Burunətrafı ciblərin iltihabi xəstəlikləri

Burunətrafı ciblər üz kəlləsinin sümüklərində yerləşən, havayla dolu boşluqlardır və burun boşluğu ilə nazik dəliklər vasitəsilə birləşir. Onlar daxil olan havanın isinməsində və nəmlənməsində, səsin rezonansında iştirak edir. Selikli qişa ciblərin daxili səthini örtür və normal şəraitdə mikroorqanizmləri tutub xaric edir.

Selikli qişanın iltihabı və ya cibi burunla birləşdirən dəliyin tutulması ciblərdə hava mübadiləsini pozur, selik toplanır və infeksiya inkişaf edir. Bu vəziyyət sinusit adlanır.

İltihabın yerləşdiyi cibdən asılı olaraq sinusitin aşağıdakı formaları ayırd edilir:

Praktikada iki, üç və bəzən dörd cibin iltihabı eyni vaxtda rast gəlinə bilər. Bir tərəfdə bir neçə cibin iltihabı hemisinusit adlanır, bütün ciblərin iltihabı isə pansinusit adlanır.

Xəstəliyin gedişi onun nə qədər davam etməsinə görə qiymətləndirilir:

• Kəskin sinusitXəstəliyin başlanğıcından təxminən 10 günə qədər davam edən iltihab.
• Yarımkəskin sinusitTəxminən 10 gündən 1 aya qədər davam edən iltihab.
• Xroniki sinusitBir aydan çox davam edən və ya tez-tez kəskinləşmələrlə təkrarlanan iltihab.

Bu bölgü təxminidir, çünki hər pasiyentdə vəziyyət fərdi gedir. Hansı formanın olduğunu otorinolarinqoloq müayinə əsasında müəyyən edir.

Kəskin sinusitlər çox vaxt virus infeksiyaları, qrip və kəskin rinit fonunda inkişaf edir. İnfeksiya burunun selikli qişasından ciblərə yayılır, cibdə hava mübadiləsi pozulur və xəstəlik törədən mikroorqanizmlər burun boşluğunda sürətlə çoxalır.

Digər mümkün səbəblər:

• allergik rinit və selikli qişanın uzunmüddətli şişkinliyi;
• burun arakəsməsinin əyriliyi və digər anatomik xüsusiyyətlər;
• adenoidlər (xüsusilə uşaqlarda);
• yuxarı dişlərin xəstəlikləri;
• immunitetin zəifləməsi;
• siqaret, quru və çirkli hava, kimyəvi qıcıqlandırıcılar.

Haymorit bəzən diş-çənə sisteminin xəstəlikləri nəticəsində yaranır. Haymor cibinin aşağı divarı ilə həmsərhəd olan, bəzən köklərini cibə doğru çıxaran yuxarı çənə dişlərinin dərin kariesi, kök kanallarında və ya kök ətrafında iltihab xəstəliyin odontogen (diş mənşəli) formasına səbəb ola bilər.

Odontogen haymoritlər çox vaxt gec aşkarlandığı və ağız boşluğundan cibə daha virulent mikrofloranın keçməsi səbəbilə xroniki forma alır. Bu halda yalnız burun müalicəsi kifayət etmir: əvvəlcə dişlərin sanasiyası aparılmalı, zəruri hallarda cibdə cərrahi müdaxilə planlaşdırılmalıdır. Buna görə sinusit şübhəsi olduqda həm otorinolarinqoloq, həm də stomatoloq müayinəsi faydalı ola bilər.

Kəskin prosesin xronikiləşməsinə aşağıdakı vəziyyətlər şərait yarada bilər:

• orqanizmin ümumi immunitetinin azalması;
• kəskin prosesin düzgün olmayan və ya vaxtında aparılmayan müalicəsi;
• şəkərli diabet, qan xəstəlikləri, mədə-bağırsaq traktının xəstəlikləri kimi xroniki xəstəliklər;
• burun boşluğunun anatomik xüsusiyyətləri: ciblə burunu birləşdirən bir neçə dəlik, orta burun balıqqulağının bulyoz dəyişikliyi, arakəsmənin əyriliyi;
• xroniki rinit və adenoidlər.

Sinusitin əlamətləri forma və gediş müddətindən asılı olaraq dəyişə bilər. Ən çox rast gəlinənlər:

• burun tutulması və tənəffüsün çətinləşməsi;
• sarı-yaşıl irinli və ya selikli axıntı;
• üzdə, alında, yanaqda ağırlıq, təzyiq və ya ağrı hissi, əyildikdə güclənən;
• baş ağrısı və yüksək hərarət;
• iy hissinin zəifləməsi, səsin burun tonu alması;
• boğazın arxasına axıntı və öskürək, xüsusilə gecə.

Diaqnoz şikayətlər, otorinolarinqoloq baxışı və əlavə müayinələr əsasında qoyulur. Burun boşluğunun və burun-udlağın endoskopik müayinəsi ciblərin burunla birləşdiyi dəliklərin vəziyyətini görməyə, anatomik xüsusiyyətləri müəyyən etməyə imkan verir. Residivləşən iltihab zamanı bu müayinə xüsusilə faydalıdır, çünki bəzən cərrahi yolla aradan qaldırıla bilən anatomik səbəblər aşkar edilir.

Lazım olduqda ciblərin rentgenoqrafiyası, kompüter tomoqrafiyası, burundan axıntının mikrobioloji müayinəsi və diş-çənə müayinəsi təyin edilir. Hansı müayinənin lazım olduğunu həkim müəyyən edir.

Müalicə xəstəliyin forması, ağırlığı və səbəbindən asılıdır. Kəskin sinusitin əksər hallarında dərman müalicəsi kifayət edir: burun yuyulması, burun damcıları və spreylər, ağrı və hərarəti azaldan vasitələr, zəruri hallarda antibiotik. Bütün dərmanların dozasını və müddətini yalnız həkim təyin edir.

Hazırda punksiyasız (deşməsiz) müalicə üsulları geniş tətbiq olunur. Lakin bu üsulları bütün hallarda tətbiq etmək olmur: onlar odontogen proseslərdə, xroniki sinusitlərdə və bir tərəfdən iki və daha çox cibin zədələnməsi (hemisinusit) zamanı təsirsiz ola bilər.

Punksiya ambulator şəraitdə, yerli ağrısızlaşdırma ilə, təcrübəli həkim tərəfindən aparıldıqda adətən tez keçən prosedurdur. Onun lazım olub-olmadığını həkim fərdi qaydada müəyyən edir.

Sinusit vaxtında və düzgün müalicə edilmədikdə iltihab ətraf strukturlara yayıla bilər. Mümkün ağırlaşmalar:

• gözün ətrafına yayılan iltihab: göz qapağının şişməsi, ağrı, görmənin pisləşməsi;
• kəllədaxili irinli ağırlaşmalar: meningit, beyin absesi, venoz sinusların trombozu;
• sümük iltihabı (osteomielit), alın nahiyəsində şişkinlik;
• aşağı tənəffüs yollarının iltihabı: bronxit, pnevmoniya.

Belə ağırlaşmalar nadirdir, lakin təhlükəlidir və təcili tibbi yardım tələb edir. Buna görə sinusitin vaxtında müalicəsi vacibdir.

Uşaqlarda burunətrafı ciblər tədricən formalaşır, ona görə də kiçik yaşlarda əsasən etmoid və haymor ciblərinin iltihabı rast gəlinir. Uşaqlarda xəstəlik uzunmüddətli burun tutulması, öskürək, iştahsızlıq, yuxu pozuntusu və tez-tez təkrarlanan otitlərlə də ola bilər. Adenoidlər çox vaxt əsas səbəb olduğundan uşaq otorinolarinqoloqunun müayinəsi vacibdir.

Hamiləlik dövründə hormonal dəyişikliklər selikli qişanın şişməsinə və burun tutulmasına səbəb ola bilər. Sinusit şübhəsi olduqda dərman seçimi yalnız ginekoloq və otorinolarinqoloqun razılığı ilə aparılmalıdır, çünki bir çox preparatlar bu dövrdə məhdudiyyətlə tətbiq edilir.

• virus infeksiyalarını və kəskin rinitin düzgün müalicəsi;
• burun tənəffüsünü çətinləşdirən anatomik səbəblərin (arakəsmə əyriliyi, adenoidlər) həkimlə qiymətləndirilməsi;
• dişlərin vaxtında müalicəsi və müntəzəm stomatoloji baxış;
• allergiyaya nəzarət;
• siqaretdən və tozlu, quru havadan çəkinmək;
• otaq havasını nəmləndirmək və mütəmadi havalandırmaq;
• immuniteti dəstəkləyən sağlam həyat tərzi.

Burun tutulması bir neçə gündən sonra azalmırsa və ya əlavə əlamətlər yaranırsa, otorinolarinqoloqa müraciət edin:

Göz şişkinliyi, güclü baş ağrısı və şüur pozulması hallarında təcili tibbi yardıma müraciət edin.