Obstruktiv yuxu apnesi sindromu yuxu zamanı yuxarı tənəffüs yolunun təkrarlanan daralması və ya bağlanması nəticəsində nəfəs fasilələri, oksigen desaturasiyası və yuxunun parçalanması ilə gedir.
Yayımlanma tarixi:
Xəstəlik haqqında
Obstruktiv yuxu apnoesi sindromu (OYAS) – gecə istirahəti zamanı tənəffüsün kəskin azalması və ya tam dayanması ilə əlaqəli geniş yayılmış patologiyadır. Xəstəlik yuxarı tənəffüs yollarının yumşaq toxumalarının müvəqqəti çökməsi ilə xarakterizə olunur ki, bu da onların tam bağlanmasına (obstruksiyaya) səbəb olur. Bunun nəticəsində müəyyən müddət ərzində (ən azı 10 saniyə) əzələlərin tənəffüs hərəkətləri saxlanılmaqla (halların 80-90%-ində) insan nəfəs almağı dayandırır.
Səbəbləri
OYAS-ın inkişafının əsasında yuxarı tənəffüs yollarının mexaniki qapanması dayanır. Bu, yuxu zamanı ağız-udlaq və burun-udlağın yumşaq toxumalarının boşalması nəticəsində baş verir ki, bu da onların daralması ilə müşayiət olunur. Normada tam obstruksiya baş vermir və insan sakit yatır.
- anatomik xüsusiyyətlər – həddindən artıq qısa tənəffüs yolları, uzun damaq dilçəyi, qısa alt çənə;
- xroniki infeksiya və ya kəskin iltihab fonunda badamcıqların böyüməsi;
- burun arakəsməsinin əyriliyi;
- piylənmə;
- zərərli vərdişlər – alkoqol qəbulu və siqaret çəkmə yuxarı tənəffüs yollarının əzələ tonusunun pozulmasına kömək edir;
- yuxu dərmanlarının qəbulu – bu qrup medikamentlər yuxarı tənəffüs yollarının əzələlərini boşaldır ki, bu da obstruksiya riskini artırır.
Yaş və cins də xəstəliyin yayılmasına təsir göstərir. Statistik məlumatlara görə, OYAS 30 yaşdan sonra kişilərin 9%-ində, qadınların isə 4%-ində inkişaf edir. Xəstəliyin ən çox halı 50-60 yaş arasındakı insanlar arasında qeydə alınır.
Təsnifat
Obstruktiv yuxu apnoesi sindromu (OYAS) somnoloqların ağırlıq dərəcəsinə görə təsnif etdiyi xəstəlikdir. Bu bölgünün əsasında gecə istirahəti zamanı apnoe epizodlarının sayı dayanır. Diaqnostika prosesində tənəffüs pozğunluqları indeksi (TPİ) hesablanır. Göstərici təkcə apnoeni deyil, həm də hipopnoeni (tənəffüs aktivliyinin azalması), habelə insanın mikrooyanma epizodlarını da əhatə edir.
- Norma. Gecə ərzində tənəffüs pozğunluğu epizodlarının sayı 5-dən azdır.
- Yüngül dərəcə. TPİ – 5-14 epizod.
- Orta ağırlıq dərəcəsi. TPİ – 15-29.
- OYAS-ın ağır forması. TPİ – 30 və daha çox.
Xəstəliyin ağırlığından asılı olaraq somnoloq hər bir xəstə üçün fərdi qaydada, konservativ və cərrahi metodları əhatə edə bilən optimal müalicə variantını seçir.
Klinik mənzərə
Obstruktiv yuxu apnoesi sindromu tipik klinik mənzərə ilə müşayiət olunan patologiyadır. Xəstələrin 99%-i üçün xarakterik olan ən geniş yayılmış simptom gecə mikrooyanması zamanı güclü xoruldamadır.
Lakin bu simptomda xəstəliyin keyfiyyətli diaqnostikası üçün problemlilik də gizlənir. Məsələ ondadır ki, xəstələrin 80-85%-i bu klinik əlamətə diqqət yetirmir, onu nəzərə almır və ya bədən quruluşunun xüsusiyyətlərinə bağlamağa çalışır. Amerika statistikasının məlumatlarına görə, OYAS-ı yalnız 15-20% hallarda diaqnoz qoymaq mümkün olur. Buna görə də xəstələr öz sağlamlıqlarına daha diqqətli yanaşmalıdırlar (yaxınlarından gecə xoruldamanın olub-olmadığını soruşmalıdırlar).
- Gecə oyanma epizodları. Xəstə həmişə onları xatırlamır, lakin yanında yaşayan yaxınları buna diqqət yetirə bilər.
- Gündüz yorğunluğu və yuxululuq. Xəstə hətta avtomobil idarə edərkən, iş yerində yuxuya gedə bilər.
- Piylənmə. Yuxu ritminin pozulması nəticəsində maddələr mübadiləsini tənzimləyən hormonların normal sintezi dəyişir. Dəri altı toxumada lipidlərin çökməsi güclənir, bu isə artıq bədən çəkisinin toplanmasına gətirib çıxarır və vəziyyəti daha da ağırlaşdırır.
- Arterial təzyiqin yüksəlməsi. Normal yuxunun olmaması periferik damarların funksiyasını pozur. Gündüz və gecə təzyiqinə nəzarət sistemində sıradan çıxma baş verir ki, bu da artan hipertenziya şəklində təzahür edir.
OYAS-lı xəstələrdə işlək qabiliyyət azalmış, psixo-emosional sfera dəyişmişdir. Kişilərin 30-48%-ində həddindən artıq yorulma ilə əlaqədar erektil disfunksiya inkişaf edir. Müalicəyə vaxtında başlandıqda bu dəyişikliklər geri dönən olur. Buna görə də xəstəliyin ilkin əlamətləri aşkarlandıqda ixtisaslaşmış yardıma müraciət etmək vacibdir.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
OYAS-ın ilkin diaqnozu xəstə və onun qohumları ilə söhbət zamanı artıq qoyulur. Aşağıdakı üç şikayətdən ən azı ikisinin eyni zamanda olması ən çox diqqəti tələb edir:
- gecə xoruldama və/və ya tənəffüsün dayanması epizodları;
- xroniki gündüz yorğunluğu;
- arterial hipertenziya (AT 140/90 mm c.s.-dan yuxarı).
Qeyd olunan əlamətlər aşkarlandıqda somnoloq xəstəyə gecə yuxusunun keyfiyyətini və istirahət zamanı tənəffüs funksiyasını qiymətləndirməyə yönəlmiş müayinələr təyin edir.
- tənəffüs funksiyasının qiymətləndirilməsi (hipo- və apnoe epizodlarının dəqiq sayı);
- ürək döyüntülərinin sayı;
- qanda oksigen konsentrasiyası.
Sağlamlığın cari vəziyyətini qiymətləndirmək üçün həkimlər həmçinin ənənəvi laboratoriya analizlərini – qanın, sidiyin ümumi analizini, qanın biokimyəvi testini, o cümlədən lipidoqrammanı təyin edirlər. Kompleks diaqnostika bütün orqan və sistemlərin vəziyyətini qiymətləndirməyə yönəlmişdir.
Müalicə
Müalicə üsulları
Obstruktiv yuxu apnoesinin müalicəsi gecə vaxtı tənəffüs yollarının normal keçiriciliyini təmin etməyə yönəlmişdir.
Bu gün «qızıl2 standart yuxu zamanı hava axınının daimi müsbət təzyiqi ilə invaziv olmayan ventilyasiyadır (SiPAP-terapiya).
Üsulun mahiyyəti havanın maska vasitəsilə verildiyi optimal təzyiqin seçilməsindən ibarətdir. Bu, obstruksiya ehtimalını istisna edən şərait yaradır. Terapiya rejiminin seçilməsi fərdidir və konkret xəstədə vəziyyətin və patologiyanın ağırlıq dərəcəsinin kompleks qiymətləndirilməsindən sonra somnoloq tərəfindən aparılır.
- piylənməyə qarşı mübarizə (diet, fiziki yüklənmələr);
- hipertenziyanın adekvat terapiyası;
- iş və istirahət ritminin normallaşdırılması.
Cərrahi müalicə köməkçi xarakter daşıyır və yuxarı tənəffüs yollarının anatomik anomaliyaları olduqda tətbiq edilir.
Profilaktika
SOAS-un spesifik profilaktikası mövcud deyil. Diqqət xəstəliyin inkişafı üçün risk amilləri ilə mübarizəyə yönəldilir:
- bədən çəkisinə nəzarət;
- hipertenziyanın müalicəsi;
- dozalanmış fiziki yüklər;
- stresslərin minimuma endirilməsi;
- tənəffüs yolları və daxili orqanların xəstəliklərinin vaxtında müalicəsi.
SOAS ağırlaşmalarının inkişafının profilaktikasının vacib aspekti xəstəliyin xarakterik simptomları aşkar edildikdə ixtisaslaşmış yardıma erkən müraciət etməkdir. Reabilitasiya CPAP-terapiyanın optimal rejimi seçildikdə somnoloq xəstəliyin xoşagəlməz simptomlarını tam aradan qaldıra bilər. Lakin nəzərə almaq lazımdır ki, zaman keçdikcə belə müalicə dayandırıldıqda xəstəlik residiv verir.
CPAP-terapiyanın optimal rejimi seçildikdə somnoloq xəstəliyin xoşagəlməz simptomlarını tam aradan qaldıra bilər. Lakin nəzərə almaq lazımdır ki, zaman keçdikcə belə müalicə dayandırıldıqda xəstəlik residiv verir.
Yuxarı tənəffüs yollarının anatomik anomaliyalarının korreksiyası üçün cərrahi metodlardan istifadə edildiyi halda, reabilitasiya toxumaların tam sağalmasına qədər müntəzəm sarğıları və müdaxilədən sonrakı ilk 1-2 ay ərzində fiziki gərginliklərin məhdudlaşdırılmasını nəzərdə tutur. Hər bir halda cərrah konkret əməliyyatın xüsusiyyətlərini nəzərə alaraq xəstəyə özünü necə aparmalı olduğunu izah edir.
Yadda saxla!
Obstruktiv yuxu apnoesi sindromu müasir təbabətin aktual problemidir. XXI əsrdə insanın həyat tərzinin xüsusiyyətləri ilə əlaqədar xəstələrin sayı fasiləsiz artır. Xəstəliyin təhlükəsi ondan ibarətdir ki, o, endokrin və ürək-damar sisteminin ciddi xəstəliklərinə gətirib çıxara bilər.
Patologiyanın vaxtında aşkarlanmasına görə məsuliyyət xəstə ilə birlikdə yaşayan yaxınlar və qohumların üzərinə də düşür. Halların yarısından çoxunda OYAS-ı yalnız arvadın və ya ərin partnyorunun daimi gecə xoruldamasına dair şikayətləri əsasında diaqnoz qoymaq mümkün olur. Bu simptom xəstəni istənilən ixtisas həkiminə müraciət etməyə vadar edən künc daşıdır. İxtisaslaşmış müalicəni somnoloq aparır, lakin marşrutlaşdırma ilə terapevt, nevroloq, kardioloq və digərləri məşğul olur.
Suallar və cavablar
OYAS şübhəsi olduqda ilk növbədə somnoloqa və ya bu profil üzrə təcrübəsi olan nevroloqa müraciət etmək məsləhətdir. Ürək-damar sistemi ilə bağlı əlavə şikayətlər — yüksək təzyiq, ritm pozğunluqları — varsa, kardioloqun konsultasiyası da tələb oluna bilər. Adətən diaqnozun dəqiqləşdirilməsi üçün yuxu müayinəsi təyin olunur, nəticələrə əsasən müalicə planı fərdi tərtib edilir.
Bəli, müalicə olunmayan OYAS zamanı yuxu boyu təkrarlanan tənəffüs dayanmaları qanda oksigen səviyyəsinin dövri azalmasına səbəb olur, bu isə uzun müddətdə yüksək qan təzyiqi, ürək ritmi pozğunluqları və ürək-damar sisteminin digər problemləri riskini artıra bilər. Risk dərəcəsi xəstəliyin ağırlığından və müşayiət edən amillərdən asılıdır, ona görə kardioloji müayinə diaqnostika planına daxil edilə bilər.
Bəli, əksər hallarda müalicəyə çəki nəzarəti, yuxu vəziyyətinin dəyişdirilməsi və xüsusi tənəffüs aparatlarından istifadə kimi cərrahi olmayan üsullarla başlanır. Cərrahi müdaxilə yalnız anatomik maneə aydın müəyyən edildikdə və digər üsullar kifayət qədər effektiv olmadıqda nəzərdən keçirilir. Konkret yanaşma xəstəliyin ağırlığından və fərdi anatomik xüsusiyyətlərdən asılı olaraq həkim tərəfindən seçilir.
Somnologiya üzrə xəstəliklər
Mövzu üzrə məqalələr
Adenoidlər və onların böyüməsinin nəticələri
Adenoidlər – burun-udlağın tağında yerləşən və qoruyucu funksiya daşıyan limfoid toxumadır. Adenoidlərin (əsasən udlaq və damaq badamcıqlarının) həddindən…
İstiqamət: Otolarinqologiya
Burun selikli qişasının anemizasiyası
Tələbat olan otorinolarinqoloji prosedurlardan biri burun selikli qişasının anemizasiyasıdır. Bu, burun boşluğunun selikli qişalarının səthinin vazokonstriktorların – qan…
İstiqamət: Otolarinqologiya
Piylənmə zamanı arterial hipertoniya və obstruktiv yuxu apnoesi sindromu
Piylənmə ilə xarici tənəffüs funksiyasının bütöv bir sıra pozğunluqları bağlıdır. Artıq bədən çəkisi olan şəxslərdə ağciyər ventilyasiyasına tələbat…
İstiqamət: Kardiologiya / Somnologiya
Qulağın iltihabı
İsti yay günlərində çoxumuz sərin suya girmək istəyirik. Və hərə bir yerə üz tutur: kimisi yaxınlıqdakı gölməçələrə, çaylara,…
İstiqamət: Otolarinqologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
