Qrip – müvafiq virus tərəfindən törədilən kəskin respirator trakt xəstəliyidir. İnfeksiyaya bütün yaş qruplarından insanlar həssasdır.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- İnfluenza
- kəskin respirator qrip infeksiyası
Xəstəlik haqqında
Qrip – müvafiq virus tərəfindən törədilən kəskin respirator trakt xəstəliyidir. İnfeksiyaya bütün yaş qruplarından insanlar həssasdır.
Qrip, kəskin respirator traktın virus mənşəli patologiyalarının (KRVİ) bir növü olmaqla, rastgəlmə tezliyinə görə dünyada birinci yeri tutur. Belə ki, bütün infeksion xəstəlik hallarının 95%-i qrip və KRVİ-nin payına düşür.
Qripin ilk təsviri hələ Hippokrata məxsusdur. Bu virus bir neçə dəfə xəstələnmənin böyük artımına səbəb olmuşdur. İlk pandemiya 1580-ci ilə təsadüf edir. 1889–1890-cı illərdə Yer kürəsinin hər ikinci sakini qripə tutulmuşdu (H2N8 ştammı). XX əsrin 18–1919-cu illərində «ispanka» (H1N1) pandemiyası zamanı təxminən 50–100 milyon insan həlak olmuşdur (əhalinin 2,7–5,3%-i). Təxminən yarım milyard insan, yaxud əhalinin təxminən 30%-i qripə yoluxmuşdu. XX əsrin 50-ci illərində H2N2 (Asiya ştammı) epidemiyası baş verdi və bu, 70 000-dən çox ölüm halına səbəb oldu.
Patogenetik cəhətdən qrip 5 əsas fazadan keçir:
- Birinci – viriionların respirator traktın epitel hüceyrələrində çoxalması;
- Üçüncü – respirator traktın iltihabı, bu zaman onun hansısa bir sahəsi ən böyük dəyişikliklərə məruz qalır;
- Dördüncü – şərti-patogen bakteriyaların aktivləşməsi ilə tənəffüs sistemində və ya orqanizmin digər sistemlərində ağırlaşmaların inkişafı;
- Beşinci – zədələnmiş toxumaların tədricən bərpası ilə iltihabın geriləməsi.
Qrip virusları respirator traktın hüceyrələrini, xüsusən silindrik hüceyrələri zədələyir. Virus hissəciklərinin ən sevimli lokalizasiyası traxeyadır. Viriionlar hüceyrənin genomuna daxil olur və onu yeni virus strukturlarını sintez etməyə məcbur edir. Bundan sonra viriionlar sitoplazmadan ətraf mühitə çıxır, yoluxmuş epitel hüceyrəsi isə destruksiyaya və ya ölümə məruz qalır. Bunun nəticəsində inkişaf edən epitel qatının nekrozu fizioloji müdafiənin pozulmasına səbəb olur. Buna görə virusların bu baryeri dəf etməsi asanlaşır, nəticədə patogenlər qısa müddətdə qanda aşkar olunur (bu vəziyyət viremiyə adlanır). Viruslar tərəfindən sintez olunan toksinlər və epitel hüceyrələrinin ölümü zamanı ayrılan bioloji aktiv maddələr ürək, damarlar, sinir toxuması və digər orqanlara zədələyici təsir göstərə bilər ki, bu da ağırlaşmaların inkişaf riskini müəyyən edir.
Qrip virusu immunosupressiv xüsusiyyətlərə malikdir (immuniteti zəiflədir). Bu, respirator traktın selikli qişalarında daim yaşayan şərti-patogen floranın aktivləşməsi üçün şərait yaradır. Buna görə də çox vaxt lokal virus infeksiyası bakterial pnevmoniyanın inkişafı ilə ağırlaşır.
Qripin diaqnostikası klinik-laborator məlumatlara əsaslanır – kəskin başlanğıc, kataral əlamətlərin ifadəliliyinə uyğun gəlməyən yüksək hərarət. Virusun laborator aşkarlanması (PZR test) yalnız ciddi göstərişlər üzrə aparılır. PZR qrip infeksiyasında skrininq müayinəsi deyil.
Qripin müalicə xüsusiyyətləri patoloji prosesin ağırlıq dərəcəsindən asılıdır. Yüngül dərəcələrdə simptomatik terapiya kifayətdir – çox maye qəbul etmək, yataq rejimi, yüksək hərarət olduqda hərarətsalıcı dərmanların qəbulu tövsiyə olunur. Xəstəliyin orta-ağır və ağır gedişində virusların çoxalmasını bloklayan etioloji vasitələr tövsiyə olunur. Antivirus terapiya iltihabi prosesin azalmasına kömək edir və bununla da sağalma və mənfi nəticələrin qarşısının alınması üçün şərait yaradır.
Səbəbləri
Qriplə xəstələnmənin bilavasitə səbəbi virusların orqanizmə daxil olmasıdır.
Qrip virusunun bir neçə serotipi vardır. A tipi ilk dəfə 1933-cü ildə aşkar edilmiş, 1940-cı ildə isə B tipli qrip virusu identifikasiya olunmuşdur. Və 7 ildən sonra C tipi aşkar edilmişdir. Bu serotiplər arasındakı fərq S-antigen ilə müəyyən olunur, konkret ştama aidiyyəti isə hemagqlütinin və neyraminidazadan ibarət olan V-antigen müəyyən edir.
Ən böyük təhlükəni A tipi yaradır, çünki o, daim mutasiyaya uğrayır və antigen quruluşunu dəyişir. Epidemioloqlar hansı ştammın cari ildə xəstəliyin törədicisi olacağını proqnozlaşdırmaq üçün bu xüsusiyyəti həmişə nəzərə alırlar. Bu məlumat həkimlər və pasiyentlər üçün “düzgün” vaksindən, yəni müvafiq A-tipli ştama qarşı immunitet formalaşdıracaq vaksindən istifadə etmək baxımından vacibdir.
Qrip virusunun genetik materialı bir zəncirli RNT ilə təmsil olunur. Virusun xarici səthi hemagqlütinin ehtiva edən lipid qişa ilə əhatə olunmuşdur. Bu maddə virus hissəciyinin sahib hüceyrəyə daxil olma qabiliyyətini müəyyən edir. Virus nüsxələri əmələ gəldikdən sonra onlar hüceyrədaxili məkana çıxır. Bu prosesə neyraminidaza cavabdehdir.
Virusla yoluxma, bir qayda olaraq, hava-damcı yolu ilə baş verir. Bəzən yoluxma məişət yolu ilə, məişət əşyaları vasitəsilə də mümkündür. Xəstə insanın danışarkən və ya nəfəs alarkən ifraz etdiyi virus hissəcikləri mənbədən 2-3 metr məsafəyə yayıla bilər.
Təsnifat
Qrip infeksiyasının ağırlıq dərəcəsi müxtəlif ola bilər. Həkimlər qripin aşağıdakı 3 növünü ayırd edirlər:
- Yüngül gediş. İltihabi prosesə yuxarı tənəffüs yollarının selikli qişası (burun, qırtlaq, traxeya, bronxlar) cəlb olunur. Temperatur adətən 38°C-i keçmir, intoksikasiya sindromunun cüzi ifadə olunmuş təzahürləri (başda, əzələlərdə və oynaqlarda intensiv olmayan ağrı, ümumi zəiflik), kataral əlamətlər müşahidə olunmur.
- Ortaağır gediş. Yuxarı tənəffüs yollarının iltihabı kiçik bronxlar və bronxiollara keçir. Qızdırma 39-39,5°S-ə çata bilər, bu zaman intoksikasiya insanın aktivliyini məhdudlaşdıran aydın təzahürlərlə özünü göstərir.
- Ağır gediş – patoloji ildırımvari şəkildə temperaturun 40°C-ə yüksəlməsi ilə başlayır, qızdırma güclü baş, əzələ və oynaq ağrısı ilə müşayiət olunur, ürəkbulanma və qusma ola bilər, tez-tez hemorragik sindrom inkişaf edir (dəri qanaxmaları, burundan qanaxma, inyeksiyalardan sonra toxumaların uzunmüddətli qanaxması). Ağır forma 2 patogenetik varianta malik ola bilər. Onlardan birində ağırlıq orqanizmin sistemik intoksikasiyası ilə, digərində isə ciddi ağciyər ağırlaşmaları ilə müəyyən edilir.
Klinik mənzərə
İnkubasiya dövrü 4-5 saatdan 2-3 günədək davam edir. Adətən əksər hallarda yoluxmadan ilk klinik simptomların yaranmasınadək orta hesabla 1–2 gün keçir.
Xəstəlik kəskin başlayır. Qripin ilk əlaməti qızdırmadır – temperatur yüksək göstəricilərə çata bilər (38,5–40°C). Qripin simptomları ümumi intoksikasiyanın ifadəlilik dərəcəsi və tənəffüs yollarının zədələnməsinin gücü ilə müəyyən olunur. Qızdırma ilə yanaşı baş ağrısı (adətən alın nahiyəsində, qaşüstü nahiyədə), adinamiya, artmış tərləmə, baş verənlərə laqeydlik, əzələ ağrısı, zəiflik müşahidə olunur. Göz simptomları da meydana çıxır: gözlərdə ağrı, təzyiq zamanı daha güclü hiss olunan ağrı, göz yaşarması və parlaq işıqdan qorxma. Tənəffüs yollarının zədələnməsi simptomları boğazda qıcıqlanma hissi, quru öskürək, burunda tutulma və səsin batması ilə müşayiət olunur. Qripin klinik diaqnostikası bu simptomlara əsaslanır.
Xəstəliyin simptomları
- Anosmiya (iybilmə hissinin itirilməsi)
- Artmış yorğunluq
- Asqırma
- Badamcıqlarda ağ örtük
- Baş ağrısı
- Boyunda limfa düyünlərinin ağrısı
- Boğazda ağrı
- Boğazda yanma
- Boğazın qızarması
- Coğrafi dil
- Dad hissinin itməsi
- Disleksiya
- Eritrositlər azalmışdır
- Gözlərdə ağrı
- Hürən öskürək
- Limfositlər yüksəlmişdir
- Qırtlağın şişməsi
- Yüksək temperatur
- Zəiflik
- Üşütmə
- Əzələ ağrısı
- Əzələ zəifliyi
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Ağırlaşmamış qripdə ümumi klinik qan analizində leykositlərin səviyyəsi azala və ya norma daxilində qala bilər. Eritrositlər sınaq borusunun dibinə normal sürətlə çökür.
İnfleksiyanın laborator təsdiqi PCR metodu ilə aparılır ki, bu da qrip törədicisinə spesifik olan RNT ardıcıllıqlarını aşkar edir. Lakin bu müayinə bütün pasiyentlərə deyil, yalnız mübahisəli klinik hallarda göstərilir.
Pnevmoniyanın inkişafından şübhələnildikdə ağciyər toxumasının vəziyyətini qiymətləndirmək üçün döş qəfəsi orqanlarının rentgenoqrafiyası və ya kompüter tomoqrafiyası aparılır. İnfeksiyanın ağır gedişi zamanı həmçinin elektrokardioqrafiya, qanın biokimyəvi müayinəsi, koaquloqram və digər müayinələr də göstərilir.
Xidmətlər
Müalicə
Yüngül və orta dərəcəli qrip infeksiyaları ev şəraitində müalicə oluna bilər və edilməlidir, yalnız ağır formalar zamanı və ya ağırlaşmalar inkişaf etdikdə hospitalizasiya tələb olunur.
Qripin yüngül və orta-ağır formalarının müalicəsi ev şəraitində, ağır və ağırlaşmış formaların isə stasionarda aparılır. Qızdırma dövründə xəstəyə daha çox vaxtı yataqda keçirmək, yüksək miqdarda vitamin tərkibli maye qəbul etmək tövsiyə olunur (bu dövrdə xüsusilə C və R vitaminləri vacibdir). Nəzərə alaraq ki, qrip virusu hemorragik sindromla müşayiət oluna bilər, qızdırmanı aradan qaldırmaq üçün parasetamoldan istifadə etmək daha məqsədəuyğundur (qeyri-steroidlər qanaxmalara səbəb ola bilər).
Qripin ağır formalarının müalicəsi simptomatik və patogenetik terapiya ilə birlikdə etioloji təsirli vasitələrin mütləq tətbiqini nəzərdə tutur. Spesifik qamma-qlobulin yüksək effektivdir. Etiotrop terapiya 2 preparat sinfi ilə aparıla bilər: neyraminidaza inhibitorları və M2 blokatorları. Çoxkomponentli müalicədə həmçinin interferon preparatları istifadə oluna bilər ki, bunlar səbəbkar virusun məhv edilməsi üçün immun sistemini aktivləşdirə bilir.
Hamilə qadınlar infeksion ağırlaşmalar baxımından risk qrupuna daxildir, buna görə də əksər hallarda səbəbkar virusun məhvinə yönəlmiş preparatların istifadəsi göstərilir. Qrip inkişaf etdikdə etiotrop terapiyanın vaxtında təyin edilməsi üçün vaxtı itirməmək vacibdir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının mütəxəssisləri xəstəliyin başlanmasından sonrakı ilk 2 sutka ərzində antivirus terapiyasına başlamağı tövsiyə edirlər. Belə müalicə mikrobioloji testlərin nəticələri olmadan da təyin oluna bilər. Hamiləlik zamanı ÜST-nin klinik tövsiyələrinə riayət edilməsi yaxşı terapevtik nəticə əldə etməyə imkan verir. Müalicə kompleksinə hamilələrdə istifadəsinə icazə verilmiş rekombinant interferon da daxil edilir.
Profilaktika
Qripin spesifik profilaktikası vaksinasiya yolu ilə aparılır. Bunun üçün epidemioloqlar qabaqcadan hansı virus ştammının xəstəliyə səbəb olacağını müəyyən edirlər. Qrip əleyhinə vaksin 3 ən geniş yayılmış qrip virusunu əhatə edəcək şəkildə yeridilir. Vaksinlər 2 kateqoriyaya bölünür – canlı və inaktivləşdirilmiş. Son vaxtlar daha çox yalnız səthi antigenləri tərkibində saxlayan inaktivləşdirilmiş vaksinlər tətbiq olunur. Terapevtik effektin inkişafı üçün immunizasiyanı qabaqcadan – planlaşdırılan infeksiya artımından 1-1,5 ay əvvəl aparmaq lazımdır. İmmunitetin qoruyucu anticisimlər əmələ gətirməyə vaxt tapması üçün bu müddət tələb olunur.
Qripin qeyri-spesifik profilaktikası – bunlardır:
- Potensial patogenləri ehtiva edə bilən əllərin diqqətlə yuyulması;
- Burunun duz məhlulu ilə yuyulması;
- Insanların yüksək sıxlığı olan yerlərdə qalmanın istisna edilməsi (qrip infeksiyasının alovlanması dövründə).
Yadda saxla!
Bir daha qeyd edək ki, virus infeksiyası zamanı antibiotiklər təyin edilmir, çünki öz təsirini reallaşdırmaq üçün onların tətbiq nöqtəsi yoxdur. Antibiotiklər yalnız bakteriyalar üçün nəzərdə tutulub. Qrip zamanı bu preparatlar bakterial ağırlaşmalar, xüsusən də assosiasiyalı virus-bakterial pnevmoniya inkişaf etdikdə təyin olunur. Optimal preparatı həkim potensial təhlükəli bakteriyaların ən ehtimal olunan spektrini nəzərə alaraq seçməyə kömək edəcək. Antibiotiklərin nəzarətsiz istifadəsi təhlükəlidir, çünki həm konkret pasiyentdə, həm də ümumilikdə dünya miqyasında antibiotikrezistentliyin inkişafına gətirib çıxara bilər.
Suallar və cavablar
Müayinə və müalicə proqramının hazırlanmasını infeksionist həkim aparır. Müalicə terapevtin (böyük yaşlı pasiyentlər) və pediatrın (uşaqlar) yanında da mümkündür.
Mümkün olduqda ona ayrıca bir otaq ayrılmalıdır, həmin otağın müntəzəm havalandırılmasına ehtiyac vardır. Xəstəyə onun şəxsi fincanı, qaşığı, çəngəli, boşqabı, dəsmalı və digər qulluq vasitələri verilir. Mümkün olduqda sağlam insanlarla təmasların sayı minimuma endirilməlidir.
Klinik tövsiyələr göstərir ki, böyüklərdə bədən temperaturunu dərman preparatlarının köməyi ilə 38,5°C və daha yüksək göstəricilərdə, uşaqlarda isə 39-39,5°C və daha yüksək göstəricilərdə azaltmaq tövsiyə olunur. Lakin bu qaydalardan daha az əhəmiyyətli qızdırma zamanı hərarətsalıcı preparatların qəbulunu tələb edən istisnalar vardır. Bu məsələni əvvəlcədən həkimlə müzakirə etmək lazımdır.
Mövzu üzrə məqalələr
HPV testi müsbətdir: bu nəticə nə deməkdir?
HPV-müsbət nəticə xərçəng diaqnozu deyil və yoluxmanın vaxtını göstərmir. Əsas məsələ testin tipini və sizə uyğun nəzarət planını…
İstiqamət: Ginekologiya / İnfeksion xəstəliklər / Onkoginekologiya
Vaginal qaşınma və ifrazat: hər dəfə kandidozdurmu?
Qaşınma və ifrazat həmişə kandidoz demək deyil. İlk, təkrarlanan və ya müalicəyə cavab verməyən şikayətlərdə səbəbin dəqiqləşdirilməsi vacibdir.
İstiqamət: Ginekologiya / İnfeksion xəstəliklər
“RW” cavabını necə anlamalı: sifilis testləri niyə fərqlənir?
“RW” adı bəzən ümumi işlədilsə də, sifilis testlərinin üsulları fərqlidir. Diaqnoz və nəzarət üçün testin adı, əvvəlki müalicə…
İstiqamət: Venerologiya / İnfeksion xəstəliklər
Cinsi infeksiyalar üçün analiz: hansı nümunə nəyi yoxlayır?
Cinsi yolla keçən bütün infeksiyaları tək bir analiz yoxlamır. Testlər təmasın növünə, vaxtına, əlamətlərə və fərdi riskə uyğun…
İstiqamət: Ginekologiya / Venerologiya / İnfeksion xəstəliklər
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
