İmmunoloji sağlamlıq pasportu

İmmun sistem orqanizmi virus, bakteriya, göbələk və digər yad agentlərdən qoruyan mürəkkəb şəbəkədir. Ona sümük iliyi, timus, limfa düyünləri, dalaq, selikli qişaların limfoid toxuması və qanda dövr edən müdafiə hüceyrələri daxildir. Bu sistem eyni zamanda orqanizmin öz hüceyrələrini yad hüceyrələrdən fərqləndirməli və normal toxumaya hücum etməməlidir.

İmmun cavab həddindən artıq zəif olduqda tez-tez və ağır infeksiyalar yaranır. Həddindən artıq güclü və ya yanlış yönləndirilmiş olduqda isə allergiya və autoimmun xəstəliklər inkişaf edə bilər. İmmunoloji müayinə bu tarazlığın necə işlədiyini öyrənməyə yönəlib.

İmmunoloji müayinə qan nümunəsində immun sistemin göstəricilərinin: antikorların, immun hüceyrələrin, iltihab markerlərinin və bəzi digər komponentlərin laborator təyinidir. Müayinənin məqsədi orqanizmin müdafiə sisteminin işini qiymətləndirmək və vəziyyətdə mümkün kənaraçıxmaları vaxtında aşkar etməkdir.

İmmunoloji paketlərdə bəzən müxtəlif orqan və sistemlərin vəziyyətinə dair dolayı göstəricilər də təyin edilir. «Pasport» adlandırılan bu cür müayinə pasiyentin sağlamlığına dair ümumi mənzərə yaratmağa kömək edir, lakin diaqnoz qoymağı əvəz etmir və həmişə klinik məlumatlarla birlikdə qiymətləndirilməlidir.

İmmunoloji göstəricilər xəstəliyin hələ aydın əlamətləri olmadığı halda orqanizmdə dəyişikliklərin başlandığını göstərə bilər. Belə hallar çox vaxt insan üçün gizli qalır: o hələ xəstə deyil, amma tam sağlam da deyil. Müayinə həkimə aşağıdakı məsələlərdə kömək edə bilər:

• immun sistemin ümumi vəziyyətinin və reaktivliyinin qiymətləndirilməsi;
• tez-tez və uzun müddət xəstələnən uşaq və böyüklərdə səbəbin axtarılması;
• autoimmun, allergik və xroniki iltihabi prosesləri ehtimal etmək;
• vaksinasiyaya hazırlıq və peyvənddən sonrakı vəziyyətin planlaşdırılması;
• hamiləliyin planlaşdırılması, uğursuz hamiləlik və səbəbi aydın olmayan sonsuzluq hallarında immun amillərin yoxlanılması.

Geniş immunoloji paketlər müxtəlif orqan və sistemlərin vəziyyəti ilə bağlı göstəriciləri əhatə edə bilər. Aşağıdakı cədvəl bu istiqamətləri ümumi şəkildə göstərir. Cədvəldəki hər bir sətir mümkün istiqamətdir, konkret müayinə tərkibi laboratoriyadan asılıdır.

Buna görə müayinənin nəticələri əsasında özbaşına müalicəyə başlamaq, immunitet gücləndirici vasitələr və ya əlavələr qəbul etmək düzgün deyil. Dozanı və müddəti yalnız həkim təyin edir.

Müayinə hər kəs üçün məcburi deyil. Aşağıdakı hallarda həkim onun məqsədəuyğunluğunu müzakirə edə bilər:

• ildə dəfələrlə təkrarlanan infeksiyalar, uzun sürən və ya ağır keçən xəstəliklər;
• səbəbi aydın olmayan uzunmüddətli halsızlıq, subfebril hərarət, limfa düyünlərinin böyüməsi;
• autoimmun xəstəliklərə dair ailə tarixçəsi;
• allergik xəstəliklər və ya təkrarlanan dəri səpgiləri;
• hamiləliyin planlaşdırılması zamanı və ya uğursuz hamiləlik tarixçəsi olduqda;
• vaksinasiyadan əvvəl və ya sonra immun cavabın qiymətləndirilməsi lazım olduqda.

Müayinə üçün adətən az miqdarda qan tələb olunur. Qan barmaqdan və ya venadan götürülə bilər, bu, laboratoriyanın protokolundan asılıdır. Nəticələrin dəqiqliyi üçün aşağıdakı sadə qaydalara əməl etmək məsləhətdir:

• qan nümunəsi mümkün olduqda səhər və ya həkimin göstərdiyi saatlarda verilməlidir;
• müayinədən əvvəl ağır fiziki yük, stress və spirtli içkidən çəkinin;
• kəskin infeksion xəstəlikdən dərhal sonra müayinədən çəkinmək daha düzgündür, çünki göstəricilər müvəqqəti dəyişə bilər;
• qəbul etdiyiniz dərmanlar, vitamin və əlavələr barədə həkimə və laboratoriyaya məlumat verin;
• başqa göstəriş yoxdursa, qan verməzdən əvvəl yüngül qidalanmaq və ya həkimin tövsiyəsinə uyğun ac gəlmək olar.

1. Həkim məsləhəti. Şikayətlər, xəstəlik tarixçəsi və müayinənin məqsədi müzakirə olunur, lazım olan göstəricilər seçilir.
2. Qan nümunəsinin götürülməsi. Steril birdəfəlik alətlərlə az miqdarda qan götürülür, prosedur bir neçə dəqiqə çəkir.
3. Laborator təhlil. Nümunə xüsusi avadanlıqda tədqiq edilir. Bəzi göstəricilərin nəticəsi bir neçə gün gözləməyi tələb edə bilər.
4. Nəticələrin hazırlanması. Laboratoriya hər göstərici üçün referans (norma) hüdudlarını göstərən protokol verir.
5. İmmunoloq konsultasiyası. Həkim nəticələri şikayətlər və digər müayinələrlə birlikdə qiymətləndirir, lazım olduqda əlavə müayinə təyin edir.

İmmunoloji göstəricilərin şərhi mürəkkəb prosesdir. Eyni göstərici müxtəlif şəraitdə fərqli məna daşıya bilər. Həkim nəticəni aşağıdakı baxımdan qiymətləndirir:

Kənaraçıxma aşkar edildikdə həkim təkrar müayinə, digər mütəxəssislərin məsləhəti və ya əlavə analizlər tövsiyə edə bilər.

İmmunoloqla görüşdən əvvəl bir neçə sadə addım nəticənin düzgün şərh olunmasına kömək edir:

• şikayətlərin başlama vaxtını, təkrarlanma tezliyini və gedişini yazılı qeyd edin;
• keçirilmiş xəstəliklərin, əməliyyatların və peyvəndlərin siyahısını hazırlayın;
• əvvəlki analiz nəticələrini və qəbul etdiyiniz dərmanların siyahısını götürün;
• ailədə autoimmun və allergik xəstəliklərin olub-olmadığını dəqiqləşdirin;
• həkimə verəcəyiniz sualları əvvəlcədən yazın.

Nəticə protokolunu bütöv şəkildə, laboratoriyanın göstərdiyi referans hüdudları ilə birlikdə həkimə təqdim edin. Yalnız bir-iki göstəricinin ayrıca işarələnməsinə əsasən nəticə çıxarmaq düzgün deyil, çünki mənanı bütün göstəricilərin birgə mənzərəsi və klinik vəziyyət müəyyən edir.

İmmunoloq nəticəni qiymətləndirdikdən sonra fərdi plan hazırlayır. Əksər hallarda bu plan dərman müalicəsi deyil, profilaktik tövsiyələrdən ibarət olur: infeksiya ocaqlarının aradan qaldırılması, vaksinasiya təqvimi, qidalanma, yuxu və fiziki fəallıq rejimi, stresin azaldılması, xroniki xəstəliklərin nəzarəti.

Zəruri hallarda müalicə ayrı-ayrı mütəxəssislərlə, məsələn, endokrinoloq, qastroenteroloq, revmatoloq, kardioloq və ya ginekoloqla birgə aparılır. İmmun sistemə təsir edən dərmanlar yalnız dəqiq göstəriş olduqda və həkim nəzarəti altında təyin edilir.

Heç bir analiz sağlam həyat tərzini əvəz etmir. İmmun sistemin yaxşı işləməsinə aşağıdakı sadə vərdişlər kömək edir:

• kifayət qədər yuxu: böyüklər üçün adətən gecədə 7-8 saat;
• tərəvəz, meyvə, zülal və tam dənli məhsullarla zəngin müxtəlif qidalanma;
• müntəzəm mülayim fiziki fəallıq, təmiz havada gəzinti;
• siqaretdən və spirtli içkinin sui-istifadəsindən imtina;
• stresin idarə olunması, istirahət və emosional rahatlıq;
• peyvənd təqvimi üzrə vaksinasiyanın vaxtında aparılması;
• xroniki infeksiya ocaqlarının (diş, bəlləmə, sinus) vaxtında müalicəsi.

Bu tədbirlər xüsusi dərman və ya «immunitet gücləndiricisi» qəbulundan daha etibarlı və təhlükəsizdir.

İmmun sistemlə bağlı problemlərin bəzi əlamətləri gecikmədən həkim baxışı tələb edir: