Qanın ekstrakorporal cərrahiyyəsi

«Ekstrakorporal» sözü «bədəndən kənarda» deməkdir. Bu üsullarda qanın müəyyən hissəsi periferik venadan (çox vaxt dirsək venasından) götürülür, cihazda xüsusi emal olunur və yenidən damar sisteminə qaytarılır. Məqsəd qandan zərərli komponentləri uzaqlaşdırmaq, qanın xassələrinə təsir etmək və ya digər müalicəni dəstəkləməkdir.

Prosedurlar ənənəvi mənada cərrahi əməliyyat deyil, kəsik və ya ümumi anesteziya tələb etmir. Onlar adətən ambulator rejimdə, damar yoluna qoyulmuş iynə vasitəsilə aparılır. Buna baxmayaraq müdaxilə orqanizmin qanla bağlı proseslərinə təsir etdiyi üçün yalnız həkimin göstərişi ilə tətbiq edilməlidir.

Plazmaferez qanın maye hissəsinin (plazmanın) xüsusi cihaz vasitəsilə qan hüceyrələrindən ayrılması və plazmanın tam və ya qismən dəyişdirilməsi prosesidir. Qan hüceyrələri (eritrositlər, trombositlər, leykositlər) orqanizmə geri qaytarılır, ayrılan plazma isə ya atılır, ya da təmizlənib istifadə olunur. Plazma ilə birlikdə orada həll olmuş zərərli maddələr, antikorlar, toksinlər və iltihab amilləri uzaqlaşdırıla bilər.

Plazmaferez tibbdə müəyyən xəstəliklər qrupunda, məsələn bəzi autoimmun və nevroloji xəstəliklərdə, qanın özlülüyünün çox artdığı hallarda və zəhərlənmələrdə təyin oluna bilər. Hər bir pasiyent üçün prosedurun lazım olub-olmadığı, seansların sayı və aralığı fərdi qaydada həkim tərəfindən müəyyən edilir. Bu üsulu özbaşına, «təmizlənmə» məqsədilə aparmaq düzgün deyil.

AUFOK zamanı pasiyentin venasından az miqdarda qan götürülür, xüsusi cihazda ultrabənövşəyi şüa ilə işlənir və dərhal orqanizmə qaytarılır. Prosedur təxminən yarım saat çəkir, bütün sərf materialları steril və birdəfəlik olur. Götürülən qanın miqdarı fərdi olaraq həkim tərəfindən müəyyən edilir.

Bu üsulun iltihabəleyhinə, detoksikasiyaedici və immunmodulyasiyaedici təsirlərinin olduğu iddia olunur. Bununla belə, üsulun effektivliyi ilə bağlı elmi sübutlar məhduddur və onun əhəmiyyəti müxtəlif ölkələrdə eyni qiymətləndirilmir. Buna görə pasiyent prosedurdan «möcüzə» gözləməməlidir. AUFOK əsas müalicəni əvəz etmir, yalnız həkimin qərarı ilə köməkçi üsul kimi nəzərdən keçirilə bilər.

VLOK zamanı damar daxilinə nazik optik lif yeridilir və qan lazer şüası ilə bilavasitə damar daxilində işlənir. Prosedur adətən qısamüddətlidir və kurs şəklində aparıla bilər. Üsulun məqsədi qanın xassələrinə təsir etmək və ümumi vəziyyəti dəstəkləməkdir.

AUFOK-da olduğu kimi, VLOK da köməkçi üsul hesab olunur. Hər bir pasiyentdə tətbiqi həkimin qiymətləndirməsindən, ümumi vəziyyətdən və yanaşı xəstəliklərdən asılıdır. Prosedurdan əvvəl damar yolunun vəziyyəti yoxlanılır, allergiya və qan laxtalanması ilə bağlı məlumatlar öyrənilir.

İnfuzion terapiya dərman məhlullarının vena daxilinə damcı ilə yeridilməsidir. Bəzi hallarda bu müalicə bir neçə saat çəkə bilər. Hansı məhlulun, hansı həcmdə və hansı sürətlə yeridiləcəyini yalnız həkim təyin edir; dozanı özbaşına dəyişmək yolverilməzdir.

Uzunmüddətli infuziya zamanı pasiyentin vəziyyəti ölçülür: təzyiq, nəbz, hərarət və ümumi özünüduyum izlənilir. Kabinet bu məqsədlə pasiyentin sağlamlıq göstəricilərini izləyən cihazlarla təchiz edilir. Venaya damcı yeridilən zaman iynə yerində yüngül yanma və ya ağrı hiss oluna bilər, bu hallar həkimə və ya tibb bacısına dərhal bildirilməlidir.

Həkim aşağıdakı vəziyyətlərdə bu üsullardan birinin tətbiqini müzakirə edə bilər:

• müayinə ilə təsdiqlənmiş autoimmun və ya immun kompleksli xəstəliklər, plazmaferezin göstərişi olduqda;
• qanın özlülüyünün və ya zülal komponentlərinin ciddi artması;
• bəzi zəhərlənmələr və intoksikasiya halları;
• uzunmüddətli iltihabi xəstəliklərdə əsas müalicəyə əlavə dəstək üçün həkimin qərarı ilə;
• dəri, damar və digər xroniki xəstəliklərdə kompleks müalicə planının bir hissəsi kimi.

Siyahı ümumi xarakter daşıyır. Konkret pasiyent üçün göstəriş yalnız həkim müayinəsindən və analizlərdən sonra müəyyən edilir.

Aşağıdakı vəziyyətlərdə prosedurlar ya aparılmır, ya da xüsusi ehtiyatla və həkimin qərarı ilə tətbiq edilir:

Fotosensibilləşdirici (işığa həssaslığı artıran) dərman qəbul edənlər və ya işığa həssaslığı olanlar prosedurdan əvvəl bu barədə həkimə məlumat verməlidir.

Hazırlıq prosedurun növündən asılıdır, lakin ümumi tövsiyələr aşağıdakılardır:

• həkimə xroniki xəstəliklər, allergiyalar və qəbul etdiyiniz dərmanlar barədə tam məlumat verin;
• həkimin tapşırığı ilə qan və digər analizləri əvvəlcədən verin;
• prosedur günü yüngül qidalanın, tam ac gəlməyin və kifayət qədər maye için;
• spirtli içkidən və ağır fiziki yükdən prosedurdan əvvəl çəkinin;
• rahat geyim seçin ki, qolun dirsəyə qədər açılması asan olsun.

1. Həkim baxışı. Şikayətlər, əvvəlki müayinələr və əks göstərişlər yoxlanılır, prosedurun gedişi izah olunur.
2. Vena yolunun hazırlanması. Dirsək nahiyəsində venaya steril iynə və ya kateter yerləşdirilir.
3. Cihazda emal. Qan və ya plazma növündən asılı olaraq cihazda ayrılır, təmizlənir və ya şüalandırılır.
4. Orqanizmə qaytarılma. Emal olunmuş qan komponentləri damar yolu ilə pasiyentə geri yeridilir.
5. İstirahət və izləmə. Prosedurdan sonra bir qədər uzanmaq, təzyiqi və özünüduyumu yoxlatmaq tövsiyə olunur.

Seansların sayı və aralığı fərdi olaraq müəyyən edilir. Prosedurdan sonra həmin gün ağır fiziki yük, spirtli içki, sauna və uzun müddət günəş şüası altında qalmaq məsləhət görülmür.

Ekstrakorporal prosedurlardan sonra orqanizm adətən tez uyğunlaşır, lakin ilk saatlarda və günlərdə bir sıra qaydalara əməl etmək faydalıdır.

• Prosedurdan dərhal sonraBir müddət uzanmaq və ya oturmaq, təzyiqi və özünüduyumu yoxlatmaq. Ayağa qalxarkən yavaş hərəkət etmək lazımdır.
• İlk saatlarKifayət qədər maye içmək, yüngül qidalanmaq. İynə yerinə qoyulmuş sarğını həkimin göstərdiyi müddət ərzində saxlamaq.
• Həmin günAğır fiziki yükdən, spirtli içkidən, sauna və isti vannadan çəkinmək.
• Növbəti günlərVəziyyətə nəzarət etmək, seansların aralığına əməl etmək və lazım olduqda nəzarət analizlərini vermək.

Kurs boyunca həkimə yeni şikayətlər, dərman qəbulu və ya özünüduyumdakı dəyişikliklər barədə məlumat verin. Müalicə planı bu məlumatlara uyğun olaraq dəyişdirilə bilər.

Düzgün şəraitdə aparıldıqda ciddi ağırlaşmalar nadir olur, lakin müəyyən təsirlər mümkündür:

• iynə yerində göyərmə, ağrı və ya qızartı;
• baş gicəllənməsi, zəiflik, təzyiqin müvəqqəti düşməsi;
• üşütmə, qısamüddətli hərarət;
• plazmaferez zamanı kalsium balansının dəyişməsi ilə bağlı uyuşma və ya yüngül əzələ qıcolmaları;
• allergik reaksiyalar;
• nadir hallarda infeksiya və ya damar yolu ilə bağlı ağırlaşmalar.

Belə əlamətlər aydın hiss edilərsə, bu barədə dərhal tibb işçisinə məlumat verilməlidir.

Prosedurdan sonrakı günlərdə öz vəziyyətinizi izləyin. Aşağıdakı hallarda gecikmədən həkimə müraciət edin: