Meditativ, trans və hipnotik terapiya metodları

Gündəlik həyatda insan yalnız oyaqlıq və yuxu vəziyyətlərində olmur. Xəyala dalmaq, fikrə getmək, monoton işlə məşğul olarkən «özünə çəkilmək», yuxu ilə oyaqlıq arasında mürgüləmək, daxili səsə qulaq asmaq şüurun xüsusi vəziyyətləridir. Bu vəziyyətlərdə diqqət xarici mühitdən daxili təcrübəyə yönəlir, bədən boşalır, fikirlər sakitləşir.

Bu hallar fizioloji cəhətdən təbiidir və hər insanda gün ərzində dəfələrlə yaranır. Psixoterapiyada onlardan məqsədyönlü istifadə olunur: həmin vəziyyətdə insan yaddaşına, hisslərinə və təsəvvürünə daha asan çıxış tapır, gərginliyi azaldır, problemlərə yeni baxış formalaşdırır. Bu, nəzarətin itirilməsi demək deyil, insan seans boyu şüurlu qalır.

Meditasiya diqqəti məqsədyönlü şəkildə yönəltmək və fikirlərə müşahidəçi münasibət formalaşdırmaq təcrübəsidir. Psixoterapiyada meditativ texnikalar çox vaxt nəfəsə, bədən hisslərinə, səslərə və ya təsəvvür olunan obrazlara diqqət yönəltməyə əsaslanır. Mütəxəssis insana gərginliyi tanımağı, bədəndəki hissləri müşahidə etməyi və emosiyalarla daha sakit rəftar etməyi öyrədir.

• nəfəs üzərində diqqətin cəmlənməsi;
• bədən əzələlərinin ardıcıl rahatlandırılması (relaksasiya);
• sakit təsəvvür obrazlarından istifadə (vizuallaşdırma);
• gündəlik fəaliyyət zamanı diqqətli olmaq (mindfulness);
• evdə müstəqil təkrar etmək üçün qısa məşqlər.

Müntəzəm məşq stresslə mübarizədə, yuxunun yaxşılaşmasında və emosional dayanıqlıqda kömək edə bilər. Bununla belə, meditasiya bütün hallarda həll yolu deyil və ağır psixi pozğunluqlarda tək üsul kimi istifadə olunmur.

Trans diqqətin daxilə yönəldiyi, xarici təsirlərə reaksiyanın azaldığı dərin yönəlmə vəziyyətidir. Sadə nümunələr: yol gedərkən fikrə getmək, kitaba və ya musiqiyə tamamilə qapılmaq. Terapevtik trans zamanı mütəxəssis insanı bu vəziyyətə sakit səs, təkrarlanan ritm, təsəvvür və yönləndirici suallar vasitəsilə aparır.

Bu vəziyyətdə insan öz təcrübəsinə, yaddaşına və hisslərinə daha dərin çıxış əldə edə bilər. Terapevt bundan istifadə edərək rahatlama, yeni davranış variantlarını təsəvvür etmə, çətin xatirələrə daha yumşaq baxış kimi məqsədlərə yönələ bilər. Trans həmişə insanın razılığı və iştirakı ilə baş verir.

Hipnoterapiya hipnoz vəziyyətindən psixoterapevtik məqsədlərlə istifadə edən üsuldur. Klassik hipnozda terapevt daha çox birbaşa təlqinlərdən istifadə edir, Erikson tipli (eriksonvari) yanaşmada isə danışıq daha yumşaq və dolayı olur: hekayələr, metaforalar və açıq suallar vasitəsilə insanın öz resurslarının oyanmasına şərait yaradılır.

Hipnoterapiya yalnız hazırlıqlı mütəxəssis tərəfindən, tibbi və psixoloji qiymətləndirmədən sonra aparılmalıdır.

Bu üsullar psixoterapevtik işin tərkib hissəsi kimi aşağıdakı hallarda nəzərdən keçirilə bilər:

• gərginlik, həyəcan, narahatlıq və stress;
• yuxu pozğunluqları;
• qorxular və fobiyalar;
• psixosomatik şikayətlər: stress fonunda ağrı, mədə-bağırsaq narahatlığı, baş ağrıları;
• zərərli vərdişlərdən imtina cəhdi;
• özünə inamın azalması, motivasiya və qərar qəbulu ilə bağlı çətinliklər;
• çətin həyat hadisələrindən sonra emosional bərpa.

Hər halda yanaşma fərdi seçilir. Mütəxəssis müraciət səbəbini, ümumi vəziyyəti və mümkün tibbi səbəbləri dəqiqləşdirdikdən sonra uyğun üsulu təklif edir.

Terapiya adətən sakit və rahat otaqda, söhbətdən başlayır. Seansın mərhələləri belədir:

1. Tanışlıq və məqsədin müəyyənləşdirilməsi. Mütəxəssis müraciət səbəbini, şikayətləri, əvvəlki müalicəni və gözləntiləri dinləyir. Birlikdə seansların məqsədi formalaşdırılır.
2. Üsulun izahı. Hipnoz və ya meditasiya barədə miflər aydınlaşdırılır, prosesin necə keçəcəyi izah olunur. İnsanın razılığı alınır.
3. Rahatlama. İnsan rahat vəziyyət alır, nəfəsə və bədənə diqqət yönəldir. Mütəxəssis sakit səslə rahatlamanı dərinləşdirir.
4. İş mərhələsi. Seçilmiş vəziyyətdə təsəvvür, metaforalar və yönləndirici suallar vasitəsilə problem üzərində iş aparılır. Bu mərhələdə insan öz hisslərini müşahidə edir.
5. Çıxış və müzakirə. Mütəxəssis insanı tədricən adi oyaqlıq vəziyyətinə qaytarır, hissləri və nəticələri müzakirə edir, ev tapşırığı təklif edə bilər.

Seansın müddəti və sayı fərdi müəyyən edilir. Bir neçə görüş lazım ola bilər.

Mütəxəssisin öyrətdiyi sadə məşqləri ev şəraitində təkrar etmək nəticəni möhkəmləndirir. Aşağıdakı qısa məşq təhlükəsizdir və hazırlıq tələb etmir:

1. Yer seçin. Sakit, işıqlandırması yumşaq olan otaqda rahat oturun və ya uzanın, telefonu səssiz rejimə keçirin.
2. Nəfəsinizi müşahidə edin. Yavaş nəfəs alın və buraxın, nəfəsi dəyişdirməyə çalışmayın, yalnız hisslərə diqqət yetirin.
3. Bədəni gəzin. Diqqəti ayaqlardan başlayaraq yuxarı doğru ardıcıl yönəldin, hər bölgədə gərginliyi buraxın.
4. Fikirlərə qapılmayın. Fikirlər gələrsə, onlara qarşı çıxmayın, sadəcə nəfəsə qayıdın.
5. Yavaş çıxın. Məşqi bitirərkən bir neçə dərin nəfəs alın, əzələlərinizi gərin və yavaşca oyanıb qalxın.

Məşqin müddətini tədricən artırmaq olar. Məşq zamanı narahatlıq, panika və ya kəskin qorxu hissi yaranarsa, dayandırmaq və mütəxəssislə məsləhətləşmək lazımdır.

Psixoterapevtik üsulların təhlükəsizliyi böyük ölçüdə mütəxəssisin hazırlığından asılıdır. Seanslara başlamazdan əvvəl mütəxəssisin təhsili, ixtisası və iş prinsipləri barədə soruşmaq hüququnuz var. Etik yanaşma aşağıdakıları nəzərdə tutur:

• üsulun mahiyyəti, məqsədi və mümkün riskləri barədə açıq izah;
• insanın könüllü razılığı və istədiyi vaxt dayandırmaq imkanı;
• məxfilik və şəxsi məlumatların qorunması;
• konkret nəticənin və ya tam sağalmanın vəd edilməməsi;
• lazım olduqda həkim-psixiatra və ya digər mütəxəssisə yönləndirmə.

Mütəxəssis dərman müalicəsini ləğv etməyi tövsiyə etməməlidir. Belə qərar yalnız müalicə edən həkimə məxsusdur.

Nəticə insanın motivasiyasından, problemin xarakterindən və mütəxəssislə əməkdaşlıqdan asılıdır. Hər kəs eyni sürətlə cavab vermir, buna görə konkret müddət və ya nəticəni vəd etmək olmaz.

• İlk seanslarRahatlama bacarığı formalaşır, insan öz hisslərini daha yaxşı tanıyır. Bəzən yüngül rahatlıq hissi yaranır.
• Növbəti həftələrYuxu, gərginlik səviyyəsi və emosional vəziyyətdə dəyişikliklər hiss oluna bilər. Evdə məşqlər nəticəni möhkəmləndirir.
• Uzunmüddətli dövrƏldə olunan vərdişlər davamlı olur. Lazım gəldikdə dəstəkləyici seanslar keçirilə bilər.

Psixoterapevtik üsullar adətən yaxşı keçirilir, lakin bəzi hallarda müvəqqəti narahatlıq ola bilər:

• seansdan sonra yüngül yorğunluq, yuxululuq və ya başgicəllənmə;
• emosional həssaslığın artması, qəfil kədər və ya həyəcan;
• çətin xatirələrin yada düşməsi;
• seanslara bağlılıq hissi və ya özbaşına məşqlərə həddindən artıq güvən.

Belə əlamətlər güclənirsə və uzun müddət keçmirsə, bunu mütəxəssisə bildirmək lazımdır. Yalnız ixtisaslı və etik prinsiplərə əməl edən mütəxəssislə işləmək vacibdir.

Psixoterapiya tibbi müalicənin əvəzi deyil. Bəzi vəziyyətlərdə psixiatr və ya digər həkim müayinəsi zəruridir.