Hamiləlik toksikozu gündəlik praktikada daha çox erkən hamiləlikdə ürəkbulanma və qusmanı təsvir edən termindir. Ağır forma hiperemezis gravidarum kimi qiymətləndirilir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Hamilələrin qusması
- erkən gestoz
- hiperemesis gravidarum
Xəstəlik haqqında
Hamiləlik dövründə erkən toksikoz adətən ilk 12 həftədə müşahidə olunur. Bu vəziyyət qadın orqanizminin bətndə embrionun/dölün böyüməsinə və inkişafına qeyri-adekvat reaksiyası kimi qiymətləndirilir.
Hamilə qadınlarda qusma orqanizmdə maye və qida maddələrinin itirilməsinə səbəb olur. Su-elektrolit balansı pozulur, zülal-karbohidrat və yağ mübadiləsi pozulur. Nutrientlərə olan ehtiyacı ödəmək üçün qaraciyərdə və digər orqanlarda toplanmış qlikogenin parçalanması başlayır. Lakin müalicə gecikərsə, bu ehtiyatlar hamilə qadının orqanizminin nutrient ehtiyaclarını ödəmək üçün kifayət etmir. Buna görə də müəyyən müddətdən sonra yağların və zülalların parçalanması aktivləşir.
Toksikoz zamanı orqanizmin ferment sistemlərinin işi pozulur və qida maddələrinin parçalanması daha ibtidai, anaerob yolla baş verir ki, bu da kifayət qədər enerji əldə etməyə imkan vermir. Yağların anaerob (oksigensiz) oksidləşməsi toksik keton cisimciklərinin həddindən artıq əmələ gəlməsinə səbəb olur. Orqanizm onlardan xilas olmağa çalışır və böyrəklərdə filtrasiya edərək sidiklə xaric edir. Ketonuriya (sidiklə keton cisimciklərinin xaric olunması) nə qədər ifadəli olarsa, toksikoz bir o qədər ağır keçir. Toxumalarda tam oksidləşməmiş məhsulların yığılması mühitin turşulaşmasına gətirib çıxarır (metabolik asidoz inkişaf edir), bu da mövcud pozğunluqları daha da ağırlaşdırır.
Əvvəlcə hamiləlik toksikozu funksional pozğunluqlara səbəb olur. Lakin müalicə olunmadıqda patoloji dəyişikliklər proqressivləşərsə, orqanlarda distrofik proseslər yaranır. Xüsusilə qaraciyər, böyrəklər, baş beyin, ürək və ağciyərlər həssas hesab olunur. Funksional pozğunluqlar, üzvi (distrofik) pozğunluqlardan fərqli olaraq, geri dönən xarakter daşıyır. Buna görə də hamiləlikdə erkən toksikozun müalicəsi mümkün qədər tez başlanmalıdır. Bu, təkcə hamilə qadının vəziyyətini yaxşılaşdırmağa deyil, həm də sağlamlığın pisləşməsinin və daxili orqanların zədələnməsinin qarşısını almağa imkan verir.
Toksikoza müşayiət edən susuzlaşma trombotik riskləri artırır. Qanın axıcılığının pisləşməsi fonunda damarlarda asanlıqla qan laxtaları əmələ gəlir ki, bunlar da bu və ya digər orqanın qanla təminatını poza bilər. Bu əlverişsiz ssenarinin qarşısını almaq üçün qusması olan bütün hamilə qadınlara çoxlu maye qəbul etmək tövsiyə olunur (tez-tez və az-az miqdarda). Əgər bu qusma refleksinə səbəb olursa, rehidratasiya venadaxili damcı üsulu ilə aparılır.
Səbəbləri
Hazıra qədər hamilələrdə toksikozun dəqiq səbəbləri müəyyən edilməyib. Hesab olunur ki, bu vəziyyətin inkişafı ana orqanizminin trofoblastı (gələcək plasentanı) qəbul etməsinin pozulması ilə bağlıdır. Nəticədə uşaqlıqdan gələn patoloji impulslar oyanma vəziyyətinə keçən subkortikal strukturlara ötürülür. Bu zonalarda qusma mərkəzi və həyati vacib prosesləri (tənəffüs, tüpürcək ifrazı, damar tonusu və s.) tənzimləyən digər şöbələr yerləşir. Buna görə də erkən toksikozun əlamətləri təkcə qusma ilə məhdudlaşmır. Hamilədə tez-tez ürəkbulanma, tüpürcək ifrazının artması, sürətli tənəffüs və ürək döyüntüsü, damar spazmı səbəbindən dərinin solğunluğu müşahidə olunur.
Gestasiyanın birinci yarısında toksikozun inkişaf ehtimalını aşağıdakı amillər artıra bilər:
- cinsiyyət orqanlarının iltihabi prosesləri (döl yumurtasının qeyri-adekvat reseptor qavrayışına meyillik yaradır);
- disqormonal pozğunluqlar;
- 2 və daha çox döllə hamiləlik;
- həzm sisteminin xroniki xəstəlikləri;
- hamiləlikdə çəki çatışmazlığı;
- xroniki stress vəziyyətləri;
- həddindən artıq yorğunluq.
Təsnifat
Toksikozun aşağıdakı klinik formaları ola bilər:
- hamilə qadınların qusması – bu patologiyanın ən tez-tez rast gəlinən təzahürü;
- selikaxma – sutkada 1 litr və daha çox mayenin ağız suyu ilə itirilməsi;
- dermatoz – dərinin zədələnməsi (səpgilər, qaşınma);
- tetaniya – əzələlərin qıcolmalı yığılması.
Klinik mənzərə
Ürəkbulanma və qusma hamiləliyin normal əlamətləri hesab olunur. Toksikoz zamanı bu simptomlar da mövcuddur, lakin patoloji xarakter alır. Norma ilə xəstəlik arasındakı fərq bu əlamətlərin ifadəlilik dərəcəsindədir. Belə ki, normal keçən hamiləlikdə ürəkbulanma adətən yalnız səhərlər olur, qusma epizodları isə gün ərzində 1-2 dəfədən çox olmur, bu zaman hamilənin ümumi vəziyyəti pozulmur. Adətən bu təzahürlər hamiləliyin təxminən 12-13-cü həftələrinə düşən plasentanın formalaşmasının birinci mərhələsinin sonu ilə keçib gedir.
Patoloji qusma üçün aşağıdakı xüsusiyyətlər xarakterikdir:
- gün ərzində 2 dəfədən çox müşahidə olunur;
- iştahanın pisləşməsi ilə müşayiət olunur;
- dad və qoxu qavrayışı dəyişir;
- ümumi zəiflik ilə müşayiət olunur;
- bədən çəkisinin azalmasına səbəb ola bilər (xəstəliyin ağır gedişində).
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Toksikozu olan hamilənin müayinə proqramına aşağıdakılar daxildir:
- obyektiv müayinə;
- nəbz və arterial təzyiqin təyini;
- çəki və boyun ölçülməsi;
- ümumi klinik qan analizi;
- ümumi klinik sidik analizi;
- ketonuriyanın təyini;
- qan plazmasının biokimyəvi testi;
- koaqulogramma aparılması;
- kiçik çanağın ultrasəs müayinəsi (gestasiya müddəti nəzərə alınmaqla).
Əldə edilmiş məlumatlar əsasında həkim diaqnoz qoyur və xəstəliyin ağırlıq dərəcəsini müəyyən edir. Belə ki, yüngül toksikoz zamanı qusma aktlarının tezliyi gün ərzində 5-dən çox olmur, lakin demək olar ki, həmişə ürəkbulanma müşahidə olunur. Cüzi çəki azalması və orta dərəcəli zəiflik ola bilər. Orqanizmin susuzlaşması minimaldır, buna görə də gündəlik ifraz olunan sidiyin həcmi normaya uyğun olur. Qan və sidik analizlərində dəyişiklik olmur.
Toksikozun orta ağırlıqlı gedişində qusmanın tezliyi gündə 10 dəfəyə qədər artır, bu zaman metabolizmdə əhəmiyyətli pozğunluqlar mövcuddur. Sidikdə keton cisimcikləri müəyyən edilir. Sonuncular toksik təsirə malikdir, buna görə də hamiləni ifadəli zəiflik, bədən temperaturunun subfebril qalxması narahat edir. Artan susuzlaşma dərinin quruluğuna, nəbzin kompensator sürətlənməsinə və arterial təzyiqin aşağı düşməsinə gətirib çıxarır. Orta dərəcəli qusma zamanı hamilələr birinci trimestr ərzində 3-5 kq çəki itirir.
Ağır toksikoz demək olar ki, dayanmayan qusma, ifadəli intoksikasiya və susuzlaşma ilə xarakterizə olunur. Bu forma nadir hallarda rast gəlinir. Lakin belə gedişdə ana və dölün həyatı üçün real risklər mövcuddur. Çox vaxt ağır toksikoz zamanı qaraciyər və böyrəklərin funksiyası pozulur ki, bu da qanın biokimyəvi analizinin nəticələri ilə təsdiqlənir.
Müalicə
Hamilələrdə toksikozun müalicəsinin əsasını su-elektrolit balansının bərpası, biokimyəvi pozğunluqların korreksiyası və rasional qidalanma təşkil edir.
Medikamentoz terapiya, bir qayda olaraq, aşağıdakı istiqamətləri əhatə edir:
- rehidratasiya və dezintoksikasiya – bol maye qəbulu və ya su-elektrolit məhlullarının venadaxili damcı yolla yeridilməsi;
- vitamin statusunun korreksiyası – vitamin kompleksləri və faydalı nutrientlər tətbiq edilir;
- qusma refleksinin bloklanması.
Yüngül qusma zamanı hamilənin vəziyyətinin medikamentoz olmayan üsullarla yaxşılaşdırılması mümkündür. Bu baxımdan xüsusi yardımı fizioprosedurlar göstərir. Orta və ağır toksikoz zamanı fizioterapiya dərman müalicəsinin həcmini azaltmağa və bununla da dölü preparatların mümkün mənfi təsirindən qorumağa kömək edir.
Qusma zamanı düzgün qidalanmaq vacibdir. Yeməklər hamilənin şəxsi zövqləri nəzərə alınmaqla müxtəlif olmalıdır. Rasiondan sənaye qida məhsulları, həmçinin qızardılmış və hisə verilmiş yeməklər çıxarılır. Qidanı yarımuzanmış vəziyyətdə az-az miqdarda qəbul etmək tövsiyə olunur. Növbəti qida qəbulları arasındakı interval 2-3 saat olmalıdır. Yeməklər otaq temperaturunda və ya sərin olmalıdır. Metabolik asidozla mübarizə üçün qələvi mineral sular faydalıdır (gündə bir neçə dəfə yarım stəkan).
Ürəkbulanma və qusmanın ifadəliliyini azaltmağa nanəli konfetlər, limon dilimləri kömək edir (nanə və limonu içmək üçün suya da əlavə etmək olar). Orqanizmə trigger amillərin təsirindən, məsələn, güclü qoxulu vasitələrin iyini çəkməkdən qaçınmaq tövsiyə olunur.
Hazırda toksikozun ağır gedişi halları demək olar ki, rast gəlinmir. Əvvəllər belə vəziyyətdə qadının həyatını xilas etmək üçün tibbi göstərişlərə görə hamiləliyin süni surətdə pozulması məsələsi qalxa bilərdi.
Reabilitasiya
Bir qayda olaraq, toksikoz simptomları hamiləliyin 12-ci həftəsinə qədər saxlanılır. Aparılan müalicədən sonra gestasion müddət artdıqca residiv riski demək olar ki, tamamilə aradan qalxır. Çox nadir hallarda toksikoz simptomları trofoblast invaziyasının ikinci dalğasının sonuna qədər, yəni 14-16 həftəyə qədər saxlana bilər. Hamiləliyin ikinci yarısında qusma mama fəsadı kimi heç vaxt rast gəlinmir.
Profilaktika
Preqravidar hazırlıq toksikoz riskini azaltmağa kömək edir. Planlaşdırılan mayalanmadan əvvəl mama-ginekoloqa müraciət etmək tövsiyə olunur. Həkim:
- müayinə aparacaq;
- gələcək hamiləliyin əlverişsiz gedişinin mümkün amillərini aşkar edəcək;
- onların korreksiyası proqramını tərtib edəcək;
- gestasion prosesin gedişi üçün optimal şəraitin yaradılmasına kömək edən vitamin-nutrient preparatları təyin edəcək.
Yadda saxla!
Toksikozu olan hamilə qadınların müayinəsi zamanı qanda hematokrit səviyyəsi mütləq təyin edilir (ümumi klinik analizin göstəricilərindən biridir). Bu parametr dehidratasiya dərəcəsini qiymətləndirməyə imkan verir. Əgər hematokrit 40%-dən çoxdursa, bu ifadə olunmuş dehidratasiyaya və trombozların yüksək riskinə işarə edir. Bu vəziyyətdə dövr edən plazmanın çatışmayan həcmini mümkün qədər tez bərpa etmək tələb olunur.
Əlaqəli Xəstəliklər
Suallar və cavablar
Diaqnostika və müalicə taktikası klinik əlamətlər, müayinə nəticələri, xəstəliyin səbəbi və pasiyentin fərdi xüsusiyyətləri nəzərə alınaraq profil mütəxəssis tərəfindən müəyyən edilir.
Ginekologiya üzrə xəstəliklər
- Adneksit
- Amenoreya
- Anembrioniya
- Anovulyasiya
- Antifosfolipid sindromu
- Aqalaktiya
- Astenozoospermiya
- Azoospermiya
- Bakterial vaginoz (vajinanın disbakteriozu)
- Bartolin vəzinin kistası
- Bartolinit
- Cinsi və psixoseksual inkişafın ləngiməsi
- Cinsi yolla ötürülən infeksiyalar (CYÖİ)
- Çoxdöllü hamiləlik
- Diffuz mastopatiya
Mövzu üzrə məqalələr
Mioma aşkarlandı: əməliyyat mütləqdirmi?
Mioma diaqnozu hər zaman əməliyyat demək deyil. Qərar şikayətlərinizə, müayinə nəticələrinə və gələcək hamiləlik planınıza uyğun verilir.
İstiqamət: Ginekologiya
Həkim kolposkopiya təyin edib: sizi nə gözləyir?
Kolposkopiyaya yönləndirilmək xərçəng diaqnozu demək deyil. Müayinə uşaqlıq boynundakı dəyişiklikləri daha yaxından qiymətləndirməyə kömək edir.
İstiqamət: Ginekologiya / Diaqnostika / Onkoginekologiya
Hər ay təkrarlanan ağrı: nə vaxt müayinə lazımdır?
Aybaşı ağrısı geniş yayılsa da, güclü və həyatınızı məhdudlaşdıran ağrını araşdırmaq lazımdır. Ağrının necə dəyişdiyi müayinə üçün vacib…
İstiqamət: Ginekologiya
Aybaşı gecikir: səbəbi yalnız hamiləlikdirmi?
Aybaşının gecikməsi həmişə hamiləliklə bağlı olmur. İlk addım hamiləlik ehtimalını yoxlamaq, sonra gecikmənin təkrarlanmasını və yanaşı əlamətləri qiymətləndirməkdir.
İstiqamət: Ginekoloji endokrinologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
