Yuxuda tənəffüsün dayanmasını polisomnoqrafiya ilə də, portativ cihazlarla da müayinə etmək olar. Məqalədə bu üsulların nə ilə fərqləndiyi və hansının nə vaxt kifayət etdiyi nəzərdən keçirilir.
Yuxuda xorultu, tənəffüsün qısa müddətə dayanması və gündüz yuxululuğu çox vaxt yalnız narahat edici vərdiş kimi qəbul edilir. Əslində bu əlamətlər obstruktiv yuxu apnoesi sindromunun, yəni yuxu zamanı hava yolunun təkrar-təkrar daralması və ya bağlanması vəziyyətinin siqnalı ola bilər. Bu pozğunluq təzyiqin yüksəlməsinə, ürək ritminin pozulmasına və gündəlik həyat keyfiyyətinin pisləşməsinə səbəb ola bilər.
Apnoenin diaqnozunu yalnız şikayətlərə əsasən qoymaq mümkün deyil, çünki pozğunluq yuxu zamanı baş verir. Buna görə yuxu zamanı orqanizmin göstəricilərini qeydə alan xüsusi müayinələrdən istifadə olunur. Bunlardan ən əhatəli üsul polisomnoqrafiyadır, ən əlçatan alternativ isə evdə istifadə edilə bilən portativ cihazlardır.
Məqalədə bu iki yanaşmanın fərqi, hansı halda hansının seçildiyi, müayinənin necə keçdiyi və nəticələrin nəyi göstərdiyi haqqında ümumi məlumat verilir.
Gecə apnoesi nədir və niyə müayinə lazımdır
Yuxu apnoesi yuxu zamanı tənəffüsün təkrar-təkrar dayanması ilə xarakterizə olunur. Obstruktiv formada hava yolu boğaz nahiyəsində büzülür, insan nəfəs almağa çalışsa da hava axını kəsilir. Qanda oksigen azalır, beyin orqanizmi qısa müddətə oyadır, tənəffüs bərpa olunur və bu dövr gecə ərzində dəfələrlə təkrarlana bilər.
Nəticədə yuxu parçalanır, səhər dincəlməmiş hissi, baş ağrısı, gündüz yuxululuğu və diqqət zəifliyi yaranır. Uzun müddət müalicəsiz qaldıqda arterial hipertoniya, ürək ritminin pozulması və metabolik dəyişikliklərin riski artır.
Xəstəliyin əsas çətinliyi ondadır ki, pozğunluq gündüz görünmür. Müayinə zamanı həkim yalnız dolayı əlamətlər görə bilər. Buna görə diaqnozu dəqiqləşdirmək üçün gecə yuxusu ərzində tənəffüsün, oksigenin və digər göstəricilərin qeydə alınması vacibdir.
Polisomnoqrafiya nədir
Polisomnoqrafiya yuxu pozğunluqlarının araşdırılmasında əsas, ən əhatəli üsul hesab olunur. Müayinə zamanı gecə yuxusu dövründə orqanizmin müxtəlif fizioloji göstəriciləri eyni vaxtda qeydə alınır. Bu cihaz müasir formada onilliklərdir istifadə olunur və yuxu təbabətinin əsasını təşkil edir.
Polisomnoqraf aşağıdakı göstəriciləri qeydə alır:
- beynin elektrik fəaliyyətini (elektroensefaloqrammanı) və yuxu mərhələlərini;
- göz almalarının hərəkətini;
- çənə və ətraf əzələlərinin fəaliyyətini;
- döş qəfəsi və qarın divarının tənəffüs hərəkətlərini;
- burun və ağız vasitəsilə hava axınını;
- qanın oksigenlə doyma səviyyəsini;
- ürək ritmini (elektrokardioqrammanı);
- bədənin vəziyyətini və xorultu səsini.
Bu zaman çoxlu sayda xüsusi datçik bədənə yerləşdirilir. Müayinə üçün ixtisaslaşmış avadanlıq və tədris almış mütəxəssis tələb olunur, buna görə polisomnoqrafiya adətən yuxu laboratoriyasında və ya stasionar şəraitdə aparılır.
Polisomnoqrafiya necə keçir
Müayinə adətən axşam başlayır və səhərə qədər davam edir. Əsas mərhələlər aşağıdakılardır:
- Qəbul və hazırlıq. Axşam pasiyent yuxu otağına qəbul olunur, müayinənin gedişi izah edilir, şikayətlər və qəbul edilən dərmanlar barədə soruşulur.
- Datçiklərin yerləşdirilməsi. Texniki heyət baş dərisinə, üzə, döş qəfəsinə və ayaqlara yüngül elektrodlar və datçiklər qoşur, barmağa oksigen ölçən qısqac taxır.
- Yuxu. Pasiyent adi vaxtı yatır. Gecə ərzində cihazlar bütün göstəriciləri avtomatik qeydə alır, mütəxəssis isə məlumatları izləyir.
- Səhər. Datçiklər çıxarılır və pasiyent evə buraxılır.
- Nəticənin şərhi. Qeydlər mütəxəssis tərəfindən təhlil edilir, yuxu mərhələləri, tənəffüs dayanmaları və oksigen səviyyəsi qiymətləndirilir.
Müayinə ağrısızdır, lakin naqillərlə yatmaq bəzi insanlar üçün ilk gecə narahat ola bilər. Bu normal haldır və nəticənin dəqiqliyinə adətən mane olmur.
Portativ cihazlar
Son onilliklərdə yuxu təbabətinin inkişafı göstərdi ki, obstruktiv apnoenin müəyyən edilməsi üçün polisomnoqrafiyanın bütün parametrləri mütləq deyil. Əsas məlumatı tənəffüs hava axınının, tənəffüs səylərinin və qanın oksigenlə doymasının qeydə alınması verir. Bu müşahidə evdə istifadə oluna bilən portativ cihazların yaradılmasına gətirib çıxardı.
Portativ cihazlar adətən aşağıdakı elementləri ehtiva edir:
- burun kanülü və ya termodatçik, hava axını və xoruldamanı qeydə almaq üçün;
- pulsoksimetrik datçik, qanın oksigenlə doymasını ölçmək üçün;
- döş qəfəsi və qarın üçün kəmər, tənəffüs səylərini izləmək üçün;
- bəzi modellərdə EKQ, apnoe dövrləri ilə ritm pozğunluqlarını uyğunlaşdırmaq üçün.
Həkim pasiyentə cihazı necə taxmağı göstərir, pasiyent isə gecəni evdə, öz yataq otağında keçirir. Səhər cihaz geri qaytarılır, qeydlər həkim tərəfindən oxunur. Bu üsul daha əlçatan, daha rahat və ucuzdur, buna görə ambulator yuxu mərkəzlərinin yayılmasına imkan yaradıb.
İki üsulun müqayisəsi
Aşağıdakı cədvəl iki yanaşmanın əsas fərqlərini ümumi şəkildə göstərir:
| Meyar | Polisomnoqrafiya | Portativ cihaz |
|---|---|---|
| Məkan | Yuxu laboratoriyası və ya stasionar | Əksərən ev şəraiti |
| Qeydə alınan göstəricilər | Beyin fəaliyyəti, əzələlər, tənəffüs, oksigen, ürək ritmi | Hava axını, tənəffüs səyi, oksigen, bəzən EKQ |
| Yuxu mərhələlərinin qiymətləndirilməsi | Dəqiq | Məhdud və ya yoxdur |
| Mütəxəssis nəzarəti | Müayinə zamanı mütəxəssis iştirak edir | Cihaz əvvəlcədən təlimatlandırılır |
| Əlçatanlıq | Daha məhdud | Daha geniş |
| Əsas istifadə sahəsi | Mürəkkəb və qeyri-aydın hallar, nevroloji yuxu pozğunluqları | Aydın əlamətləri olan obstruktiv apnoenin ilkin aşkarlanması |
Hansı üsulun seçiləcəyini həkim şikayətlərə, müşayiət edən xəstəliklərə və ilkin ehtimala əsasən qərar verir.
Gecə pulsoksimetriyası
Apnoenin ilkin aşkarlanması üçün bəzən yalnız bir datçikdən ibarət olan kompüter pulsoksimetriyasından istifadə olunur. Cihaz gecə ərzində qanın oksigenlə doymasını və nəbzi qeydə alır. Oksigenin dövri enişləri tənəffüs dayanmalarına işarə edə bilər.
Bu üsul obstruktiv apnoenin nəzərəçarpan formalarını aşkarlamaq üçün kifayət qədər həssas hesab olunur. Lakin normal nəticə apnoeni tamamilə istisna etmir, çünki yüngül hallar oksigenin enişi ilə müşayiət olunmaya bilər. Buna görə şübhə qaldıqda daha ətraflı müayinə təyin edilir və diaqnoz dəqiq üsulla dəqiqləşdirilir.
Hansı hallarda hansı üsul seçilir
Portativ cihaz uyğun ola bilər
- xorultu, yuxuda tənəffüs dayanması və gündüz yuxululuğu aydın ifadə olunubsa;
- başqa ağır ürək və ağciyər xəstəlikləri yoxdursa;
- əsas məqsəd obstruktiv apnoenin ilkin təsdiqidir;
- həkim cihazın istifadəsini pasiyentə izah edə bilirsə.
Polisomnoqrafiya tələb oluna bilər
- əlamətlər qeyri-aydındırsa və ya portativ nəticə uyğun gəlmirsə;
- ağır ürək, ağciyər və ya nevroloji xəstəliklər varsa;
- narkolepsiya, narahat ayaqlar sindromu, yuxuda davranış pozğunluqları şübhə olunursa;
- müalicənin effekti qiymətləndirilməlidirsə.
Polisomnoqrafiya xüsusilə nevroloji səbəbli yuxu pozğunluqlarının müəyyənləşdirilməsində əvəzolunmaz hesab olunur.
Nəticələr nəyi göstərir
Müayinənin nəticəsində əsas göstərici kimi bir saat ərzində tənəffüs dayanmalarının və səthi tənəffüs epizodlarının sayı hesablanır. Bu göstərici apnoenin ağırlıq dərəcəsini yüngül, orta və ağır kimi qiymətləndirməyə imkan verir. Bundan əlavə oksigenin ən aşağı səviyyəsi, uzun müddət aşağı qaldığı vaxt, ürək ritmindəki dəyişikliklər və yuxu mərhələlərinin tərkibi nəzərə alınır.
Nəticə həkim tərəfindən pasiyentin şikayətləri və digər müayinələrlə birlikdə şərh edilir. Yalnız rəqəmlərə baxaraq özbaşına nəticə çıxarmaq düzgün deyil. Ağırlıq dərəcəsindən asılı olaraq müalicə taktikası dəyişir: bəzən həyat tərzinin dəyişməsi, bəzən yuxu zamanı müsbət hava təzyiqi yaradan cihaz, bəzən isə cərrahi və ya stomatoloji üsullar nəzərdən keçirilir.
Müayinəyə hazırlıq
Dəqiq nəticə üçün hazırlıq qaydalarına əməl etmək məsləhətdir:
- müayinədən əvvəl həkimə qəbul etdiyiniz bütün dərmanlar və xroniki xəstəliklər barədə məlumat verin;
- həkim başqa göstəriş verməyibsə, gün ərzində spirtli içkidən və böyük miqdarda kofeindən çəkinin;
- axşam ağır yeməkdən qaçın və adi vaxtınızda yatmağa çalışın;
- yuxu dərmanlarını və sakitləşdirici dərmanları həkimlə razılaşdırmadan qəbul etməyin, dozanı yalnız həkim təyin edir;
- portativ cihaz istifadə edəcəksinizsə, taxma qaydasını həkimdən dəqiq öyrənin;
- bədəndə kremin, yağın olmaması elektrodların düzgün yapışması üçün faydalıdır.
Portativ cihazdan evdə necə istifadə etməli
Portativ cihazla müayinə zamanı nəticənin keyfiyyəti əsasən cihazın düzgün taxılmasından asılıdır. Həkim və ya texniki heyət istifadə qaydasını göstərir, lakin əsas addımları əvvəlcədən bilmək faydalıdır:
- Təlimat. Cihazı götürərkən taxma qaydasını mütəxəssisdən öyrənin, lazım olarsa, həkimin qarşısında təcrübə edin.
- Axşam hazırlığı. Yatmazdan bir qədər əvvəl barmağa oksigen datçikini, burun altına kanülü, döş qəfəsi və qarına kəmərləri yerləşdirin.
- Yuxu. Adi vaxtda yatın, cihazı qoşun və yuxu zamanı mümkün qədər sakit qalın. Gecə datçik düşərsə, yenidən taxın və səhər həkimə bildirin.
- Səhər. Cihazı söndürün, qeydləri dəyişdirməyin və olduğu kimi qaytarın.
Qeyd keyfiyyətsiz olarsa, həkim müayinənin təkrarlanmasını məsləhət görə bilər.
Nə vaxt həkimə müraciət etməli
Aşağıdakı hallarda yuxu müayinəsi barədə həkimlə danışmağın vaxtıdır:
Həkimə müraciət edin
- yaxınlarınız yuxuda nəfəsin dayandığını görürsə;
- gur, qeyri-bərabər xorultu davamlıdırsa;
- gündüz yuxululuq iş, sürücülük və gündəlik fəaliyyətə mane olursa;
- təzyiq dərmanlarla çətin nəzarətə alınırsa;
- yuxudan boğulma hissi ilə oyanırsınız və ya səhərlər davamlı baş ağrısı var.
Əlaqəli Xəstəliklər
Obstruktiv yuxu apnesi sindromu (OYAS)
Obstruktiv yuxu apnesi sindromu yuxu zamanı yuxarı tənəffüs yolunun təkrarlanan daralması və ya bağlanması nəticəsində nəfəs fasilələri, oksigen…
İstiqamət: Somnologiya / Pulmonologiya / Yuxu endoskopiyası
Tez-tez Verilən Suallar
Xeyr. Portativ cihaz aydın əlamətləri olan obstruktiv apnoenin ilkin aşkarlanması üçün faydalıdır. Mürəkkəb, qeyri-aydın və nevroloji hallarda polisomnoqrafiya daha etibarlı hesab olunur. Seçimi həkim edir.
Xeyr, müayinə ağrısızdır. Yalnız bədəndə datçiklərin və naqillərin olması ilk gecə yuxunu bir qədər narahat edə bilər.
Adətən bir gecə kifayət edir. Lakin nəticə qeyri-aydın olarsa və ya müalicənin effektini yoxlamaq lazımdırsa, həkim təkrar müayinə təyin edə bilər.
Xeyr. Xorultu hər zaman apnoe əlaməti deyil. Lakin xorultu tənəffüs dayanmaları və gündüz yuxululuğu ilə birgə olduqda müayinə vacibdir.
Həkim ağırlıq dərəcəsinə, çəkiyə, hava yolunun quruluşuna və müşayiət edən xəstəliklərə əsasən müalicə planı tərtib edir. Bu plan həyat tərzinin dəyişdirilməsi, tənəffüs cihazı və ya digər üsulları ehtiva edə bilər.
Şərhlər (0)
Hələ şərh yoxdur. İlk şərhi siz yazın.
Şərh yazın
Şərh yazmaq üçün telefon nömrənizi təsdiqləyin.
Nömrənizə birdəfəlik SMS kodu göndəriləcək. Parol lazım deyil, şəxsi kabinetiniz avtomatik yaradılır.
Nömrəni təsdiqlə