş aşağı bədxassəlilik dərəcəli şişlərdə (işıqlı hüceyrəli olmayan xərçənglər) radikal cərrahi müdaxilədən sonra kimyaterapiyanın aparılması göstərişi yoxdur. Digər hallarda platin preparatlarından istifadə etməklə kimyaterapiya kursları aparılır.
Cərrahi müalicə
Yumurtalıq xərçənginin müalicəsinin əsasını sitoreduktiv əməliyyat təşkil edir. O, uterusun (bədəni və boynu), uşaqlıq borularının, yumurtalıqların və yanaşı piy pərdəsinin tam çıxarılmasını nəzərdə tutur. Əgər əməliyyatönü müayinənin nəticələrinə görə limfa düyünlərinin zədələnməsi aşkar edilibsə, onda limfodisseksiya aparılır.
Hələ doğmamış gənc yaşlı qadınlarda orqanın hüdudlarından kənara çıxmayan aşağı bədxassəlilik dərəcəli şiş prosesi olduqda birtərəfli adneksektomiya və piy pərdəsinin çıxarılması mümkündür. Belə qərarı həkimlər konsiliumu pasiyentlə razılaşdırmaqla qəbul edir.
Reabilitasiya
Yumurtalıq xərçənginin tam müalicə kursu başa çatdıqdan sonra bütün qadınlar onkoginekoloqun dispanser qeydiyyatında olurlar. Mütəxəssis müəyyən dövrilik ilə skrininq USM-nin aparılmasını, qanda CA-125 onkomarkerinin miqdarının analizini və onkoloji prosesin mümkün residivini vaxtında aşkar etməyə və zəruri terapevtik tədbirlər görməyə kömək edən digər müayinələrin aparılmasını tövsiyə edir.
Profilaktika
Yumurtalıq xərçənginin profilaktikası ginekoloq tərəfindən mütəmadi müşahidəyə yönəlib. Bildirilir ki, xərçəng endometrioid heterotopiyaların yerində inkişaf edə bilər. Buna görə də reproduktiv dövrdə endometrioz keçirmiş qadınlar (uşaqlığın selikli qişası hüceyrələrinin uşaqlıq boşluğundan kənarda, o cümlədən yumurtalıqlarda aşkar edildiyi xəstəlik) xüsusi risk qrupuna daxildir.
İstənilən yaşda, xüsusilə postmenopauzal dövrdə olan pasiyentlərdə potensial onkoloji riski nəzərə alaraq, qadınlar mütəmadi olaraq ginekoloq tərəfindən müşahidə olunmalıdır. Şikayət olduqda bimanual vaginal müayinə və kiçik çanaq orqanlarının ultrasəs skanlaması həcmli törəmələri aşkar etməyə kömək edir, lakin simptomsuz qadınlarda belə skrininqin yumurtalıq xərçəngindən ölüm riskini azaltdığı sübut olunmayıb.
Yadda saxla!
Yumurtalıq xərçəngi erkən mərhələlərdə çox vaxt spesifik əlamət vermir, ilk şikayətlər – köp, tez doyma, qarının böyüməsi – isə adi həzm pozğunluğu kimi qəbul edilir. Buna görə də xəstəlik çox vaxt qarın pərdəsinə yayıldıqdan sonra aşkar edilir. Bu şikayətlər yeni yaranıbsa və 2–3 həftədən çox davam edirsə, ginekoloqa müraciəti və kiçik çanağın USM-ni gecikdirməyin. Uşaqlıq və yumurtalıqlar çıxarıldıqdan sonra da qarın pərdəsindən oxşar şiş inkişaf edə bilər.
Aşağıdakı hallarda həkimə tez müraciət edin:
- davamlı köp və qarının həcminin artması;
- az yeməkdən tez doyma;
- qarının aşağı hissəsində davamlı ağrı;
- səbəbsiz arıqlama.
Qəfil kəskin qarın ağrısı olduqda dərhal təcili yardım çağırın.
Əlaqəli Xəstəliklər
Suallar və cavablar
Diaqnostika və müalicə taktikası şişin histoloji tipi, mərhələsi, yayılma dərəcəsi və pasiyentin ümumi vəziyyəti nəzərə alınaraq multidissiplinar komanda tərəfindən müəyyən edilir.
Mövzu üzrə məqalələr
Mioma aşkarlandı: əməliyyat mütləqdirmi?
Mioma diaqnozu hər zaman əməliyyat demək deyil. Qərar şikayətlərinizə, müayinə nəticələrinə və gələcək hamiləlik planınıza uyğun verilir.
İstiqamət: Ginekologiya
Həkim kolposkopiya təyin edib: sizi nə gözləyir?
Kolposkopiyaya yönləndirilmək xərçəng diaqnozu demək deyil. Müayinə uşaqlıq boynundakı dəyişiklikləri daha yaxından qiymətləndirməyə kömək edir.
İstiqamət: Ginekologiya / Diaqnostika / Onkoginekologiya
Hər ay təkrarlanan ağrı: nə vaxt müayinə lazımdır?
Aybaşı ağrısı geniş yayılsa da, güclü və həyatınızı məhdudlaşdıran ağrını araşdırmaq lazımdır. Ağrının necə dəyişdiyi müayinə üçün vacib…
İstiqamət: Ginekologiya
Aybaşı gecikir: səbəbi yalnız hamiləlikdirmi?
Aybaşının gecikməsi həmişə hamiləliklə bağlı olmur. İlk addım hamiləlik ehtimalını yoxlamaq, sonra gecikmənin təkrarlanmasını və yanaşı əlamətləri qiymətləndirməkdir.
İstiqamət: Ginekoloji endokrinologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
