Alkaloz orqanizmdə turşu-qələvi tarazlığının pozulduğu, nəticədə qələvilərin artıq toplandığı, yəni pH səviyyəsinin (hidrogen göstəricisinin) yüksəldiyi vəziyyətdir. Bu səhifədə alkalozun səbəbləri, növləri, diaqnostikası, müalicəsi və mümkün ağırlaşmaları, əlaqəli xəstəliklər, hansı həkimə müraciət etmək lazım olduğu və mütəxəssis rəyi barədə məlumat toplanıb.
İxtisas: Endokrinoloq Hepatoloq Nevroloq Pulmonoloq Qastroenteroloq Terapevt
Yayımlanma tarixi: Yenilənmə tarixi:
Alkaloz orqanizmdə turşu-qələvi tarazlığının pozulduğu, nəticədə qələvilərin artıq toplandığı, yəni pH səviyyəsinin (hidrogen göstəricisinin) yüksəldiyi vəziyyətdir. Klinik olaraq arterial təzyiqin düşməsi, əzələ spazmları, zəiflik, diqqət və konsentrasiyanın pozulması ilə müşayiət olunur. Alkalozun bəzi formalarında psixi pozğunluqlar yarana bilər, sinir sistemi xəstəlikləri olan xəstələrdə epileptik tutmalar müşahidə oluna bilər. Alkaloz ətraflı diaqnostika və sistemli müalicə tələb edir, əsasən stasionar şəraitdə.
Növləri
İnkişaf mexanizminə görə respirator (qaz) və metabolik (mübadilə) alkalozlar ayırd edilir.
- Respirator forma artıq oksigen daxilolması və kifayət qədər karbon qazı istehsal olunmaması nəticəsində inkişaf edir. Baş gicəllənməsi, narahatlıq hissi, izahsız təşviş, tez-tez nəfəsalma, dərinin solğunluğu, təngnəfəslik ilə müşayiət olunur. Ağır hallarda ətraflarda tremor (titrəmə) müşahidə olunur, qıcolma sindromu inkişaf edə bilər.
- Metabolik alkaloz xlor, kalium və hidrogen ionlarının patoloji itkisi zamanı yaranır. Sistemli xəstəliklər və xarici amillər tərəfindən çağrıla bilər. Aşağı və yuxarı ətrafların, boyun, üzün ödemi, güclü baş ağrısı, susuzluq hissi, yuxululuq, taxikardiya, döş qəfəsində ağrılar və digər simptomlarla müşayiət olunur.
Kompensasiya mərhələsinə görə kompensasiya olunmuş, subkompensasiya olunmuş və dekompensasiya olunmuş forma ayırd edilir. Yaranma səbəbinə görə alkalozlar endogen və ekzogen ola bilər.
- Endogen alkalozlar fizioloji sistemlərin işinin pozulmasına gətirib çıxaran kəskin və xroniki xəstəliklərin nəticəsidir.
- Ekzogen formalar xarici amillərin təsiri nəticəsində yaranır. Ən çox qanın “turşulaşması” ilə bağlı başqa növ elektrolit pozğunluğunun – asidozun müalicəsi fonunda və ya həzm traktından qələvi birləşmələrin artıq daxil olması fonunda meydana çıxır.
Əlavə olaraq xəstədə eyni vaxtda bir neçə patologiya növünün əlamətləri müşahidə olunduqda qarışıq forma da ayırd edilir. Bundan əlavə, alkalozlar kəskin və xroniki ola bilər.
Səbəbləri
Metabolik alkalozun inkişafına səbəb ola biləcək amillərə aiddir:
- Böyrəküstü vəzi qişasının hormonu olan aldosteronun birincili və ya ikincili hipersekresiyası (hiperaldosteronizm);
- Xlorid turşusunun artıq itirilməsi, məsələn, qusma, işlədici və sidikqovucu preparatların həddindən artıq istifadəsi nəticəsində;
- Asidozun qeyri-rasional medikamentoz korreksiyası;
- Bədxassəli arterial hipertenziya;
- Böyrək arteriyasının stenozu;
- Reninoma;
- Adenoma;
- Karsinoma;
- Sistem hormonal pozğunluqlar.
Respirator (qaz) alkalozun əsas səbəbi hiperventilyasiya sindromudur. Bu zaman tənəffüs sisteminə orqanizmin həyati funksiyalarını qorumaq üçün lazım olandan çox oksigen daxil olur, nəticədə qanda karbon qazının konsentrasiyası azalır. Hiperventilyasiyanın səbəbləri stress, həyəcan, qəsdən tezləşdirilmiş tənəffüs, ağciyər ödemi, anemiya, şok vəziyyətləri ola bilər. Bəzən süni tənəffüs aparatında olan xəstələrdə avadanlığın düzgün tənzimlənməməsi səbəbindən hiperventilyasiya yaranır.
Qarışıq alkaloz ağır kəllə-beyin travmalarından sonra, məsələn, xəstədə eyni zamanda güclü qusma və ağciyər hiperventilyasiyası olduqda rast gəlinir. Bəzən vəziyyətin səbəbi artan tərləmə ola bilər, məsələn, hiperhidroz və ya həddindən artıq fiziki yüklənmələr nəticəsində. Yüksək bədən istiliyi, ishal, qusma və digər patoloji elektrolit itkiləri fonunda susuzlaşma olan xəstələr risk qrupuna daxildir.
Diaqnostika
Diaqnoz xəstənin müayinəsi və şikayətləri, anamnezi və laborator müayinələr kompleksi əsasında qoyulur. Əsas göstərici qanda elektrolit və qazların tərkibinə görə analizdir. İonların və bikarbonatın konsentrasiyası, karbon və oksigenin parsial təzyiqi kimi parametrlər ölçülür.
Əlavə olaraq aşağıdakılar təyin olunur:
- Ümumi klinik və biokimyəvi qan analizləri;
- Ümumi sidik analizi;
- Aldosteron analizi.
Alkalozdan şübhələnildikdə instrumental müayinə üsulları patologiyanın səbəblərini aşkar etmək üçün istifadə olunur. Vəziyyət və şikayətlər nəzərə alınmaqla həkim elektrokardioqrafiya, döş qəfəsi orqanlarının rentgenoqrafiyası, qastroskopiya, ultrasəs skrininqləri, kompüter tomoqrafiyası və s. Təyin edə bilər. Müayinələrin siyahısı xəstəlikdən şübhələnməyə əsas verən müşayiətedici simptomlardan asılıdır.
Müalicə
Terapiyanın əsas məqsədi elektrolit balansının normallaşdırılması, qanın qələviliyinin azaldılması və xəstənin vəziyyətinin sabitləşdirilməsidir. Müalicədə əsas diqqət alkalozun əsas səbəbinin aradan qaldırılmasına yönəlir. Əgər səbəb hiperventilyasiyadırsa, tərkibində karbon qazının konsentrasiyası artırılmış qaz qarışıqları ilə inhalyasiya terapiyası aparılır. Dayanmayan və təkrarlanan qusma susuzlaşmaya səbəb olduqda, qusma əleyhinə vasitələr tətbiq edilir, rehidratasiya və turşu-qələvi balansının normallaşdırılması üçün infuzion terapiya aparılır.
Sistem xəstəliklərində diaqnoza uyğun müalicə təyin olunur. Böyrək funksiyasının pozulması hemodializin təyin edilməsi üçün əsasdır. Kəskin tənəffüs çatışmazlığında xəstə süni tənəffüs aparatına qoşulur və ya oksigenoterapiya aparılır. Alkaloz xoşxassəli və ya bədxassəli şişlərlə bağlıdırsa, cərrahi yardım tələb olunur. Şüurun dumanlanması, tez-tez qıcolmalar və ya ürək ritminin ciddi pozulması kimi ağır əlamətlər yarandıqda vaxt itirmədən təcili yardım çağırmaq lazımdır.
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
Ağırlaşmalar
Alkalozun mənfi nəticələrinə aid ola bilər:
- Kəskin böyrək, qaraciyər, tənəffüs və ürək-damar çatışmazlığı;
- Mədəciklərin fibrilyasiyası;
- Insult;
- Hipokaliemiya və hipokalsemiya;
- Ürək dayanmasına qədər gedə bilən ürək ritmi pozğunluqları;
- Arterial hipotenziya.
Bütün bu vəziyyətlər qan dövranı sistemində baş verən xüsusi pozğunluqlarla bağlıdır: beyin damarlarının daralması və mikrosirkulyasiyada iştirak edən damarların (arteriolların) genişlənməsi. Bu, dövran edən qan həcminin azalmasına, turşu-qələvi balansının pozulmasına, venoz təzyiqin aşağı düşməsinə və ürəyə, digər həyati vacib orqanlara qan axınının azalmasına səbəb olur.
Hansı həkimə müraciət etməli
Elektrolit tarazlığının kəskin pozulmaları dərhal hospitalizasiya və reanimatoloq nəzarəti tələb edir. Vəziyyət sabitləşdirildikdən sonra xəstə ilə klinik mənzərə və ehtimal olunan diaqnoz nəzərə alınmaqla profilli mütəxəssislər məşğul olur.
Yadda saxla!
Alkaloz qanın hidrogen göstəricisinin norma hesab olunan 7,45 pH-dan yuxarı qalxmasıdır. Bu vəziyyət, o cümlədən kənardan daxil ola bilən qələvilərin artıq toplanması ilə bağlıdır. Ən çox bu, insanlar qıcqırma zamanı simptomatik vasitələrdən nəzarətsiz və düzgün olmayan şəkildə istifadə etdikdə müşahidə olunur: suda həll edilmiş qida sodası içmək, qələvili mineral suları böyük miqdarda qəbul etmək. Bəzən alkaloz ilk dəfə dağa qalxan insanlarda yaranır (belə deyilən “dağ xəstəliyi”).
Formasından və ağırlıq dərəcəsindən asılı olmayaraq, alkalozdan və ya digər elektrolit pozğunluqlarından şübhələnilən xəstələr dərhal hospitalizasiya olunmalıdır. Vəziyyətin pisləşməsi istənilən an baş verə bilər, nəticələr isə həddindən artıq ağır ola bilər. Öz sağlamlığınıza diqqət yetirmək və narahatlıq əlamətləri yarandıqda dərhal ixtisaslı mütəxəssislərə müraciət etmək çox vacibdir.
Suallar və cavablar
Müddət fərdidir. Müalicənin tempi və həcmi vəziyyətin ilkin ağırlığından, elektrolit balansının pozulmasına səbəb olan amildən, xəstənin yaşından və anamnezindən, diaqnostikanın sürətindən və müalicəyə başlama vaxtından asılıdır. Bütün bu amilləri yalnız xəstəyə baxan həkim qiymətləndirə bilər.
Bəli, iltihabi və ya mexaniki xarakterli hər hansı ağciyər zədələnməsi hiperventilyasiyaya, o da öz növbəsində alkaloza səbəb ola bilər. Plevrit, pnevmotoraks, bronxial astma, xroniki bronxit — bu vəziyyətləri olan xəstələr risk qrupuna daxildir.
