Artıq bədən çəkisi həm arterial təzyiqin yüksəlməsi, həm də yuxuda tənəffüsün dayanması ilə bağlıdır və bu iki vəziyyət bir-birini ağırlaşdırır. Məqalədə onların necə əlaqələndiyi və nəyə görə birlikdə müayinə tələb etdikləri izah olunur.
Artıq bədən çəkisi yalnız görünüşə və ya hərəkət rahatlığına təsir etmir, tənəffüs və ürək-damar sisteminə də əlavə yük qoyur. Piylənməsi olan insanlarda iki geniş yayılmış problem tez-tez yanaşı görünür: yuxu zamanı tənəffüsün təkrar-təkrar dayanması (obstruktiv yuxu apnoesi sindromu, qısaca OYAS) və arterial təzyiqin davamlı yüksək olması (arterial hipertoniya).
Bu iki vəziyyət bir-birini gücləndirir. Yuxuda tənəffüs pozulduqca orqanizm oksigen çatışmazlığına məruz qalır, ürək-damar sistemi gecələr belə dincəlmir, təzyiq isə zaman keçdikcə yüksək qalmağa başlayır. Buna görə piylənmə, apnoe və hipertoniya çox vaxt bir xəstədə birlikdə nəzərdən keçirilir.
Məqalədə bu əlaqənin necə yarandığı, hansı əlamətlərə diqqət yetirmək lazım olduğu, müayinənin nədən ibarət olduğu və vəziyyətin necə idarə oluna biləcəyi haqqında ümumi məlumat verilir.
Piylənmə tənəffüsə necə təsir edir
Artıq çəki olduqda döş qəfəsi və qarın nahiyəsində toplanan piy toxuması tənəffüs əzələlərinə əlavə yük salır. Ağciyərlər üçün lazım olan havalanma tələbatı artır, eyni zamanda tənəffüs əzələlərinin işi daha az səmərəli olur. Nəticədə ağciyərlərin ehtiyat həcmi azalır, bəzi insanlarda bronxların daralmağa meyli müşahidə olunur.
Bu dəyişikliklər xüsusilə arxası üstə uzandıqda hiss olunur: qarın nahiyəsindəki yük diafraqmaya təzyiq edir, havanın ağciyərlərin müxtəlif hissələrinə bərabər paylanması pozulur. Piylənmə həm də alveolyar hipoventilyasiyanın, yəni tənəffüsün səthi olması səbəbindən qanda oksigenin azalıb karbon qazının artmasının əsas səbəblərindən biridir.
Tibbi ədəbiyyatda uzun müddət belə vəziyyət «Pikvik sindromu» adlandırılıb. Bu termin piylənməsi olan insanlarda yuxululuq və tənəffüs zəifliyi ilə müşayiət olunan hipoventilyasiyanı ifadə edirdi.
Obstruktiv yuxu apnoesi sindromu nədir
Obstruktiv yuxu apnoesi sindromu yuxu zamanı yuxarı tənəffüs yollarının (boğaz nahiyəsinin) təkrar-təkrar büzülməsi və ya tam bağlanması ilə xarakterizə olunur. Bu zaman insan nəfəs almağa çalışır, lakin hava axını müvəqqəti kəsilir. Tənəffüs dayanmaları adətən bir neçə saniyə, bəzən daha uzun çəkir. Oksigen səviyyəsi aşağı düşür, beyin orqanizmi qısa müddətə oyadır və tənəffüs bərpa olunur.
Bu oyanmalar çox vaxt insanın özü tərəfindən xatırlanmır, lakin yuxu parçalanır və dərin yuxu mərhələsi yetərli olmur. Piylənmə OYAS-ın ən mühüm dəyişdirilə bilən risk amili hesab olunur: boyun və boğaz nahiyəsində toplanan toxuma yuxu zamanı boğaz əzələləri boşaldıqda hava yolunu daha asan daraldır.
Sindromun həm piylənməsi olan, həm də normal çəkili insanlarda rast gəlinməsi mümkündür, lakin artıq çəkisi olanlarda tez-tez tanınmır. Problem ondadır ki, adi qəbul müayinəsi zamanı dəyişiklik görünməyə bilər, çünki pozğunluq yalnız yuxu zamanı yaranır.
Əlamətlər
OYAS-ın əlamətləri həm gecə, həm də gündüz özünü göstərir. Çox vaxt bu əlamətləri ailə üzvü, xüsusən birgə yatan şəxs fərq edir:
- gur və qeyri-bərabər xorultu;
- yuxuda tənəffüsün dayanması, ardınca nəfəsin kəskin bərpası;
- gecə sidiyə tez-tez durmaq;
- səhərlər baş ağrısı və ağız qurumasının olması;
- yuxudan sonra dincəlməmiş hiss etmək;
- gündüz həddindən artıq yuxululuq, diqqətin və yaddaşın zəifləməsi;
- əsəbilik, əhval dəyişkənliyi;
- gecə ürək döyüntüsünün pozulması hissi;
- cinsi istəyin və potensiyanın azalması.
Bu əlamətlərdən bir neçəsi birlikdə olduqda, xüsusən artıq çəki və yüksək təzyiq də varsa, yuxu pozğunluğu ehtimalı barədə həkimlə danışmaq məsləhətdir.
Piylənmə, yuxu apnoesi və təzyiq arasındakı əlaqə
Yuxu zamanı hər tənəffüs dayanması qanda oksigenin azalmasına səbəb olur. Buna cavab olaraq simpatik sinir sistemi aktivləşir, damarlar büzülür, ürək tez-tez döyünür və təzyiq qalxır. Bu hal gecə dəfələrlə təkrarlandıqda təzyiq gün ərzində də yüksək qala bilər. Beləliklə, OYAS arterial hipertoniyanın inkişafına və ya mövcud hipertoniyanın dərman müalicəsinə çətin yatmasına səbəb ola bilər.
Piylənmə burada ikiqat təsir göstərir. Bir tərəfdən hava yolunun daralmasına şərait yaradır, digər tərəfdən metabolik pozğunluqları, o cümlədən insulinə həssaslığın azalmasını və qan yağlarının dəyişməsini gücləndirir. Nəticədə ateroskleroz riski də artır.
Ağciyər ürəyinin klinik və elektrokardioqrafik əlamətləri ağciyər hipertenziyası inkişaf etdikdən müəyyən müddət sonra görünür. Buna görə əlamətlərin gec çıxmasına etibar edib müayinəni təxirə salmaq düzgün deyil.
Diaqnostika
Yuxu zamanı tənəffüs pozğunluqlarını təsdiqləmək üçün adi baxışla yanaşı, gecə yuxusu dövründə orqanizmin göstəricilərini qeydə alan xüsusi üsullardan istifadə olunur. Əsas yanaşmalar aşağıdakılardır:
| Üsul | Nəyi göstərir |
|---|---|
| Şikayətlərin və anamnezin toplanması | Xorultu, yuxuda tənəffüs dayanmaları, gündüz yuxululuğu, təzyiq tarixçəsi |
| Çəki, boy və boyun, bel ölçüləri | Piylənmənin dərəcəsini və piyin paylanmasını |
| Təzyiqin ölçülməsi, günlük monitorinq | Təzyiqin gün ərzində və gecə dəyişkənliyini |
| Polisomnoqrafiya | Yuxu mərhələlərini, tənəffüs dayanmalarını, oksigen səviyyəsini, ürək ritmini |
| EKQ və ürəyin ultrasəs müayinəsi | Ritm pozğunluqlarını və ürəyə düşən yükü |
| Qan analizləri | Qlükoza, xolesterin və hormonal göstəriciləri |
OYAS-ın dəqiqləşdirilməsində əsas metod polisomnoqrafiyadır. O, müvafiq avadanlığı olan yuxu laboratoriyalarında aparılır. Müayinə üsulunu həkim şikayətlərə görə seçir.
Mümkün ağırlaşmalar
Müalicə olunmayan yuxu apnoesi ilə piylənmə və hipertoniyanın birgə olması ürək-damar sistemi üçün əlavə təhlükə yaradır. Aşağıdakı vəziyyətlərin inkişaf riski artır:
- gecə və gündüz yüksək arterial təzyiq;
- gecə ürək ritmi pozğunluqları;
- ağciyər hipertenziyası;
- ürək çatışmazlığı (sağ və ya sol mədəcik);
- miokard infarktı;
- insult;
- qanda şəkərin yüksəlməsi və ikinci tip diabet.
Riskin dərəcəsi fərdidir və xəstəliyin ağırlığından, müşayiət edən xəstəliklərdən və müalicəyə vaxtında başlanmasından asılıdır. Vaxtında müayinə və müalicə bu təhlükəni əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər.
Müalicə və həyat tərzi
Müalicə planını həkim fərdi şəkildə tərtib edir. Adətən aşağıdakı addımlar nəzərdə tutulur:
- Çəkinin azaldılması. Çəkinin tədricən azalması hava yolunun daralmasını azaldır və təzyiqin nəzarətini yaxşılaşdırır. Pəhriz və fiziki fəallıq proqramı həkim və ya qidalanma mütəxəssisi ilə razılaşdırılır.
- Yuxu vərdişlərinin düzəldilməsi. Yuxudan əvvəl spirtli içkidən və sakitləşdirici dərmanlardan çəkinmək, bəzi hallarda yan üstə yatmaq tövsiyə olunur.
- Tənəffüs dəstəyi. Orta və ağır hallarda yuxu zamanı müsbət hava təzyiqi yaradan cihazdan (CPAP) istifadə olunur. Cihazın rejimini yalnız həkim seçir.
- Təzyiqin müalicəsi. Arterial hipertoniya üçün dərman müalicəsini kardioloq təyin edir. Dozanı yalnız həkim təyin edir.
- Digər üsullar. Seçilmiş hallarda ağız aparatları, ağırlıq üçün cərrahi yanaşmalar və ya hava yolunun anatomik problemlərinin düzəldilməsi nəzərdən keçirilir.
Müalicənin nəticəsi nəzarətdə saxlanılır, vəziyyət dəyişdikdə plan yenilənir.
Profilaktika
Piylənmə, hipertoniya və yuxu apnoesi arasındakı əlaqəni bilmək xəstəliklərin qarşısını almaq üçün imkan verir. Sadə, lakin müntəzəm addımlar riski azalda bilər:
- bədən çəkisini həkimin tövsiyə etdiyi hədlərdə saxlamaq, çəki artımına erkən reaksiya vermək;
- gündəlik pəhrizdə duzu, şirniyyatı və emal olunmuş qidanı azaltmaq, tərəvəz, meyvə və lifli məhsulları artırmaq;
- həftə ərzində müntəzəm fiziki fəallıq, məsələn, gündəlik gəzinti;
- spirtli içkidən və siqaretdən imtina etmək, çünki onlar həm təzyiqə, həm də yuxu zamanı tənəffüsə mənfi təsir göstərir;
- yuxu rejiminə əməl etmək, kifayət qədər yatmaq;
- təzyiqi mütəmadi ölçmək və nəticələri həkimlə bölüşmək;
- ildə bir dəfə ümumi müayinədən keçmək, qanda şəkər və xolesterin səviyyəsini yoxlatmaq.
Diqqət!
Xorultu zərərsiz vərdiş kimi qəbul olunmamalıdır. Əgər xorultu ilə yanaşı gündüz yuxululuğu, səhər baş ağrısı və yüksək təzyiq varsa, bu, yuxu apnoesinin siqnalı ola bilər. Belə hallarda özbaşına sakitləşdirici və ya yuxu dərmanı qəbul etməyin, çünki onlar vəziyyəti ağırlaşdıra bilər.
Nə vaxt həkimə müraciət etməli
Aşağıdakı əlamətlər olduqda gözləməyin, ixtisaslaşmış həkimə (terapevt, kardioloq, otorinolarinqoloq və ya yuxu mütəxəssisi) müraciət edin:
Həkimə müraciət edin
- gur xorultu və yuxuda nəfəsin dayanması müşahidə edilirsə;
- gündüz yuxululuq iş, sürücülük və gündəlik fəaliyyətə mane olursa;
- təzyiq dərmanlara baxmayaraq yüksək qalırsa;
- gecə ürək döyüntüsü pozulur, boğulma hissi ilə oyanırsınızsa;
- sinədə ağrı, kəskin zəiflik, nitq və ya görmə pozulması yaranarsa — təcili yardım çağırın.
Əlaqəli Xəstəliklər
Hipertoniya
Arterial təzyiqin yüksəlməsi ilə xarakterizə olunan ürək-damar sistemi patologiyasına hipertoniya deyilir. Bu xəstəliyin müalicəsi ilə kardioloqlar, terapevtlər, nevroloqlar…
İstiqamət: Kardiologiya / Terapiya
Obstruktiv yuxu apnesi sindromu (OYAS)
Obstruktiv yuxu apnesi sindromu yuxu zamanı yuxarı tənəffüs yolunun təkrarlanan daralması və ya bağlanması nəticəsində nəfəs fasilələri, oksigen…
İstiqamət: Somnologiya / Pulmonologiya / Yuxu endoskopiyası
Tez-tez Verilən Suallar
Xeyr. Artıq çəki apnoenin ən mühüm risk amillərindən biridir, lakin hər piylənməsi olan insanda bu sindrom inkişaf etmir. Eyni zamanda normal çəkisi olanlarda da bu problem ola bilər.
Çəkinin azalması çox hallarda əlamətləri yüngülləşdirir və təzyiqin nəzarətini yaxşılaşdırır. Bəzi insanlarda sindrom tam keçə bilər, bəzilərində isə əlavə müalicə lazım qalır. Nəticəni həkim təkrar müayinə ilə qiymətləndirir.
Yox. Xorultu hər zaman apnoe əlaməti deyil. Lakin xorultu yuxuda tənəffüs dayanmaları və gündüz yuxululuğu ilə müşayiət olunursa, müayinə lazımdır.
Cihaz vərdiş yaratmır, lakin ilk günlərdə maskaya öyrəşmək üçün vaxt tələb oluna bilər. Maskanın ölçüsü və rejim həkimlə dəqiqləşdirilir. Narahatlıq olarsa, özbaşına dayandırmayın.
Hər kəs deyil. Lakin təzyiq müalicəyə çətin tabe olursa, xorultu, gündüz yuxululuğu və artıq çəki varsa, həkim yuxu müayinəsini məsləhət görə bilər.
Yatmazdan əvvəl ağır yemək və spirtli içkidən çəkinmək, eyni vaxtda yatıb durmaq, otağı havalandırmaq və yan üstə yatmaq bəzi insanlarda xorultunu azaldır. Bu addımlar həkim müayinəsini əvəz etmir, yalnız köməkçi tədbirdir.
Şərhlər (0)
Hələ şərh yoxdur. İlk şərhi siz yazın.