Xoşxassəli paroksizmal pozisional başgicəllənmə (DPPG) vestibulyar qulaq tərəfdən ən çox rast gəlinən pozuntulardan biridir. Bu vəziyyət üçün başın vəziyyəti dəyişən anda — qalxarkən, əyilərkən və ya döngə verərkən yaranan, qəfil saxta fırlanma epizodları xarakterikdir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Otolitiaz
Xoşxassəli paroksizmal pozisional başgicəllənmə (DPPG) vestibulyar qulaq tərəfdən ən çox rast gəlinən pozuntulardan biridir. Bu vəziyyət üçün başın vəziyyəti dəyişən anda — qalxarkən, əyilərkən və ya döngə verərkən yaranan, qəfil saxta fırlanma epizodları xarakterikdir. Burada nə iltihabi prosesdən, nə də şiş böyüməsindən söhbət gedir. Xəstəliyin əsasında daxili qulağın strukturlarının işində pozulma dayanır ki, bu da ən kiçik kalsium kristallarının yanlış hərəkəti ilə əlaqədardır.
Tarixi məlumatlar
Bu gün xoşxassəli pozisional başgicəllənmə ilə əlaqələndirilən ilk elmi müşahidələr hələ XIX əsrin sonunda ortaya çıxmışdır. O dövrün həkimləri yalnız başın vəziyyəti dəyişdikdə yaranan qısamüddətli fırlanma tutmaları olan pasiyentləri təsvir edir, lakin uzun müddət bu hadisənin mexanizmini izah edə bilmirdilər.
Xəstəliyin öyrənilməsinə mühüm töhfəni Nobel mükafatı laureatı olan macar həkimi Robert Barani vermişdir. Onun işləri periferik vestibulyar başgicəllənmənin anlaşılması üçün təməl yaratmışdır.
1950–1960-cı illərdə DPPG barədə müasir təsəvvür formalaşdırılmışdır. Alimlər belə nəticəyə gəlmişlər ki, xəstəliyin inkişafında əsas rolu otolitlər — normal halda daxili qulağın dəhlizində yerləşən kalsium kristalları oynayır. Bu strukturlar yarımdairəvi kanallara sürüşdükdə, baş hərəkətləri zamanı reseptorlara mexaniki təsir göstərməyə başlayırlar.
Sonrakı tədqiqatlar diaqnostik pozisional sınaqlar və dərmansız korreksiya üsullarını işləyib hazırlamağa imkan vermişdir. Məhz bu, DPPG diaqnozunu dəqiq müəyyən edilə bilən, müalicəni isə məqsədyönlü və effektiv etmişdir.
Səbəbləri
Yaxşıxassəli paroksizmal pozisional başgicəllənmədə (DPPG) problemin mənbəyi tarazlıq hissinə cavabdeh olan daxili qulağın incə quruluşlu strukturlarında yerləşir. Normal şəraitdə vestibulyar aparatın daxilində bədənin mövqeyini sanki sensor kimi müəyyən edən mikroskopik kalsium hissəcikləri mövcuddur. Bu elementlər ciddi müəyyən olunmuş zonada yerləşməli və orada hərəkətsiz qalmalıdırlar.
DPPG zamanı pozğunluq baş verir. Kristallar öz adi yerləşməsini itirir və başın dönmə hərəkətlərini qeydə almaq üçün nəzərdə tutulmuş strukturlar olan yarımdairəvi kanallara keçir. İnsan vəziyyətini dəyişdikdə, əyildikdə və ya döndükdə bu hissəciklər kanal daxilində hərəkət etməyə başlayır və həssas reseptorlara mexaniki təsir göstərir. Beyin bu siqnalı real fırlanma kimi yozur, halbuki əslində belə bir hərəkət baş vermir. Məhz buna görə DPPG başgicəllənməsi yalnız müəyyən hərəkətlər zamanı yaranır və otolitlər hərəkət etməyi dayandıran kimi yox olur.
Vestibulyar qulağın sabit fəaliyyətini pozaraq xəstəliyin inkişafı üçün şərait yarada bilən bir sıra amillər mövcuddur:
- baş travmaları;
- yaşla bağlı dəyişikliklər;
- daxili qulağın keçirilmiş iltihabi xəstəlikləri (vestibulyar neyronit, labirintit);
- Menyer xəstəliyi;
- osteoporoz və D vitamini çatışmazlığı;
- uzunmüddətli yataq rejimi.
Bununla belə, çox vaxt DPPG-nin dəqiq səbəblərini müəyyən etmək mümkün olmur. Belə hallarda xəstəlik spontan olaraq – travmalar, infeksiyalar və ya digər xarici təsirlərlə aydın əlaqə olmadan inkişaf edir.
İnkişaf mexanizmi
Yaxşıxassəli paroksizmal pozisional başgicəllənmənin gedişi müxtəlif ola bilər. Xəstələrin bir hissəsində tutmalar epizodik şəkildə yaranır və zaman keçdikcə zəifləyir, digərlərində isə tez-tez olur və gündəlik aktivliyi əhəmiyyətli dərəcədə məhdudlaşdırmağa başlayır.
Korreksiya aparılmadıqda otolitlər uzun müddət yarımdairəvi kanallarda qala bilər və bədənin hər bir vəziyyət dəyişməsində təkrarlanan tutmaları provokasiya edə bilər. Bəzən xəstəlik kəskinləşmə dövrləri ilə xroniki formaya keçir.
DPPQ-də sağalma kalsium kristallarının fizioloji vəziyyətə qayıtması ilə bağlıdır. Bu, öz-özünə baş verə bilər, lakin daha çox xüsusi manevrlər və məşqlər vasitəsilə əldə olunur. Düzgün aparılmış müalicədən sonra simptomlar tamamilə itir, pasiyent isə daimi başgicəllənmə hissi olmadan adi həyata qayıdır.
Yaxşıxassəli pozisional başgicəllənmənin həyat üçün təhlükəli xəstəliklərə aid olmamasına baxmayaraq, müalicə olunmadıqda bir sıra mənfi nəticələrə səbəb ola bilər. Ağırlaşmalar daha çox qulaq strukturlarının zədələnməsi ilə deyil, təkrarlanan tutmalar və pasiyentin davranışının dəyişməsi ilə bağlı olur.
Təsnifat
Xoşxassəli paroksizmal pozisional başgicəllənmə öz mexanizmi və lokalizasiyasına görə qeyri-bircins olduğundan, klinik praktikada xəstəliyin bir neçə variantı ayırd edilir. Bu bölgü dəyişikliyə uğramış otolitlərin vestibulyar qulağın məhz hansı şöbəsində yerləşməsinə və reseptor aparatı ilə necə qarşılıqlı təsir göstərməsinə əsaslanır.
DPPG-nin əsas növləri:
- Kanaliolitiaz — ən çox rast gəlinən variantdır; bu zaman kalsium kristalları yarımdairəvi kanalın daxilində sərbəst hərəkət edir və başın müəyyən hərəkətləri zamanı tutmalar yaradır.
- Kupulolitiaz — otolitlərin reseptor aparatının kupulasına bərkidildiyi formadır, bu səbəbdən simptomlar daha uzunmüddətli ola bilər.
- Arxa kanal DPPG — arxa yarımdairəvi kanal ilə əlaqəli ən geniş yayılmış lokalizasiyadır.
- Nadir formalar — ön yarımdairəvi kanalın zədələnməsi və ya bir neçə kanalın birgə cəlb olunması.
Xəstəliyin müxtəlifliyi DPPG müalicə taktikasına və bərpaedici manevrlərin seçiminə birbaşa təsir göstərir.
Klinik mənzərə
Xoşxassəli paroksizmal pozisional başgicəllənmə ən çox gözlənilmədən, hər hansı xəbərdaredici əlamətlər olmadan başlayır. İnsanı ən adi anda — başını döndərərkən, yataqdan qalxmağa çalışarkən, yuxuda vəziyyətini dəyişərkən və ya əyilərkən «tuta» bilər. Bir çox digər hallardan fərqli olaraq, DPPG tutmaları fiziki həddindən artıq yüklənmə, emosional stress və ya uzunmüddətli gərginliklə əlaqəli olmur, adi gündəlik hərəkətlərlə başlanır.
DPPG simptomlarına aid edilən ən xarakterik təzahürlər bunlardır:
- Məkanın fırlanması illüziyası və ya sanki bədənin öz-özünə fırlanmağa başlaması hissi;
- Qısa müddətli, lakin kəskin ifadə olunmuş başgicəllənmə epizodları;
- Tutmanın başın konkret hərəkətləri və ya bədənin vəziyyətinin dəyişməsi ilə dəqiq əlaqəsi;
- Tutma bitdikdən sonra olan titrək və qeyri-müəyyənlik hissi;
- Bəzən tək dəfə qusma ilə müşayiət olunan ürəkbulanma;
- Göz almalarının qeyri-iradi seğirməsi, kənardan görünən (nistagm);
- Bədən vəziyyəti dəyişdikdə bəbəklərin fərqli eni;
- Təkrar epizod qorxusu, bunun nəticəsində insan hərəkətlərdən yayınmağa başlayır.
Başgicəllənmənin DPPG üçün əsas xüsusiyyəti eşitmə tərəfdən simptomların olmamasıdır. Xəstəlik qulaq tutulmasına, qulaqda səs-küyə, eşitmə həssaslığının azalmasına və ya huşun itirilməsinə səbəb olmur. Tutmalar arasındakı fasilələrdə insanların əksəriyyəti özlərini tamamilə və ya demək olar ki, tamamilə sağlam hiss edirlər ki, bu da çox vaxt çaşqınlıq yaradır və yardım üçün müraciəti gecikdirir.
Başa düşmək vacibdir ki, başgicəllənmənin özü diaqnoz deyil. O, qan dövranı pozğunluqlarından tutmuş mərkəzi sinir sistemi xəstəliklərinədək çox müxtəlif vəziyyətləri müşayiət edə bilər. Buna görə DPPG diaqnozunun qoyulması üçün vestibulyar aparat xəstəlikləri üzrə ixtisaslaşmış həkimin (nevroloq, otolarinqoloq) əyani konsultasiyası tələb olunur. Yalnız mütəxəssis simptomların mənbəyini dəqiq müəyyən edə və təhlükəsiz, effektiv müalicə taktikasını seçə bilər.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Yaxşıxassəli pozisional başgicəllənmənin aşkarlanması ilk növbədə çoxsaylı laborator və ya aparat müayinələrinə deyil, həkimin xəstə ilə diqqətli işinə əsaslanır. Şikayətlərin təhlili, başgicəllənmənin hansı hərəkətlər zamanı yaranmasının, nə qədər davam etməsinin və tutmalar arasında insanın nə hiss etməsinin anlaşılması həlledici əhəmiyyət daşıyır. Əlavə olaraq, problemin digər mənbələrini istisna etmək üçün sinir sisteminin vəziyyəti qiymətləndirilir.
DPPG diaqnozunu təsdiqləmək üçün mütəxəssis bir neçə ardıcıl addımdan istifadə edir:
- Tutmaların yaranma şəraiti və onların təkrarlanması dəqiqləşdirilən ətraflı xəstə söhbəti;
- Baş və bədən vəziyyətinin nəzarətli şəkildə dəyişdirildiyi, daha sonra isə vəziyyətin obyektiv qiymətləndirildiyi xüsusi pozisional testlər;
- Göz hərəkətlərinin vizual qiymətləndirilməsi, çünki DPPG üçün nistaqmin müəyyən formaları xarakterikdir;
- Mərkəzi sinir sistemi zədələnmələrini istisna etməyə imkan verən nevroloji müayinə;
- Dərinləşdirilmiş otonevroloji müayinə (lazım gəldikdə);
- Vizualizasiya metodları (MRT, KT), bunlar DPPG-ni təsdiqləmək üçün deyil, atipik gediş zamanı digər mümkün səbəbləri axtarmaq üçün tətbiq olunur.
Bu yanaşma DPPQ üzrə müasir klinik tövsiyələrə uyğundur və həddindən artıq diaqnostikadan, eləcə də dərman vasitələrinin artıq təyinindən imtina etməyə imkan verir.
Müalicə
Yaxşıxassəli paroksizmal mövqe başgicəllənməsində müalicə simptomların boğulmasına deyil, onların səbəbinin aradan qaldırılmasına yönəlir. Əsas vəzifə yerdəyişmiş otolitləri vestibulyar qulağın elə bölmələrinə qaytarmaqdır ki, orada reseptorların patoloji qıcıqlanmasına səbəb olmasınlar.
DPPG zamanı dərman müalicəsi köməkçi xarakter daşıyır və məhdud şəkildə tətbiq olunur. Aşağıdakı dərman qruplarından istifadə edilir:
- Vestibulyar oyanmanın ifadəliliyini azaldır;
- Sinir sistemində siqnalların ötürülməsini stabilləşdirir.
Vacibdir anlamaq ki, dərmanlar xəstəliyin öz mexanizmini aradan qaldırmır və otolitləri yerindən tərpətmir. Buna görə də DPPG-ni necə müalicə etmək sualında əsas yanaşma qeyri-dərman müalicəsi olaraq qalır.
Məşqlər DPPG-başgicəllənməsinin müalicəsinin əsasını təşkil edir. Bunlar xüsusi mövqe manevrləridir, zamanı baş və bədənin ardıcıl hərəkətləri hesabına kalsium kristallarının yarımdairəvi kanallardan yenidən fizioloji zonaya keçməsi üçün şərait yaradılır. Bu üsullar DPPG növü və zədələnmə tərəfi nəzərə alınaraq həkim tərəfindən seçilir. Ətraflı>>>
Dəqiq diaqnostika və düzgün yerinə yetirilmiş manevrlərin birləşməsi DPPG zamanı başgicəllənmənin müalicəsini effektiv edir və sabit nəticə əldə etməyə imkan verir. Belə patologiya əksər hallarda cərrahi müdaxilə tələb etmir.
Reabilitasiya
Tutmalar aradan qaldırıldıqdan sonra bərpanın vacib hissəsi reabilitasiya olur. Onun məqsədi vestibulyar sistemin uyğunlaşmasına kömək etmək və simptomların təkrarlanma ehtimalını azaltmaqdır.
Bərpa dövründə aşağıdakı yanaşmalar tətbiq olunur:
- Hərəkət aktivliyinin qəfil məhdudlaşdırılmadan tədricən genişləndirilməsi;
- Tarazlıq və hərəkət koordinasiyasının məşq etdirilməsi;
- Tutmalar dövründən kənarda vestibulyar gimnastika;
- Keçirilmiş xəstəliyi nəzərə alaraq həyat tərzinin korreksiyası;
- Başgicəllənmənin ilk əlamətləri yarandıqda pasiyentin düzgün davranışlara öyrədilməsi.
Reabilitasiya tədbirləri müalicəni əvəz etmir, onlar onun effektini möhkəmləndirməyə və vestibulyar aparatın yüklənmələrə davamlılığını artırmağa imkan verir. Xüsusilə əvvəllər xəstəliyin təkrarlanan epizodları müşahidə olunmuş pasiyentlərlə iş vacibdir.
Profilaktika
Yaxşıxassəli mövqe başgicəllənməsinin inkişafından tam «sığortalanmaq» mümkün deyil, lakin gündəlik vərdişlər təkrarlanan tutmaların ehtimalına əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərə bilər. Profilaktika vestibulyar qulağın sabit işinin saxlanmasına və otolitlərin yerdəyişə biləcəyi şəraitin azaldılmasına yönəlir. Xüsusilə buna artıq DPPG ilə qarşılaşmış insanlara, eləcə də yaşlı yaş qruplarındakı pasiyentlərə diqqət yetirmək vacibdir.
Residiv riskini azaltmağa aşağıdakı tədbirlər kömək edir:
- Baş hərəkətlərindən tam imtina etmədən orta hərəkətliliyin saxlanılması;
- Xüsusilə boyun üçün, uzun müddət sabit vəziyyətdə qalmanın istisna edilməsi;
- Daxili qulaq xəstəliklərinin vaxtında müalicəsi;
- Kalsium mübadiləsinə təsir edən vəziyyətlərin müşahidəsi və korreksiyası;
- Məişətdə yıxılma və başa zərbə alma riskinin azaldılması;
- Keçirilmiş tutmalardan sonra alınmış tövsiyələrin yerinə yetirilməsi;
- Uzanmış vəziyyətdən şaquli vəziyyətə ehtiyatlı keçid, xüsusilə səhər saatlarında;
- Boyun şöbəsi və gövdənin əzələ dəstəyinin inkişafı;
- Təkrarlanan başgicəllənmə epizodlarına diqqət yetirmək və vaxtında tibbi yardım üçün müraciət etmək.
DPPG-nin nə olduğunu, simptomlarının və müalicəsinin nədən ibarət olduğunu dərk etmək insana fəal mövqe tutmağa imkan verir və xəstəliyin uzanmış və ya təkrarlanan formaya keçməsi ehtimalını azaldır.
Yadda saxla!
DPPG nə xəstəlikdir və simptomları hansılardır sualı ən çox qəfil fırlanma hissəsindən qorxan insanlarda yaranır. Belə vəziyyətlərdə əsas məsələ aydınlaşdırmaqdır: problemin mənbəyi baş beyində deyil, daxili qulağın tarazlıq sistemindədir. Xəstəlik yalnız başın və ya bədənin vəziyyətinin dəyişməsi anlarında yaranan qısa disorientasiya epizodları ilə özünü göstərir.
DPPG-nin fərqləndirici xüsusiyyəti tutmaların hərəkətlərdən ciddi asılılığı və səbəb aradan qaldırıldıqdan sonra onların itməsi-dir. Düzgün yanaşma olduqda vəziyyət ömürlük dərman qəbulu tələb etmir və korreksiyaya yaxşı tabe olur. Həlledici əhəmiyyət təyinatların sayı deyil, diaqnozun dəqiqliyi və pasiyentin aparılması üçün düzgün seçilmiş strategiyadır.
Əlaqəli Xəstəliklər
Suallar və cavablar
Xeyr, xoşxassəli pozisional paroksizmal başgicəllənmə yoluxucu xəstəlik deyil. O, daxili qulaqda tarazlığa cavabdeh kiçik kalsium hissəciklərinin öz yerindən sürüşməsi ilə bağlıdır, infeksiya və ya virusla əlaqəli deyil. Bəzən keçirilmiş baş travması və ya uzun müddət hərəkətsizlikdən sonra baş verə bilər, lakin bu, başqa insana ötürülən proses deyil.
Əksər hallarda əməliyyata ehtiyac olmur — müalicə əsasən başın xüsusi ardıcıllıqla dəyişdirildiyi manevrlərlə aparılır, bu, kalsium hissəciklərini normal mövqeyə qaytarmağa kömək edir. Cərrahi müdaxilə yalnız çox nadir, digər üsullara cavab verməyən ağır hallarda nəzərdən keçirilir. Konkret taktikanı nevroloq və ya otonevroloq simptomların təkrarlanma tezliyinə görə müəyyən edir.
Bəli, qəfil və güclü başgicəllənmə tutmaları, xüsusən pilləkəndə, hündürlükdə və ya avtomobil idarə edərkən yıxılma və travma riskini artıra bilər. Bu səbəbdən tutmalar tezləşərsə, təhlükəli fəaliyyətdən, sürücülük, hündürlükdə iş kimi, çəkinmək tövsiyə olunur. Nevroloqa müraciət həm diaqnozu dəqiqləşdirir, həm də gündəlik həyatda ehtiyat tədbirlərini müəyyənləşdirməyə kömək edir.
Otonevrologiya üzrə xəstəliklər
Mövzu üzrə məqalələr
Epilepsiya ilə hamiləlik: dərmanı dayandırmadan təhlükəsiz plan qurmaq
Epilepsiyası olan bir çox qadında hamiləlik uğurla davam edə bilər. Bunun üçün tutmaların nəzarəti və dərmanların hamiləliyə uyğunluğu…
İstiqamət: Nevrologiya / Ginekologiya
Dağınıq skleroz nədir: xəstəlik, onun səbəbləri və təzahürləri barədə sadə dillə
Dağınıq skleroz (DS) – autoimmun mənşəli xroniki xəstəlikdir; bu zaman immun sistemi sinir sistemini yad kimi qəbul edir…
İstiqamət: Nevrologiya
Gimnastika və məşqlər, (BPPV) zamanı manevrlər
Xoşxassəli paroksizmal mövqe başgicəllənməsi çox vaxt əyilmə, başın çevrilməsi və ya bədən vəziyyətinin dəyişməsi zamanı yaranan qəfil tarazlıq…
İstiqamət: Otonevrologiya
Başgicəllənmə
Başgicəllənmə. İnsana ətrafındakı əşyaların və (ya) öz bədəninin müəyyən istiqamətə hərəkət etdiyi və ya fırlandığı təsəvvürünü yaradan vəziyyət…
İstiqamət: Nevrologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
