Kimyaterapiya nədir: növləri, tipləri və onu necə yüngülləşdirmək olar

Dərman vasitələrinin nə vaxt yeridilməsindən (əməliyyatdan əvvəl və ya sonra) asılı olaraq məqsəd fərqlənə bilər:

• effektiv cərrahi müdaxilə şansını artırmaq üçün şişin ölçülərinin azaldılması;
• onkoloji hüceyrələrin məhv edilməsi;
• metastazların inkişaf riskinin azaldılması;
• uğurla aparılmış əməliyyat və müalicədən sonra da residiv ehtimalının azaldılması.

Əsas müalicə üsulu kimi kimyaterapiya yalnız orqanizmin geniş zədələnməsində (məsələn, leykemiyada) və palliativ yardım təyin edildikdə istifadə olunur. Qalan hallarda preparatlar cərrahi müdaxilənin də daxil olduğu terapiyanın bir komponentidir.

Radikal kimyaterapiya

Bədxassəli yenitörəmənin tam məhv edilməsi məqsədi daşıyır. Kifayət qədər nadir variantdır, çünki onkoloji xəstəliklərin əksəriyyətini yalnız dərmanla sağaltmaq mümkün deyil. Bu, əsasən hemoblastozlarda və kimyaterapiyaya xüsusilə həssas şişlərdə mümkündür.

Sitoreduktiv kimyaterapiya

Şişin ölçülərini azaltmağa, böyüməsini saxlamağa, metastazlaşmanı zəiflətməyə yönəlmiş «saxlayıcı» kimyaterapiya. Vəzifəsi ömrü uzatmaq, pasiyenti əməliyyata hazırlamaq və residivin qarşısını almaqdır, lakin şişi tam məhv etmək deyil.

Profilaktik kimyaterapiya

Əsas şiş çıxarıldıqdan sonra potensial mikrometastazların aradan qaldırılması və residiv riskinin azaldılması üçün aparılır.

Qənaətcil kimyaterapiya

Preparatların azaldılmış dozası yeridilir; şişin kiçilməsinə nail olmur, lakin az yan təsir verir. Adətən əvvəllər bir kurs keçmiş pasiyentlərdə uzaq metastazlar aşkarlandıqda istifadə olunur.

Yüksək dozalı kimyaterapiya

Kimyapreparatların konsentrasiyası artırılır, istirahət dövrləri qısaldılır. Standart dozalarla müalicədən sonra residiv aşkarlandıqda da tətbiq olunur.

İnduksion kimyaterapiya

Ən çox kəskin leykozların müalicəsində istifadə olunur — sabit remissiyaya yönəlmiş birinci sıra terapiyası. Neoadyuvant terapiyadan fərqi: neoadyuvant əməliyyatdan, induksion isə şüa terapiyasından əvvəl yerinə yetirilir.

Hipertermik (isti) kimyaterapiya

Bədxassəli proses peritona yayıldıqda şişin cərrahi yolla tam çıxarılması mümkün olmur; əməliyyatdan sonra qarın boşluğuna kimyapreparatların isti məhlulu tökülür. Bunun sayəsində prosesə eyni anda kimyəvi və termik təsir göstərilir.

Palliativ kimyaterapiya

Remissiyaya nail olmaq mümkün olmadıqda istifadə edilir. Şişin böyüməsini dayandırır və ümumi vəziyyəti yüngülləşdirir.

Hədəflənmiş (tarqet) terapiya — ayrıca sinif

Hədəflənmiş terapiya çox vaxt kimyaterapiya ilə bir sıraya qoyulur, lakin bu, ayrı dərman sinfidir. Kimyaterapiya bütün sürətlə bölünən hüceyrələrə təsir göstərir — buna görə tüklərə, selikli qişalara və qan hüceyrələrinə də toxunur. Hədəflənmiş preparatlar isə şiş hüceyrələrindəki müəyyən molekulyar hədəflərlə birləşir və yalnız həmin əlaməti daşıyan hüceyrələri dağıdır; sağlam selikli qişa və tük follikulu hüceyrələri toxunulmaz qalır.

Praktikada iki yanaşma birləşdirilə bilər, lakin bunlar müxtəlif preparatlardır — müxtəlif təyinat şərtləri və müxtəlif yan təsirləri var. Sizə konkret nəyin təyin edildiyini müalicə edən onkoloqdan dəqiqləşdirin.

Kimyaterapiya adətən müalicə və bərpa dövrlərindən ibarət tsikllərlə aparılır. Hər tsikl bir neçə həftədən bir neçə ayadək davam edə bilər.

• müxtəlif xərçəng növləri müxtəlif sxemlər tələb edir — bəzi şiş növlərində kurs bir neçə ay çəkə bilər;
• daha ağır mərhələlərdə müalicə daha uzun sürə bilər;
• rejim fərqlidir — bəzi pasiyentlər preparatları gündəlik, digərləri həftədə və ya ayda bir dəfə alır;
• müalicəyə reaksiya — pasiyent müalicəni pis keçirirsə, həkim preparatları dəyişə, intensivliyi və ya müddəti korreksiya edə bilər.

Dəqiq vaxtı yalnız həkim fərdi xüsusiyyətləri nəzərə alaraq müəyyən edir.

Neoadyuvant kimyaterapiya

Medikamentlər əməliyyatdan əvvəl təyin edilir ki, şişin böyüməsi dayandırılsın, ölçüləri azaldılsın və ya qonşu toxumalara yayılmasının qarşısı alınsın. Bu, müsbət nəticə şansını artırır, residiv riskini və müdaxilənin həcmini azaldır.

Bəzi hallarda daha orqansaxlayıcı variant seçmək, kosmetik qüsuru azaltmaq və orqanların həyati vacib hissələrini saxlamaq mümkün olur.

Adyuvant kimyaterapiya

Medikamentlər əməliyyatdan sonra təyin edilir. Uğurlu əməliyyatdan sonra da orqanizmdə tək-tək xərçəng hüceyrələrinin və ya mikrometastazların qalma riski var; onlar erkən residivlərə gətirib çıxara bilər. Vaxtında təyin olunmuş terapiya sağqalmanı artırır və residivlərin sayını azaldır.

Simptomatik kimyaterapiya

Bu növ şişin böyüməsini dayandıra bilmir, lakin pasiyentin vəziyyətini yüngülləşdirə, əlamətləri (iltihab, ağrı, qanaxma) azalda və həyat keyfiyyətini müvəqqəti yaxşılaşdıra bilər. Adətən cərrahi müdaxilə mümkün olmadıqda və ya proses ən gec mərhələlərə çatdıqda təyin edilir.

1. Konsultasiya. Onkoloq zəruri analizləri təyin edir və uyğun rejimi müəyyən edir.
2. Hazırlıq. Pasiyent müalicəyə necə hazırlaşmaq barədə tövsiyələr və preparatlar haqqında məlumat alır.
3. Preparatın yeridilməsi. Kimyaterapiya venadaxili infuziya və ya tablet şəklində aparıla bilər. Ən geniş yayılmış variant venadaxili infuziyadır.
4. Müşahidə. Yeridilmə zamanı və sonra tibbi personal mümkün yan təsirləri vaxtında görmək üçün vəziyyəti izləyir.

Müşahidə bütün müalicə dövrü ərzində davam edir: yan təsirlərə, şişin ölçüsünə və ümumi vəziyyətə nəzarət edilir.

• həkimlə ünsiyyət — daimi əlaqə yaranan yan təsirlərə vaxtında reaksiya verməyə imkan verir;
• dərman vasitələri — ürəkbulanmanı və qusmanı azaldan, digər yan təsirləri yüngülləşdirən preparatlar mövcuddur;
• psixoloji dəstək — dəstək qrupları və psixoloq konsultasiyaları müalicənin emosional tərəfi ilə bacarmağa kömək edir;
• fiziki fəallıq — yüngül məşqlər enerji səviyyəsini artıra bilər;
• əlavə üsullar — akupunktur, meditasiya və yoqa bəzi pasiyentlərə narahatlığı və həyəcanı azaltmağa kömək edir. Onları həkimlə əvvəlcədən müzakirə etmək lazımdır — ilk növbədə ona görə ki, bitki mənşəli preparatlar və əlavələr kimyapreparatlarla qarşılıqlı təsirdə ola və onların təsirini dəyişə bilər.

Hər pasiyent fərdidir, buna görə məhz onun üçün işləyəcək tədbirlər kompleksini seçmək vacibdir.

• Balanslaşdırılmış pəhriz. Rasion müxtəlif olmalı və bütün məhsul qruplarını əhatə etməlidir.
• Su balansının saxlanması. Kimyaterapiya susuzlaşma doğura bilər; su, çay, əlavə şəkəri olmayan şirələr uyğundur.
• Ağır qidadan çəkinmək. Güclü qoxular və həzmi çətin məhsullar ürəkbulanma doğura bilər.
• Tez-tez, kiçik porsiyalarla. Mədəyə yükü azaldır və həzmi asanlaşdırır.
• Dietoloq konsultasiyası. Vəziyyətinizə görə fərdi plan tərtib etməyə kömək edəcək.

• Qaraciyərə təsir — bəzi kimyapreparatlar qaraciyərə mənfi təsir göstərir, spirt bu təsiri ağırlaşdıra bilər.
• Yan təsirlər — spirt yorğunluğu, ürəkbulanmanı və baş ağrılarını pisləşdirə bilər.
• Psixoloji tərəf — spirti emosional yüklərlə bacarmaq üsulu kimi istifadə etmək vəziyyəti yalnız ağırlaşdırır.
• Dərmanlarla birləşmə — onkoloji pasiyentlər çoxlu medikament qəbul edir; spirtlə qarşılıqlı təsir əlavə yan təsirlər doğura bilər.

Ən yaxşı yanaşma bu məsələni müalicə edən həkiminizlə müzakirə etməkdir.

Metastazlar xərçəng hüceyrələrinin digər orqanlara yayılmasıdır. Belə hallarda kimyaterapiya kompleks müalicənin bir hissəsi ola bilər:

• məqsədlər dəyişə bilər — metastazların sayının azaldılması, xəstəliyin irəliləməsinin ləngidilməsi və ya əlamətlərin götürülməsi;
• onkoloq daha aqressiv sxemlər və preparat kombinasiyaları seçə bilər;
• orqanizmin reaksiyasını müntəzəm izləmək vacibdir ki, rejimə vaxtında düzəliş edilsin;
• kimyaterapiyadan başqa şüa terapiyası və ya immunoterapiya tövsiyə edilə bilər.

Preparatlar bütün sürətlə bölünən hüceyrələri, o cümlədən sağlamları məhv etdiyinə görə klassik yan təsirlər yaranır:

• tüklərin tökülməsi — tük follikulları ən sürətlə bölünən hüceyrələrdəndir;
• yumurta hüceyrələrinin və spermatozoidlərin sintezinin pozulması;
• mədə-bağırsaq traktının işinin pozulması — ürəkbulanma, qusma, qəbizlik və ya ishal, çəkinin kəskin azalması;
• dərinin quruluğu, çatlar;
• hərarətin subfebril yüksəlməsi;
• zəiflik, apatiya, anemiya.

Yan təsirlərin şiddəti preparatdan, dozadan, ümumi sağlamlıqdan və orqanizmin fərdi xüsusiyyətlərindən asılıdır. Hər pasiyentdə hamısı yaranmır. Yan təsirlərin əksəriyyəti müalicə başa çatdıqdan sonra tədricən azalır, lakin bəziləri daha uzun müddət davam edə bilər. Hər hansı narahatlığı həkimə vaxtında bildirmək müalicəni daha rahat keçirməyə kömək edir.

Kimyaterapiya dövründə bəzi əlamətlər dərhal tibbi yardım tələb edir. Onkoloqunuzun verdiyi əlaqə nömrəsini həmişə əlinizdə saxlayın:

Proqnoz hər xəstə üçün fərdidir. Ümumi məlumatlar konkret insan barədə proqnoz vermir və sizin vəziyyətiniz barədə heç nə demir. Proqnozu yalnız müalicə edən onkoloq bütün məlumatlara baxaraq müzakirə edə bilər.

Ömür müddətinə təsir edən amillər:

1. Xərçəngin tipi. Süd vəzisi və ya prostat xərçəngi düzgün müalicədə daha əlverişli proqnoza malik ola bilər; mədəaltı vəzi xərçəngi isə çox vaxt daha ağır gedişə malikdir.
2. Xəstəliyin mərhələsi. Metastazlar olmadıqda erkən mərhələdəki xərçəng müalicəyə daha yaxşı tabe olur.
3. Müalicəyə cavab. Bəziləri tam remissiyaya nail olur, digərlərində qismən cavab müşahidə edilir.
4. Ümumi sağlamlıq vəziyyəti — yaş və yanaşı xəstəliklər də rol oynayır.
5. Kimyaterapiyanın tipi — yeni preparatların meydana çıxması nəticələrə əhəmiyyətli təsir göstərir.

Bəzi xəstəlik növlərində müalicəyə cavab yaxşı olur və uzunmüddətli remissiya mümkündür. Digər növlərdə isə proqnoz daha çətindir.

Ümumi məlumatlar yalnız oriyentirdir. Hər situasiya unikaldır və bir çox pasiyent ilkin gözləntilərdən yaxşı cavab verir, uzunmüddətli remissiyaya nail olur və müalicədən sonra həyat keyfiyyətini bərpa edir.

• düzgün qidalanma — vitamin və minerallarla zəngin müxtəlif məhsullar orqanizmi möhkəmləndirməyə kömək edir;
• fiziki fəallıq — yüngül məşqlər əhvalı yaxşılaşdırır və enerjini saxlayır;
• psixoloji dəstək — psixoloq konsultasiyaları və ya dəstək qrupları emosional çətinliklərlə bacarmağa kömək edir.

Ağır müalicə kursundan sonra da tam və ya qismən sağalma mümkündür. Hər hal unikaldır; yaxınların dəstəyi, peşəkar tibbi yardım və düzgün həyat tərzi uğurlu bərpanın girovudur.