EMDR — göz hərəkətləri vasitəsilə travmatik təcrübənin emalına əsaslanan psixoterapevtik üsuldur. Məqalədə metodun necə işlədiyi və hansı vəziyyətlərdə tətbiq olunduğu danışılır.
Atalar sözü deyir: «Səhər axşamdan müdrikdir». Tam dəyərli yuxudan sonra bir gün əvvəl ağır görünən narahatlıqlar səhər çox vaxt o qədər kəskin qəbul edilmir. Bu təcrübə beynin gün ərzində aldığı məlumatı, o cümlədən çətin və mənfi təəssüratları gecə yuxu zamanı emal etdiyi fikri ilə əlaqələndirilir.
İnsan yuxusu bir neçə mərhələdən ibarətdir. Mərhələlərdən biri göz almalarının sürətli hərəkətləri ilə müşayiət olunur və məhz bu fazada insan yuxu görür. Hesab edilir ki, bu mərhələ məlumatın və emosiyaların emalında mühüm rol oynayır. EMDR (Eye Movement Desensitization and Reprocessing, yəni göz hərəkətləri ilə desensibilizasiya və emal) psixoterapiya üsulu bu müşahidədən irəli gələn yanaşmadır və travmatik təcrübənin emalına yönəlib.
EMDR nədir
EMDR strukturlaşdırılmış psixoterapiya üsuludur. Seans zamanı pasiyent çətin xatirə üzərində diqqətini cəmləyərkən eyni zamanda terapevtin əl hərəkətlərini gözləri ilə izləyir. Bəzən göz hərəkətlərinin əvəzinə dəyişən səs siqnalları və ya yüngül toxunuşlar kimi başqa növbəli stimullardan istifadə olunur.
Üsul əsasən travmatik hadisələrin tətbiqində yaranan yükü azaltmaq üçün işlənmişdir. Məqsəd xatirəni silmək deyil, onunla bağlı güclü emosional və bədən reaksiyasını yüngülləşdirmək, xatirənin həyat təcrübəsinin adi hissəsinə çevrilməsinə kömək etməkdir.
Üsul necə işləyir
Normal şəraitdə beyin yaşanmış hadisələri emal edir, təsnif edir və yaddaşa yerləşdirir. Çox güclü stress və ya travma zamanı bu proses pozula bilər. Belə hallarda mənfi məlumat sanki «ilişib qalır»: insan hadisəni yenidən yaşayır, narahatlıq, obsessiv fikirlər, yuxu pozuntuları və xoşagəlməz bədən hissləri yarana bilər.
EMDR zamanı pasiyent mənfi xatirəni yada salır və eyni anda növbəli göz hərəkətlərini yerinə yetirir. Bu qoşa diqqət beynin emal sistemini işə salmağa kömək edə bilər. Zaman keçdikcə xatirənin emosional gücü azalır, pasiyent hadisəyə başqa bucaqdan baxmağa başlayır və onu daha sakit qəbul edir. Üsulun təsir mexanizmi tam izah olunmayıb, buna görə nəticənin zəmanəti verilmir.
Elmi baxış və praktikada yeri
EMDR psixoterapiya sahəsində geniş istifadə olunan üsullardan biridir və travma ilə bağlı pozuntuların müalicəsində bir sıra beynəlxalq tövsiyələrdə yer alır. Eyni zamanda üsulun təsir mexanizmi tam aydınlaşdırılmayıb və bu barədə elmi müzakirələr davam edir.
Praktikada EMDR çox vaxt digər psixoterapiya yanaşmaları ilə birlikdə tətbiq olunur. Pasiyentin vəziyyətinə görə mütəxəssis yalnız EMDR, yaxud onu başqa üsullarla və lazım olarsa dərman müalicəsi ilə tamamlayan plan qura bilər. Üsulun nəticəsi hər pasiyentdə fərqlidir və nəticə vəd edilməməlidir.
Göstərişlər
EMDR mütəxəssis müayinəsindən sonra aşağıdakı hallarda nəzərdən keçirilə bilər:
- keçirilmiş travmadan sonra yaranan stres pozuntusu;
- qəza, zorakılıq, itki və ya təbii fəlakət kimi çətin hadisələrin təsirləri;
- təkrarlanan qorxu və kabuslar, ani xatirələr;
- panik hücumlar və xüsusi qorxular, fobiyalar;
- uşaqlıqda yaşanmış çətin təcrübələrin təsiri;
- uzunmüddətli narahatlıq və emosional gərginlik.
Üsulun uyğunluğunu psixoterapevt və ya psixiatr ilk görüşdə müəyyən edir. Hər şikayət üçün EMDR lazım deyil, bəzi hallarda başqa psixoterapiya və ya dərman müalicəsi daha məqsədəuyğun ola bilər.
Seansa hazırlıq
EMDR seansından əvvəl pasiyentin ruhi və fiziki cəhətdən hazır olması mühüm rol oynayır. Aşağıdakı sadə tövsiyələr faydalıdır:
- seansdan əvvəl kifayət qədər yatmağa və yüngül yemək yeməyə çalışın;
- seans günü ağır və stressli işlərdən çəkinin, mümkünsə sonrakı saatları sakit keçirin;
- qəbul etdiyiniz dərmanlar, keçirdiyiniz xəstəliklər və göz problemləri barədə terapevtə danışın;
- linza taxırsınızsa, bunu bildirin, lazım gələrsə, linzanı çıxarın;
- seanslar arasında yaranan hissləri və yuxuları qısa qeydlərlə yazın;
- sizi narahat edən suallar varsa, onları əvvəlcədən hazırlayın.
Hazırlıq mərhələsində terapevt sizə gərginliyi azaltmaq üçün sadə texnikaları da öyrədir. Onları gündəlik həyatda tətbiq etmək seanslar arasında vəziyyəti yüngülləşdirir.
Seans necə keçir
EMDR terapiyası ardıcıl mərhələlərdən ibarətdir. Hər mərhələnin müddəti pasiyentin vəziyyətindən asılıdır:
- Anamnez və plan. Terapevt şikayətləri, həyat tarixçəsini və hədəf xatirələri müəyyən edir, ümumi vəziyyəti qiymətləndirir.
- Hazırlıq. Pasiyentə üsul izah olunur, gərginliyi azaltmaq üçün sakitləşmə və öz-özünə kömək texnikaları öyrədilir. Bu mərhələ təhlükəsizlik üçün vacibdir.
- Hədəfin seçilməsi. Pasiyent çətin xatirəni, onunla bağlı təsvir, mənfi fikir və bədən hisslərini müəyyən edir, gərginlik səviyyəsini qiymətləndirir.
- Emal. Pasiyent xatirə üzərində cəmləşərkən terapevtin əl hərəkətlərini izləyir. Qısa dəstələrdən sonra terapevt pasiyentdən nə hiss etdiyini soruşur.
- Möhkəmlənmə və yoxlama. Xatirə ilə bağlı gərginlik azaldıqda müsbət fikir möhkəmləndirilir, bədəndə qalan gərginlik yoxlanılır.
- Yekunlaşdırma və nəticənin qiymətləndirilməsi. Seans sakitləşmə ilə bitir, sonrakı görüşdə nəticə yenidən qiymətləndirilir.
Gözlənilən nəticə və gedişat
Nəticə hər pasiyentdə fərdidir. Aşağıdakı mərhələlər yalnız ümumi təsəvvür yaratmaq üçündür:
- İlk seanslarHazırlıq və təhlükəsizlik üzərində işlənir, pasiyent üsulla tanış olur.
- Seanslar zamanıXatirələrlə bağlı gərginlik tədricən azalır, bəzən yeni xatirələr və hisslər üzə çıxa bilər.
- Seanslar arasıPasiyent kabuslar, narahatlıq və ya emosional dəyişikliklər müşahidə edə bilər, bunları gündəlikdə qeyd etmək məsləhətdir.
- Kursun sonundaXatirə daha neytral qavranılır, gündəlik fəaliyyət və yuxu yaxşılaşa bilər.
Seansların sayı problemin xarakterindən, travmanın dərinliyindən və pasiyentin hazırlığından asılıdır. Bəzi hallarda bir neçə seans, mürəkkəb hallarda daha uzun kurs tələb olunur.
EMDR və klassik psixoterapiya: əsas fərqlər
| Cəhət | EMDR | Ənənəvi söhbət terapiyası |
|---|---|---|
| Əsas məqsəd | Travmatik xatirənin emalı və emosional yükün azalması | Fikirlərin, davranışın və münasibətlərin anlaşılması və dəyişdirilməsi |
| Seansın gedişi | Xatirə və növbəli stimulyasiya birlikdə istifadə olunur | Əsasən söhbət və tapşırıqlar üzərində qurulur |
| Hadisənin ətraflı danışılması | Pasiyent hadisənin bütün təfərrüatını danışmağa məcbur deyil | Çox vaxt hadisənin müzakirəsi vacibdir |
| Tətbiq sahəsi | Daha çox travma və onunla bağlı pozuntular | Geniş spektrli psixoloji problemlər |
Hər iki yanaşma bir-birini tamamlaya bilər. Seçim mütəxəssislə birlikdə, vəziyyət qiymətləndirildikdən sonra edilir.
Seanslar arasında özünə kömək
Terapiya yalnız seans otağında deyil, seanslar arasında da davam edir. Bu dövrdə öz vəziyyətinizi dəstəkləmək üçün bir neçə sadə addım atmaq olar:
- nəfəs və sakitləşmə texnikalarını gündəlik tətbiq edin, bu gərginlik anlarında kömək edir;
- kifayət qədər yuxu, müntəzəm qidalanma və yüngül fiziki fəaliyyətə diqqət yetirin;
- spirtli içkilərdən və sakitləşdirici maddələrdən çəkinin, çünki onlar emalı çətinləşdirə bilər;
- yaranan hissləri, xatirələri və yuxuları qeyd edin və növbəti seansda terapevtlə bölüşün;
- özünüzə təzyiq göstərməyin, vəziyyət tədricən dəyişir.
Seanslar arasında güclü narahatlıq yaranarsa, terapevtlə əlaqə saxlamaq məsləhətdir.
Mümkün hisslər və yan təsirlər
EMDR psixoloji prosedurdur və dərmanla müalicəni tələb etmir. Buna baxmayaraq seanslar emosional cəhətdən yorucu ola bilər. Aşağıdakılar baş verə bilər:
- seans zamanı və sonrakı saatlarda güclü emosiyalar, kədər, qorxu və ya göz yaşı;
- yorğunluq, baş ağrısı və ya yuxululuq;
- seanslar arası vaxtda canlı yuxular, kabuslar və ya xatirələrin müvəqqəti güclənməsi;
- yeni xatirələrin və ya əvvəl unudulmuş epizodların xatırlanması;
- göz yorğunluğu və qısamüddətli baş gicəllənməsi.
Bu hisslər adətən müvəqqəti olur və terapevtlə müzakirə edilməlidir. Hazırlıq mərhələsində öyrədilən sakitləşmə texnikaları belə anlarda kömək edir.
Kimə uyğun deyil
Ehtiyatlılıq
EMDR aktiv psixoz, ağır depressiya və intihar fikirləri, narkotik və ya spirtli içkilərdən asılılığın kəskin mərhələsi, nəzarətsiz tutmalar kimi vəziyyətlərdə əvvəlcə psixiatr müayinəsi tələb edir. Ağır ürək xəstəlikləri, hamiləlik, göz xəstəlikləri və dərman qəbulu olduqda da terapevtə mütləq məlumat verilməlidir. Bu hallarda üsul yalnız stabilləşdirmədən sonra və ya heç tətbiq olunmaya bilər.
Terapevtlə ilk görüşdə bütün sağlamlıq vəziyyəti, qəbul etdiyiniz dərmanlar və keçmiş müalicələr barədə açıq danışmaq vacibdir. Qərarı mütəxəssis fərdi qiymətləndirmədən sonra verir.
Mütəxəssis seçərkən nəyə diqqət etməli
EMDR yalnız bu sahədə xüsusi hazırlıq keçmiş psixoterapevt və ya psixoloq tərəfindən aparılmalıdır. Mütəxəssis seçərkən aşağıdakıları nəzərə almaq faydalıdır:
- mütəxəssisin psixoterapiya və travma ilə iş sahəsində hazırlığı və təcrübəsi;
- ilk görüşdə üsulun mahiyyətinin, mərhələlərinin və mümkün hisslərin izah edilməsi;
- nəticə barədə real danışılması, həddindən artıq vədlərin olmaması;
- məxfilik və təhlükəsizlik qaydalarına riayət;
- lazım olduqda psixiatrla əməkdaşlıq edə bilməsi.
Nə vaxt həkimə müraciət etməli
Aşağıdakı əlamətlər olduqda, mütəxəssis köməyi gecikdirməyin:
Mütəxəssisə müraciət edin
- travmatik hadisədən sonra bir neçə həftə ərzində keçməyən qorxu, kabus və xatirələr;
- yuxunun və iş qabiliyyətinin davamlı pozulması;
- panik hücumlar və öz hərəkətlərini idarə etməkdə çətinlik;
- özünə zərər vermək və ya həyatdan bezmək barədə fikirlər;
- alkoqol və ya sakitləşdirici maddələrlə vəziyyəti yüngülləşdirməyə cəhd.
Özünə zərər vermək fikirləri olduqda dərhal təcili tibbi yardıma və ya yaxın adama müraciət edin.
Tez-tez Verilən Suallar
Xeyr. EMDR seansı zamanı pasiyent tam şüurlu olur, nə baş verdiyini hiss edir və istənilən an prosesi dayandıra bilər.
Terapevtlə ümumi mənzərə bölüşülür, lakin hadisənin bütün təfərrüatını danışmaq məcburi deyil. Əsas iş xatirə üzərində cəmləşmə və növbəli stimulyasiya ilə aparılır.
Seansların sayı vəziyyətdən asılıdır. Sadə hallarda bir neçə seans yetərli ola bilər, mürəkkəb və uzunmüddətli travmalarda daha çox görüş lazım olur.
Üsul əsasən travma ilə bağlı pozuntular üçün işlənib. Bəzi hallarda qorxu, narahatlıq və digər problemlər üçün də tətbiq olunur, lakin uyğunluğu mütəxəssis müəyyən edir.
Bəli, bir çox hallarda aparıla bilər. Lakin dərman qəbul edirsinizsə, bu barədə terapevtə məlumat vermək və dərmanı özbaşına dəyişməmək lazımdır.
Şərhlər (0)
Hələ şərh yoxdur. İlk şərhi siz yazın.
Şərh yazın
Şərh yazmaq üçün telefon nömrənizi təsdiqləyin.
Nömrənizə birdəfəlik SMS kodu göndəriləcək. Parol lazım deyil, şəxsi kabinetiniz avtomatik yaradılır.
Nömrəni təsdiqlə