Gimnastika və məşqlər, (BPPV) zamanı manevrlər

Xoşxassəli paroksizmal mövqe başgicəllənməsi (XPMB, ingilis qısaltması ilə BPPV) daxili qulağın tarazlıq aparatı ilə bağlı ən çox rast gəlinən başgicəllənmə səbəblərindən biridir. Daxili qulaqda kiçik kalsium kristalları (otolitlər) normalda xüsusi kisəciklərdə yerləşir. Bu kristallar öz yerindən çıxıb yarımdairəvi kanallara düşdükdə baş vəziyyəti dəyişəndə beyinə yanlış siqnallar göndərilir və qısa müddətli, şiddətli başgicəllənmə yaranır.

Tutma adətən bir dəqiqədən az davam edir, lakin pasiyentdə qorxu və qeyri-sabitlik hissi yaradır. Xəstəlik «xoşxassəli» adlanır, çünki həyat üçün təhlükəli deyil, lakin düşmə və travma riskini artıra bilər.

XMB (xoşxassəli mövqe başgicəllənməsi) zamanı vestibulyar gimnastika həkim başgicəllənmənin mövqe təbiətini müəyyən etdikdən və müvazinət pozğunluqlarının digər səbəblərini istisna etdikdən sonra tövsiyə olunur. Hərəkətlər kompleksi fərdi seçilir: hansı yarımdairəvi kanalın prosesə cəlb olunduğu, əlamətlərin necə təzahür etdiyi və insanın fiziki yükə nə dərəcədə hazır olduğu nəzərə alınır. Belə fərdi yanaşma problemə maksimum effektiv təsir göstərməyə imkan verir. Düzgün seçilmiş fiziki fəallıq tutmaları qızışdıran əlavə mənbəyə deyil, bərpa alətinə çevrilir.

Məşqlərə aşağıdakı hallarda müraciət olunur:

• yataqdan qalxarkən, çarpayıda çevrilərkən və ya başın vəziyyətini dəyişərkən yaranan başgicəllənmə epizodlarında;
• eşitmənin pisləşməsi ilə müşayiət olunmayan, ətraf məkanın fırlanması hissində;
• həkim müayinəsinin nəticələrinə görə xoşxassəli mövqe başgicəllənməsi diaqnozu qoyulduqda;
• mərkəzi sinir sisteminin zədələnməsinə işarə edən əlamətlər olmadıqda;
• kəskin tutmadan sonrakı bərpa mərhələsində;
• təkrar başgicəllənmə epizodlarının ehtimalını azaltmaq üçün;
• hərəkətlərə dözümlülük saxlanıldıqda.

Brandt–Daroff məşqləri mövqe başgicəllənməsinə təsirin sadə və nəzarət oluna bilən üsuludur; tibb müəssisəsindən kənarda da istifadə edilə bilər.

Vestibulyar gimnastikanın bu variantı bədənin müəyyən vəziyyətlərinin dəfələrlə təkrarlanmasına əsaslanır; bu, müvazinət sistemini tədricən «yenidən öyrətməyə» və daxili qulaqdakı otolitlərin yerləşməsini dəyişməyə imkan verir. Bunun hesabına kəskin hərəkətlərə həssaslıq azalır və tutmaların yaranma ehtimalı aşağı düşür.

Ev şəraitində Brandt–Daroff gimnastikası adətən sutkada bir neçə dəfə, beş dövrlük seriyalarla icra olunur. Başlanğıc mərhələdə xoşagəlməz hisslərin qısamüddətli güclənməsi mümkündür. Bu, otolitlərin aktiv yerdəyişməsi ilə bağlıdır və icra texnikasına riayət edildiyi təqdirdə məqbul reaksiya sayılır.

Başlanğıc vəziyyət. Çarpayının və ya bərk səthin kənarında oturmaq. Ayaqlar dayaqsız aşağı salınır, gövdə şaquli saxlanılır. Baş orta xətt üzrə, əyilmədən və dönmədən yerləşir.

İcra qaydası:

1. Gövdəni çevirməklə eyni vaxtda tez yan üstə uzanmaq. Üz yuxarı yönəlir, baş isə təxminən 45 dərəcə döndərilir.
2. Seçilmiş pozanı 20–30 saniyə və ya başgicəllənmə hissi nəzərəçarpacaq dərəcədə zəifləyənədək saxlamaq.
3. Hamar şəkildə oturaq vəziyyətə qayıtmaq və təxminən yarım dəqiqəlik qısa fasilə vermək.
4. Başın dönmə bucağını dəyişmədən eyni hərəkəti əks tərəfə icra etmək.

Bir tam dövr hər iki tərəfə keçidi əhatə edir.

Epli manevri xoşxassəli mövqe başgicəllənməsində tətbiq olunan ən təsirli dərmansız üsullardandır, xüsusən prosesə arxa yarımdairəvi kanal cəlb olunduqda. Manevrin mahiyyəti başın və gövdənin vəziyyətinin ardıcıl dəyişdirilməsidir; bunun hesabına otolitlərin daxili qulağın həssas sahələrindən tutma doğurmadıqları nahiyəyə keçməsi üçün şərait yaranır. Texnikaya düzgün riayət edildikdə Epli manevri yaxşı terapevtik nəticələr verir.

Başlanğıc vəziyyət. Kuşetkada və ya çarpayıda, ayaqları irəli uzadaraq oturmaq. Başı başgicəllənmənin ən çox yarandığı qulağın tərəfinə təxminən 45 dərəcə döndərmək.

Manevrin sxemi:

1. Başın ilkin dönüşünü saxlamaqla tez arxası üstə uzanmaq. Çiyinlər səthə elə dayanmalıdır ki, baş bir qədər arxaya əyilmiş olsun.
2. Bu pozada təxminən bir dəqiqə və ya başgicəllənmənin ifadəliliyi azalanadək qalmaq.
3. Başı qaldırmadan hamar şəkildə əks tərəfə təxminən 90 dərəcə döndərmək.
4. 20–30 saniyədən sonra üzün aşağı yönəldiyinə diqqət edərək yan üstə çevrilmək.
5. Bu vəziyyəti daha 30–60 saniyə saxlamaq, sonra yavaş-yavaş oturaq vəziyyətə qayıtmaq.

Epli manevrinin icrası mərhələlərə dəqiq riayət və sakit ritm tələb edir. Məşqlər adətən gün ərzində iki-üç dəfə icra olunur. Səhvlərdən və vestibulyar sistemə artıq yükdən yayınmaq üçün manevrləri, xüsusən başlanğıc mərhələdə, həkimin müşahidəsi altında mənimsəmək tövsiyə olunur.

Semont manevri xoşxassəli mövqe başgicəllənməsinə təsirin dinamik üsuludur; burada yarımdairəvi kanalın strukturları cəlb olunur. Üsul gövdənin vəziyyətinin sürətlə dəyişdirilməsinə əsaslanır; bu, otolitlərin tutma doğuran zonadan daxili qulağın patoloji qıcıqlanma yaratmayan nahiyəsinə keçməsi üçün mexaniki şərait yaradır. Bu manevrə daha çox yumşaq məşqlər ifadəli nəticə vermədikdə müraciət edilir.

Başlanğıc vəziyyət. Kuşetkada və ya bərk səthdə, gövdəni şaquli saxlayaraq oturmaq. Ayaqlar sərbəst aşağı salınır. Baş əlamətlərin təzahür etdiyi tərəfin əksinə təxminən 45 dərəcə döndərilir.

İcra alqoritmi:

1. Başın ilkin istiqamətini saxlamaqla zədələnmiş qulağın tərəfinə tez yan üstə uzanmaq. Üz bu zaman yuxarı yönəlir.
2. Bu vəziyyəti 30–60 saniyə və ya başgicəllənmə nəzərəçarpacaq dərəcədə zəifləyənədək saxlamaq.
3. Fasilə vermədən, şaquli vəziyyətdən keçərək bədəni kəskin şəkildə əks yana keçirmək.
4. Yekun mərhələdə üz aşağı yönəlir, baş isə əvvəlki dönüşdə qalır.
5. Vəziyyəti təxminən bir dəqiqə saxlamaq, sonra hamar şəkildə başlanğıc oturaq vəziyyətə qayıtmaq.

Semont manevri əmin hərəkətlər və ardıcıllığa riayət tələb edir. Müstəqil icra zamanı tutmaların güclənməsinə səbəb olmamaq üçün başın verilmiş trayektoriyadan kənara kəskin əyilməsindən çəkinmək vacibdir.

Düzgün seçilmiş gimnastika da icra texnikası pozulduqda az effektiv ola bilər. Səhvlər çox vaxt tələskənlik, başın düzgün olmayan vəziyyəti və ya həkimin tövsiyələrinin nəzərə alınmaması ilə bağlıdır. Tipik qeyri-dəqiqlikləri anlamaq vestibulyar gimnastikanın nəticəliliyini artırmağa və təkrar başgicəllənmə epizodlarının riskini azaltmağa kömək edir.

Ən geniş yayılmış səhvlər:

• ilkin diaqnostika və zədələnmiş tərəfin dəqiqləşdirilməsi olmadan məşqlərin icrası;
• həddindən artıq yavaş və ya əksinə, nəzarətsiz kəskin hərəkətlər;
• vəziyyətlərin kifayət qədər saxlanılmaması (əlamətlər zəifləyənədək);
• başın tövsiyə olunan dönmə bucaqlarından kənara çıxması;
• məşğələlərin buraxılması və gimnastikanın qeyri-müntəzəmliyi;
• təkrarların sayını artırmaqla müalicəni sürətləndirmək cəhdi.

Bu səhvlərdən yayınmağa təlimata dəqiq əməl etmək və istənilən şübhəli vəziyyətdə mütəxəssislə məsləhətləşmək kömək edir.

Manevrlər və gimnastika hər kəs üçün uyğun deyil. Başlamazdan əvvəl nevroloq və ya otonevroloq diaqnozu təsdiqləməlidir.

XMB zamanı məşqlər sübut olunmuş klinik effektivliyə malik üsullara aiddir. Müntəzəm və düzgün icra edildikdə manevrlər vestibulyar aparatın işinin bərpasına və baş hərəkətləri zamanı hisslərin normallaşmasına kömək edir. Nəticə tədricən formalaşır və xəstəliyin mərhələsindən, pasiyentin fərdi xüsusiyyətlərindən asılıdır.

Gözlənilən nəticələr:

• başgicəllənmə tutmalarının tezliyinin və intensivliyinin azalması;
• bədənin vəziyyətini dəyişərkən qeyri-sabitlik hissinin azalması;
• yeriyərkən və başı döndərərkən əminliyin bərpası;
• epizodlardan sonrakı bərpa dövrünün qısalması;
• dərman müalicəsi olmadan müvazinətə nəzarətin yaxşılaşması.

Məşqlərdən sonrakı tövsiyələr

Gimnastika başa çatdıqdan sonra effekti möhkəmləndirməyə və otolitlərin təkrar yerdəyişməsi riskini azaltmağa kömək edən bir sıra tövsiyəyə riayət etmək vacibdir. Bu tədbirlər xüsusən aktiv manevrlərdən sonrakı ilk günlərdə və residivlərə meyllilik olduqda aktualdır.

Tövsiyə olunur:

• sutka ərzində başı kəskin əyməkdən və arxaya atmaqdan çəkinmək;
• çarpayıdan yavaş, qəfil hərəkətlər olmadan qalxmaq;
• baş tərəfi qaldırılmış halda yatmaq;
• 24–48 saat intensiv fiziki fəallığı məhdudlaşdırmaq;
• gündəlik hərəkətlərdə başın vəziyyətinə nəzarət etmək;
• gimnastikanı həkimin tövsiyələrinə uyğun davam etdirmək.

XMB-nin müalicəsi xəstəliyin erkən aşkarlanması və vestibulyar terapiyaya vaxtında başlanması zamanı ən effektivdir. Pasiyent tibbi yardıma nə qədər tez müraciət edərsə, zədələnmiş yarımdairəvi kanalı müəyyən etmək və uyğun manevrləri seçmək bir o qədər tez mümkün olur. Məşqlər və manevrlər fərdi xüsusiyyətlər, əlamətlərin ifadəliliyi və hərəkətlərə dözümlülük nəzərə alınmaqla tövsiyə edilir. Gimnastikanın müstəqil icrası yalnız texnikanı mütəxəssis izah etdikdən sonra məqbuldur. Kompleks yanaşma təkrar tutmaların riskini azaldır və müvazinətin bərpasını sürətləndirir.

Mövqe başgicəllənməsi ilə yanaşı bəzi əlamətlər başqa, daha ciddi səbəblərə işarə edə bilər: