Disleksiya loqopediyada ali psixi funksiyaların natamamlığı fonunda yaranan, oxu bacarığının seçici, geniş yayılmış pozulmasıdır. Bu səhifədə disleksiyanın səbəbləri, növləri, diaqnostikası, müalicəsi və mümkün ağırlaşmaları, əlaqəli xəstəliklər, hansı həkimə müraciət etmək lazım olduğu və mütəxəssis rəyi barədə məlumat toplanıb.
İxtisas: İnfeksionist Loqoped-afazioloq Nevroloq Neyrocərrah Onkoloq Terapevt
Yayımlanma tarixi: Yenilənmə tarixi:
Disleksiya loqopediyada ali psixi funksiyaların natamamlığı fonunda yaranan, oxu bacarığının seçici, geniş yayılmış pozulmasıdır. Bu, ayrıca xəstəlik kimi təzahür edə bilər, lakin əksər hallarda yazı bacarıqlarının pozulması olan disqrafiya ilə müşayiət olunur. Patologiyanın inkişafına əsasən uşaqlar meyillidir. Müxtəlif mənbələrə görə, məktəb yaşlı uşaqların təxminən 5-17%-də dislektik təzahürlər və onlarla bağlı problemlər müşahidə olunur. Xəstəlik formalarının müxtəlifliyi ilə fərqlənir. Aradan qaldırılmasında əsas rolu erkən diaqnostika və düzgün təyin olunmuş müalicə oynayır. Əgər uşaqlıqda nitq funksiyalarının pozulmasının korreksiyası aparılmazsa, o, yetkin yaşda da qalır və insana ciddi problemlər yaradır.
Növləri
Əsas təzahürlərinə görə disleksiya 2 formaya bölünür:
- Literal (hərflərin mənimsənilməsi və yadda saxlanmasında çətinliklər);
- Verbal (sözlərin oxunmasında çətinliklər).
Pozğunluğun hansı mexanizmdə baş verdiyindən asılı olaraq, oxu bacarıqlarının pozulmasının bir neçə forması ayırd edilir.
- Fonematik. Səsləri fərqləndirmək və anlamaq, sözün strukturunu təhlil etmək və sintez etmək qabiliyyətinin kifayət qədər inkişaf etməməsi.
- Mnestik. Səslər və hərflər arasında uyğunluq qurmaqda çətinliklər, sözləri və cümlələri yadda saxlamaq və reproduksiya etmək qabiliyyətinin itirilməsi.
- Aqrammatik. Nitqin qrammatik quruluşunun (cümlə və söz birləşmələrində sözləri düzgün yerləşdirmək bacarığının), funksional və morfoloji ümumiləşdirmələrin kifayət qədər inkişaf etməməsi.
- Semantik. Söz ehtiyatının çatışmazlığı, heca sintezinin (oxunmuş sözlərin anlaşılmasının) qeyri-kamilliyi, sintaktik əlaqələrin (cümlədə sözlərin birləşdirilmə üsullarının) anlaşılmaması.
- Taktil. Görmə qabiliyyəti olmayan insanlarda zəif inkişaf etmiş toxunma qavrayışı.
- Optik. Görmə-məkan təsəvvürlərinin, ətraf məkanı adekvat qavrama qabiliyyətinin kifayət qədər inkişaf etməməsi.
Bundan başqa, əksər hallarda böyüklərdə və yeniyetmələrdə meydana çıxan travmatik disleksik pozğunluq da ayırd edilir. O, psixi funksiyaların inkişafı ilə bağlı deyil. Bu formanın yaranmasına baş beyin travmaları və xəstəlikləri səbəb olur.
Bundan başqa, disleksiya irsi ötürülən birincili və orqanizmdə gedən patoloji proses fonunda inkişaf edən ikincili formalara bölünür.
Səbəbləri
Oxu pozğunluğu mərkəzi sinir sisteminin (MSS) fəaliyyətindəki nasazlıqların, beyin yarımkürələri arasındakı qarşılıqlı əlaqənin uyğunsuzluğunun nəticəsidir. Dislektik pozğunluq olduqda sol yarımkürənin azalmış fəallığı qeyd olunur.
Disfunksiyanın yaranmasına səbəb olan ən ehtimal olunan amillərə hamiləlik, doğuş və erkən doğuşdan sonrakı dövrün patologiyaları aiddir:
- Doğuş zamanı uşağın başında və ya boynunda travmaya səbəb olan planlaşdırılmamış vəziyyətlər;
- Hamilə qadının keçirdiyi və dölün beyninə təsir edən infeksiyalar;
- Spirtli içki sui-istifadəsi, narkotik qəbulu və ya güclü təsirli dərman preparatlarının müstəqil istifadəsi nəticəsində inkişaf edən embriona toksik təsir;
- Bətndaxili inkişaf və ya doğuş fəaliyyəti zamanı dölün beyninin oksigen aclığı.
Uşaqda və ya yetkin insanda nitq pozğunluğunun səbəbi həmçinin aşağıdakılar ola bilər:
- Beynin və ya onun qişalarının infeksion-iltihabi xəstəlikləri;
- Orqanizmin tükənməsinə gətirib çıxaran uzunmüddətli xəstəliklər;
- Kəllə-beyin travmaları, boyun zədələnmələri.
Uşaqlarda patologiyanın inkişafına səbəb olan sosial amillər arasında aşağıdakılar qeyd olunur:
- Pedaqoji səhlənkarlıq;
- Kifayət qədər nitq ünsiyyətinin olmaması;
- Anadan ayrı düşən körpələrdə inkişaf edən «hospitalizm» sindromu;
- Uşağın emosional narahatlığı, ailədə əlverişsiz psixoloji mühit;
- Oxumağı və yazmağı öyrətməyin gecikməsi və ya həddindən artıq erkən başlanması.
Disleksiyanın ilk əlamətləri ən çox məktəbəqədər yaşda meydana çıxır. Bu pozğunluğun aktiv inkişaf riski aşağıdakılarda daha yüksəkdir:
- Solaxaylarda və ya sağ əl istifadəsinə yenidən öyrədilmiş uşaqlarda;
- Anamnezində xroniki və ya uzun sürən xəstəliklər olan erkən yaşlı uşaqlarda;
- Oxumağa hazırlığın psixoloji baxımdan formalaşmasından əvvəl, həddindən artıq erkən öyrədilməyə başlanan körpələrdə.
Disleksiya ailəsində bilinqvizm, bir neçə dildə ünsiyyət qəbul edilmiş uşaqda da inkişaf edə bilər.
Diaqnostika
Disleksiyası olan xəstənin müayinəsi zamanı həkim şikayətlərin və anamnezin toplanmasından başlayır. İlkin diaqnoz qoymaq üçün ona genetik meyillik, keçirilmiş xəstəliklər, mövcud xroniki patologiyalar haqqında məlumat lazımdır.
Alınan məlumatlar əsasında mütəxəssis ilkin diaqnoz qoyur və xəstəni daha dərin müayinə üçün dar profilli mütəxəssislərə yönləndirir. Göstərişlərə görə yüksək informativliyə malik xüsusi testlər və alət müayinələri təyin olunur.
- Şifahi nitqin qiymətləndirilməsi. Əlaqəli tələffüz, cümlə qurma imkanları, səs tələffüzünün düzgünlüyü, fonetik-fonematik inkişaf, söz ehtiyatının həcmi öyrənilir. Ucadan oxumanın təhlili sürəti, tələffüzü, habelə oxunan mətnin mənasının anlaşılmasını qiymətləndirməyə imkan verir.
- Yazı vərdişlərinin öyrənilməsi. Ayrı-ayrı sözlərin və cümlələrin sərbəst yazılması, eşitdiyini yazıya köçürmə və mətn köçürmə qabiliyyəti araşdırılır.
- Neyropsixoloji diaqnostika. Müayinənin ən vacib hissəsidir. Optik-fəza oriyentasiyasının inkişaf dərəcəsinin, əşyaları vizual tanıma qabiliyyətinin, sözləri təhlil etmə və məlumatı yadda saxlama bacarığının dəqiqləşdirilməsini əhatə edir.
- Elektroensefaloqrafiya. Beyin qabığında neyron dəyişikliklərini aşkar etmək üçün təyin olunur.
- Boyun və beyin damarlarının UZDG-si beyin qan təchizatının pozulma ocaqlarını aşkar etmək üçün lazımdır, bunlar disleksiyanın inkişafına səbəb ola bilər.
- Beynin KT, MRT müayinəsi patoloji ocaqları – nekroz sahələrini, qansızmaları, şişləri, kistaları aşkar etmək üçün aparılır.
Analizlər qanın laxtalanma pozğunluqlarını, iltihabi prosesləri, infeksiyaları aşkar etməyə imkan verir. Aparılan müayinə əsasında yekun diaqnozun qoyulmasında çətinlik yarandıqda və simptomun ciddi xəstəlik fonunda meydana çıxdığından şübhələndikdə, xəstə digər dar profilli mütəxəssislərə yönləndirilir.
Müalicə
Böyüklərdə disleksiyanın müalicəsinin əsasında bu vəziyyətə səbəb olan pozğunluqların korreksiyası durur. Demək olar ki, bütün xəstələrə nootrop preparatlar, baş beynin qidalanmasını yaxşılaşdıran vasitələr təyin edilir. Müalicə kursu yazını, qısamüddətli yaddaşı, oxu sürətini yaxşılaşdırmağa imkan verir.
Əlavə olaraq psixoloji və pedaqoji korreksiya tətbiq olunur, bu da aşağıdakılara yönəlmiş xüsusi fiziki hərəkətlərlə tamamlanır:
- Beyin yarımkürələrinin uyğunsuzluğunun aradan qaldırılması;
- Xırda motorikanın bərpası.
Korreksiya kursu fərdi qaydada seçilir. Əvvəlcə həkim sadə sözlərlə disleksiyanın nə olduğunu və itirilmiş funksiyaları bərpa etmək üçün nə etmək lazım olduğunu izah edir. Həkimin tövsiyələrinə diqqətlə əməl etmək vacibdir: bacarıqların qayıtması düzgün aparılan terapiyadan asılıdır.
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
Ağırlaşmalar
Uşaqlarda disleksiyanın nəticələri təhsil prosesinin pisləşməsi, aşağı akademik göstəricilər, bunların fonunda yaranan həmyaşıdların lağı və sosial təcridolma ola bilər. Böyüklərdə nitq funksiyasının pozulması tez-tez psixi pozğunluqların inkişafına gətirib çıxarır:
- Depressiya;
- Bipolyar pozğunluq;
- Suisidal əhval-ruhiyyə;
- Panik ataklar.
Hansı həkimə müraciət etməli
Oxu və yazı bacarıqlarının pozulması ilə müşayiət olunan mümkün xəstəliklərin dairəsini daraldan ilkin diaqnostikanı pediatr və ya terapevt aparır. Ehtimal olunan səbəb müəyyən edildikdən sonra xəstə lazımi dar profilli mütəxəssisə yönləndirilir.
Yadda saxla!
Nitq funksiyalarının pozulmasına səbəb ola bilən çoxlu amil mövcuddur. Valideynlərin əsas vəzifəsi uşağın hərfləri və hecaları pis tələffüz etdiyini, yadda saxlaya bilmədiyini, düzgün oxuya bilmədiyini vaxtında görməkdir. Bu zaman onu öyrənmək istəməməkdə və tənbəllikdə günahlandırmaq yolverilməzdir. Ən qısa müddətdə mütəxəssisə müraciət etmək lazımdır. Həkim nitq funksiyasının pozulmasına səbəb olan amili nə qədər tez aşkarlayıb korreksiyaya başlayarsa, patologiyadan tam qurtulma şansı bir o qədər çox olar. Terapevtik tədbirlərin erkən başlanması çox yaxşı nəticələr göstərir. Disleksiyası olan uşaqlar kollec və ali məktəblərdə oxumağa imkan verən bacarıqlar əldə edir. Müalicə olmadıqda pozğunluq insanla bütün ömrü boyu qala bilər.
Suallar və cavablar
Bu termin ali psixi funksiyaların pozulmasına səbəb olan, nəticədə oxu və yazı bacarıqlarının itirilməsi ilə nəticələnən patologiyaya aid edilir. Uşaqlarda pozğunluğun əsas əlamətlərinə səhvlərin təkrarlanması və tipikliyi aiddir: oxunanı dərk etmə qabiliyyətinin itirilməsi, hecaların təhrif olunması, səslərin əvəz olunması.
Pozğunluq psixoloji və pedaqoji korreksiya vasitəsilə müalicə olunur. Bəzi hallarda buna nootrop və digər preparatların qəbulu da əlavə olunur.
Bu termin oxu və yazıda çətinlik çəkən insanı adlandırmaq üçün istifadə olunur. Disleksiklərdə məlumatın qavranılması fərqlidir. Onlar mətndəki hərfləri fərqi hiss etmədən yerini dəyişirlər və ya onları üst-üstə düşmüş şəkildə görürlər. Nitq adətən qrammatik cəhətdən düzgün qurulmamış və əlaqəsiz olur, söz ehtiyatı isə çox məhduddur.
