Sklerokistoz yumurtalıqlar sindromu

Sindrom zamanı hipotalamus, hipofiz, böyrəküstü vəzi və yumurtalıqlar arasındakı hormonal əlaqə pozulur. Nəticədə yumurtalıqlarda kişi cinsi hormonlarının, yəni androgenlərin miqdarı artır, follikulların yetişməsi və yumurtalığın follikuldan çıxması, yəni ovulyasiya pozulur.

Yetişməmiş follikullar yumurtalıqda kiçik kistlər şəklində qalır, yumurtalıqlar böyüyür və ultrasəs müayinəsində xarakterik görünüş alır. Hər kist yumurtalıqda tək bir problem deyil, hormonal sistemin pozulmasının əlamətidir. Sindrom insulin müqavimətilə də əlaqəli ola bilər, bu isə çəki artımına və qanda şəkərin tənzimlənməsinin pozulmasına səbəb olur.

Sindromun dəqiq səbəbi tam aydın deyil. Çox vaxt bir neçə amilin birgə təsiri rol oynayır:

• hipotalamo-hipofizar sistemin funksiya pozğunluqları;
• böyrəküstü vəzi qabığının disfunksiyası;
• yumurtalıqların ilkin zədələnməsi, steroid hormonların biosintezinin pozulması;
• insulin müqaviməti və artıq çəki;
• irsi meyillik, ailədə oxşar hormonal pozğunluqlar;
• uzunmüddətli stress, yuxu və qidalanma pozuntuları.

Bu amillərin olması sindromun mütləq inkişaf edəcəyini göstərmir. Müayinə və diaqnoz üçün həkimə müraciət etmək lazımdır.

Əlamətlər qadından qadına dəyişə bilər. Bəzilərində yalnız dövrün pozulması qeyd olunur, digərlərində isə bir neçə əlamət birlikdə görünür.

Hər bir əlamət bu sindromdan xəbər vermir. Dəqiq nəticəni yalnız həkim müayinə və testlərdən sonra verir.

Diaqnoz qadının tipik şikayətlərinə və ginekoloji müayinə zamanı aşkarlanan dəyişikliklərə əsaslanır. Müasir diaqnostika bir neçə mərhələdən ibarətdir:

1. Müsahibə və baxış. Həkim menstruasiya dövrünün xarakterini, çəki dəyişikliklərini, tüklənməni, hamiləlik planlarını soruşur, qadını ginekoloji müayinədən keçirir.
2. Ultrasəs müayinəsi. Kiçik çanaq orqanlarının ultrasəs müayinəsi yumurtalıqların ölçüsünü, follikulların sayını və uşaqlıq selikli qişasının vəziyyətini göstərir. Yumurtalıqların ikitərəfli böyüməsi və çoxsaylı kiçik follikulların olması sindroma işarə edə bilər.
3. Hormonal müayinə. Qanda cinsi hormonların, o cümlədən androgenlərin və hipofiz hormonlarının səviyyəsi yoxlanılır. Funksional testlər ovulyasiyanın olmadığını göstərə bilər.
4. Metabolik müayinə. Qanda şəkər, insulin və yağ mübadiləsi göstəriciləri qiymətləndirilir.
5. Əlavə müayinələr. Zərurət olduqda böyrəküstü vəzi mənşəli pozğunluğu istisna etmək üçün müvafiq testlər, nadir hallarda isə laparoskopiya aparılır. Dərmanlı sınaqların növünü və dozasını yalnız həkim təyin edir.

Müalicə planı qadının yaşından, əlamətlərin ağırlığından və hamiləlik planlarından asılıdır. Müalicənin məqsədi hormonal tarazlığı bərpa etmək, əlamətləri azaltmaq və lazım olduqda ovulyasiyanı təmin etməkdir.

Preparatların seçimini və dozasını yalnız həkim müəyyən edir. Özbaşına hormonal dərman qəbul etmək təhlükəlidir.

Əvvəllər sindromun müalicəsində yumurtalıqların pazvari rezeksiyası daha geniş tətbiq olunurdu. Əməliyyat zamanı yumurtalığın dəyişmiş hissəsi çıxarılır. Bu zaman uşaqlığın qaşınması, yəni patoloji dəyişikliyə uğramış endometriumun kənarlaşdırılması da əlavə oluna bilər.

Müasir təcrübədə cərrahi müdaxilə daha az hallarda, yalnız dərman müalicəsi və ovulyasiyanı stimullaşdıran preparatlar nəticə vermədikdə, adətən laparoskopik üsulla aparılır. Hər halda qərarı ginekoloq-endokrinoloq həkim fərdi şəkildə verir.

Proqnoz adətən əlverişlidir. Müalicədən sonra xeyli qadında menstrual sikl bərpa olunur, lakin hamiləlik hər qadında eyni dərəcədə baş vermir. Nəticə fərdidir və sindromun ağırlığından, yaşdan və digər amillərdən asılıdır.

Sklerokistoz yumurtalıqlar sindromu olan qadınların çoxu hamilə qala bilər, lakin bu, vaxt və həkim nəzarəti tələb edə bilər. Əsas çətinlik ovulyasiyanın olmamasıdır. Müalicə ovulyasiyanı bərpa etməyə yönəlir.

Hamiləliyi planlaşdıran qadın əvvəlcədən ginekoloqa müraciət etməli, çəkini və qanda şəkər səviyyəsini nəzarətə götürməlidir. Hamiləlik dövründə də həkim nəzarəti vacibdir, çünki gestasion diabet və arterial təzyiqin yüksəlməsi riski artıq ola bilər.

Müalicə olunmayan və ya nəzarətsiz sindrom zamanı bir sıra ağırlaşmalar baş verə bilər:

• 2-ci tip şəkərli diabet riskinin artması;
• arterial təzyiqin yüksəlməsi və yağ mübadiləsinin pozulması;
• uşaqlıq selikli qişasının həddindən artıq qalınlaşması (endometrial hiperplaziya) və nadir hallarda onun xərçəngi riskinin artması;
• yuxuda tənəffüsün pozulması (apnoe);
• depressiya, həyəcan və özünüqiymətləndirmənin azalması;
• sonsuzluq.

Müntəzəm həkim nəzarəti və həyat tərzinin dəyişdirilməsi bu risklərin əhəmiyyətli hissəsini azalda bilər.

Sindromun idarə olunmasında həyat tərzinin dəyişdirilməsi əsas yer tutur. Çəkinin nisbətən az azaldılması belə insulin müqavimətini azalda, hormonal tarazlığı yaxşılaşdıra və menstrual dövrün bərpasına kömək edə bilər. Buna görə də həkimlər dərman müalicəsindən əvvəl və ya onunla birlikdə qidalanma və fəallıq planını tövsiyə edirlər.

Qidalanmada sadə şəkərlərin və emal olunmuş məhsulların miqdarını azaltmaq, tərəvəz, tam dənli məhsullar, balıq və az yağlı zülallara üstünlük vermək məsləhətdir. Fiziki fəallıq üçün həftənin çox günündə gəzinti, üzgüçülük və ya yüngül kardio məşqlər kifayət edə bilər. Fərdi proqramı həkim və ya dietoloq tərtib edir.

Sindromla yaşayan qadınlar üçün xəstəliyin uzunmüddətli idarəsi vacibdir. Aşağıdakı tövsiyələr gündəlik həyatda vəziyyəti nəzarətdə saxlamağa kömək edir:

• menstruasiya dövrünü qeyd edin və gecikmələri həkimə göstərin;
• həkimin təyin etdiyi dərmanları fasilə vermədən və özbaşına dayandırmadan qəbul edin;
• ildə ən azı bir dəfə qanda şəkər və yağ göstəricilərini yoxlatdırın;
• yuxu rejiminə riayət edin və stressi azaltmağa çalışın;
• psixoloji çətinlik, həyəcan və ya depressiya hiss edirsinizsə, dəstək üçün mütəxəssisə müraciət edin;
• siqaretdən və spirtdən çəkinin.

Menstruasiya pozuntusu və artıq tüklənmə yalnız polikistoz yumurtalıq sindromuna xas deyil. Oxşar əlamətlər qalxanabənzər vəzin xəstəlikləri, hiperprolaktinemiya, böyrəküstü vəzin anadangəlmə pozğunluğu və ya androgen ifraz edən şişlər zamanı da ola bilər. Buna görə də diaqnoz qoyulmazdan əvvəl bu vəziyyətlər istisna olunmalıdır.

Müvafiq hormon analizləri və görüntüləmə müayinələri həkimə dəqiq səbəbi müəyyən etməyə kömək edir. Özbaşına diaqnoz qoymaq və ya internetdəki məlumatlara əsasən dərman qəbul etmək yolverilməzdir. Ginekoloq və endokrinoloq birgə müayinə apardıqda müalicə daha dəqiq seçilir.

Aşağıdakı hallarda ginekoloqa və ya endokrinoloqa gecikdirmədən müraciət edin.