Disleksiya normal intellektə və təlimə baxmayaraq oxumağı və yazmağı mənimsəməkdə davamlı çətinliklə gedən spesifik öyrənmə pozuntusudur. Erkən aşkarlanma və xüsusi məşğələlər uşağın təhsildə uğur qazanmasına kömək edir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Oxu pozuntusu
- inkişafın spesifik oxu pozuntusu
- spesifik oxu çətinliyi
Xəstəlik haqqında
Disleksiya neyroinkişaf mənşəli spesifik öyrənmə pozuntusudur. O, beynin dil səslərini emal etmə xüsusiyyətləri ilə bağlıdır: uşaq sözləri səslərə bölməkdə, hərfləri səslərlə əlaqələndirməkdə, sözləri tez və dəqiq tanımaqda çətinlik çəkir. Bu zaman intellekt normal olur, uşaq məktəbə müntəzəm gedir və adekvat təlim alır, eşitmə və görmə isə qaydasındadır. Disleksiya tənbəllik, diqqətsizlik və ya zəif intellekt əlaməti deyil – disleksiyalı insanlar çox vaxt yaradıcı, məntiqli düşünən və istedadlı olurlar.
Disleksiya ən çox rast gəlinən öyrənmə pozuntusudur, həm oğlanlarda, həm də qızlarda olur. Əlamətlər ən aydın şəkildə ibtidai siniflərdə, oxu təlimi başlayanda görünür. Azərbaycan dili kimi yazılışı tələffüzə yaxın olan dillərdə disleksiya çox vaxt səhvlərdən daha çox oxunun yavaşlığı və gərginliyi ilə özünü göstərir.
Disleksiya ömür boyu qalır, lakin düzgün dəstəklə insanlar oxumağı öyrənir, ali təhsil alır və uğurlu peşə həyatı qurur. Vaxtında tanınmadıqda isə uşaq məktəbdə geri qalır, özünəinamını itirir. Disleksiya tez-tez yazı pozuntusu (disqrafiya), riyazi bacarıqların pozuntusu (diskalkuliya) və diqqət çatışmazlığı və hiperaktivlik pozuntusu ilə birlikdə olur.
Səbəbləri
Disleksiyanın tək bir səbəbi yoxdur. O, irsi meyl ilə beynin inkişaf xüsusiyyətlərinin birgə təsiri nəticəsində yaranır. Valideynlərin tərbiyə üsulu, uşağın tənbəlliyi və ya «zəif iradəsi» səbəb deyil.
- İrsi meyl – disleksiya ailəvi xarakter daşıyır: valideynlərdən birində və ya bacı-qardaşda oxu çətinliyi olduqda uşaqda risk xeyli yüksəlir;
- Beynin dil emalı ilə bağlı nahiyələrinin işinin xüsusiyyətləri – sol yarımkürənin nitq və oxu ilə bağlı şəbəkələri fərqli fəaliyyət göstərir; bu dəyişikliklər elmi müayinələrdə görünür, lakin gündəlik diaqnostikada istifadə olunmur;
- Fonoloji emalın zəifliyi – sözün səs tərkibini eşitmək, ayırmaq və yadda saxlamaq çətinliyi disleksiyanın əsas mexanizmi hesab olunur;
- Erkən yaşda nitq inkişafının ləngiməsi – gec danışmağa başlayan, səsləri uzun müddət düzgün tələffüz edə bilməyən uşaqlarda risk artır;
- Vaxtından əvvəl doğuş və aşağı doğuş çəkisi – risk amili kimi qiymətləndirilir;
- Hamiləlik dövründə zərərli təsirlər – nikotin, spirt və bəzi infeksiyalar uşağın beyin inkişafına mənfi təsir göstərə bilər.
Görmə problemləri disleksiyanın səbəbi deyil, lakin oxumağı əlavə çətinləşdirə biləcəyi üçün yoxlanılmalıdır. Solaxaylıq da disleksiyaya səbəb olmur.
Klinik mənzərə
Disleksiyanın əlamətləri yaşdan asılı olaraq dəyişir. Bu əlamətlərin bir çoxu hər uşaqda müvəqqəti ola bilər; narahatlıq doğuran onların davamlı olması və uşağın yaşıdlarından aydın geri qalmasıdır.
Məktəbəqədər yaşda:
- nitqin gec inkişafı, sözlərin uzun müddət səhv tələffüzü, səslərin yerinin dəyişdirilməsi;
- qafiyəli sözləri tanımaqda, uşaq şeirlərini əzbərləməkdə çətinlik;
- hərfləri, rəqəmləri, rəngləri, həftənin günlərini öyrənməkdə çətinlik;
- öz adını yazmaqda və hərfləri tanımaqda yaşıdlarından geri qalma.
Məktəb yaşında:
- yavaş, gərgin, səhvlərlə oxu, sözləri sonuna qədər oxumadan təxmin etmək;
- oxşar hərfləri (məsələn, b və d, p və q) qarışdırmaq, hərf və hecaları buraxmaq və ya yerini dəyişmək;
- yazıda çoxlu orfoqrafik səhvlər, eyni sözün müxtəlif cür yazılması;
- oxuduğunu anlamaqda çətinlik, bərkdən oxumaqdan qaçmaq;
- şifahi bilikləri yaxşı olduğu halda yazılı tapşırıqlarda geri qalma;
- ev tapşırıqlarına çox vaxt sərf etmək, tez yorulmaq, məktəbə getmək istəməmək.
Yeniyetmə və yetkinlərdə oxu yavaş qalır, uzun mətnlər çətin mənimsənilir, xarici dillərin öyrənilməsi çətinləşir, orfoqrafik səhvlər davam edir. Bir çox yetkin bu çətinliklərini gizlədir və ya kompensasiya üsulları tapır.
Disleksiya təcili vəziyyət deyil, lakin həkimə gecikmədən müraciət etmək lazımdır, əgər: uşaq əvvəl mənimsədiyi oxu və nitq bacarıqlarını itirməyə başlayıbsa, oxu çətinliyi baş ağrısı, görmə pozuntusu, qıcolmalar və ya davranışda kəskin dəyişikliklə müşayiət olunursa. Uşaq və ya yeniyetmə ümidsizlikdən, yaşamaq istəməməkdən danışırsa, dərhal mütəxəssisə müraciət edin, təhlükə olduqda 103-ə zəng edin.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Disleksiya adətən oxu təliminin ilk illərində aşkarlanır. Onu təsdiq edən xüsusi analiz və ya cihaz müayinəsi yoxdur – diaqnoz oxu və yazı bacarıqlarının hərtərəfli qiymətləndirilməsi əsasında qoyulur. Qiymətləndirməni loqoped, psixoloq və pedaqoq birlikdə aparır, lazım olduqda uşaq nevroloqu və ya psixiatr qoşulur.
- Anamnez – nitq inkişafının gedişi, ailədə oxu çətinlikləri, məktəb nəticələri, müəllimin müşahidələri;
- Oxu bacarıqlarının yoxlanılması – oxu sürəti, dəqiqliyi və anlamanın yaşa uyğun standart testlərlə qiymətləndirilməsi;
- Fonoloji bacarıqların və yazının qiymətləndirilməsi – sözün səs təhlili, imla, köçürmə, sərbəst yazı;
- İntellektin ümumi qiymətləndirilməsi – çətinliyin ümumi inkişaf ləngiməsi ilə bağlı olmadığını göstərir;
- Eşitmə və görmənin yoxlanılması – audioloq və oftalmoloq tərəfindən;
- Yanaşı pozuntuların qiymətləndirilməsi – diqqət çatışmazlığı və hiperaktivlik pozuntusu, narahatlıq, depressiya.
Beynin MRT-si və elektroensefaloqrafiya disleksiyanı təsdiq etmir; onlar yalnız nevroloji əlamətlər olduqda başqa xəstəlikləri istisna etmək üçün təyin edilir. Differensial diaqnostika eşitmə və görmə pozuntuları, ümumi intellekt ləngiməsi, diqqət çatışmazlığı, təlimdə uzun fasilələr və ikidillilik şəraitində tədris dilinin kifayət qədər mənimsənilməməsi ilə aparılır.
Xidmətlər
Ağırlaşmalar
- Məktəbdə geri qalma – oxu bütün fənlərin mənimsənilməsinə təsir edir;
- Özünəinamın azalması – uşaq özünü «bacarıqsız» hiss edir, dərslərdən qaçmağa başlayır;
- Narahatlıq, depressiya və davranış problemləri – xüsusən yeniyetməlikdə;
- Sosial çətinliklər – yaşıdlar tərəfindən istehza, təcrid olunma;
- Peşə seçimində məhdudiyyət hissi – dəstək olmadıqda insan öz imkanlarını aşağı qiymətləndirir.
Müalicə
Disleksiya dərmanla müalicə olunmur. Əsas üsul sübuta əsaslanan, sistemli korreksiya məşğələləridir. Məqsəd uşağa oxu və yazının mexanizmini öyrətmək, çətinlikləri kompensasiya etmək və özünəinamı qorumaqdır.
- Fonoloji şüurun inkişafı – sözdə səsləri ayırmaq, saymaq, birləşdirmək və dəyişmək üzrə məşqlər;
- Sistemli fonetik təlim – hərf-səs əlaqələrinin sadədən mürəkkəbə doğru ardıcıl öyrədilməsi;
- Çoxsensorlu üsullar – görmə, eşitmə və hərəkəti birləşdirən məşğələlər: hərfləri barmaqla izləmək, plastilindən düzəltmək, bərkdən deyərək yazmaq;
- Oxu sürəti və anlama üçün məşqlər – eyni mətnin təkrar oxunması, oxunanın müzakirəsi, açar sözlərin tapılması;
- Məktəbdə uyğunlaşdırmalar – yazılı işlərə əlavə vaxt, şifahi cavab imkanı, audiokitablar, mətni səsləndirən və səsi yazıya çevirən proqramlar, aydın tərtib olunmuş materiallar.
Məşğələlər müntəzəm, uzun müddət və mütəxəssisin – loqopedin və ya xüsusi pedaqoqun – rəhbərliyi ilə aparılmalıdır. Valideynlər evdə də kömək edə bilər: hər gün birlikdə qısa müddət oxumaq, uşağın sevdiyi mövzularda kitablar seçmək, səhvlərə görə danlamamaq, kiçik uğurları tərifləmək.
Diqqət çatışmazlığı, narahatlıq və ya depressiya kimi yanaşı pozuntular olduqda onlar həkim tərəfindən müstəqil olaraq müalicə olunur; bu zaman dərman müalicəsi lazım ola bilər, lakin o, disleksiyanın özünü aradan qaldırmır.
Rəngli linzalar, xüsusi göz məşqləri, «beyni inkişaf etdirən» qida əlavələri və bu kimi üsulların effektivliyi sübut olunmayıb. Onlara vaxt və vəsait sərf etmək əsl korreksiyanı gecikdirə bilər.
Profilaktika
Disleksiyanın özünün qarşısını almaq mümkün deyil, lakin erkən aşkarlanma və dəstək onun nəticələrini xeyli yüngülləşdirir.
- uşağa erkən yaşdan kitab oxumaq, şeirlər, söz oyunları və qafiyələrlə məşğul olmaq;
- nitq ləngiməsində loqopedə vaxtında müraciət etmək;
- ailədə disleksiya olduqda birinci sinifdən oxu bacarıqlarını diqqətlə izləmək;
- müəllim və valideynlər arasında müntəzəm əməkdaşlıq;
- uşağın eşitmə və görməsini vaxtaşırı yoxlatdırmaq;
- hamiləlik dövründə siqaret və spirtdən imtina etmək.
Hansı həkimə müraciət etməli
İlk növbədə loqopedə və uşaq psixoloquna müraciət etmək lazımdır. Diqqət çatışmazlığı, emosional pozuntular və ya nevroloji əlamətlər olduqda uşaq nevroloqu və ya uşaq psixiatrı qiymətləndirmə aparır.
Yadda saxla!
Oxumaqda çətinlik çəkən uşağı «tənbəl» adlandırmayın – əvvəlcə səbəbi aydınlaşdırın.
- Disleksiya intellektlə bağlı deyil və düzgün dəstəklə uğurlu təhsilə mane olmur.
- Korreksiya nə qədər erkən başlanarsa, nəticə bir o qədər yaxşı olur.
- Effektiv kömək dərman deyil, sistemli məşğələlər və məktəbdə uyğunlaşdırmalardır.
- Uşağın güclü tərəflərini dəstəkləyin – bu, özünəinamı qoruyur.
Suallar və cavablar
Disleksiya ömür boyu qalır, lakin düzgün məşğələlərlə insan oxumağı yaxşı öyrənir və çətinliklərini kompensasiya edir. Yetkinlərdə əsasən oxu sürəti və orfoqrafiya zəif qala bilər.
Xeyr, solaxaylıq disleksiyanın səbəbi deyil. Solaxay uşağı sağ əllə yazmağa məcbur etmək isə əlavə stress yaradır və tövsiyə olunmur.
Loqopedə və uşaq psixoloquna. Lazım olduqda uşaq nevroloqu və ya psixiatr diqqət çatışmazlığı və digər yanaşı pozuntuları qiymətləndirir.
Risk əlamətləri məktəbəqədər yaşda – nitqin gec inkişafı, hərfləri öyrənməkdə çətinlik – görünə bilər. Etibarlı qiymətləndirmə adətən oxu təlimi başlayandan sonra, ilk siniflərdə aparılır. Yaşdan asılı olmayaraq, şübhə yarandıqda mütəxəssisə müraciəti gecikdirmək lazım deyil.
Bəli, disleksiyalı uşaqların əksəriyyəti adi məktəbdə təhsil alır. Bunun üçün müəllimlərin pozuntudan xəbərdar olması, yazılı işlərə əlavə vaxt, şifahi cavab imkanı kimi uyğunlaşdırmalar və müntəzəm korreksiya məşğələləri vacibdir.
Bəli. Yetkinlərdə də oxu və yazı üzrə məşğələlər, mətni səsləndirən proqramlar, audiokitablar və iş yerində uyğunlaşdırmalar əhəmiyyətli fayda verir. Diaqnozun qoyulması çox vaxt insanın uzun illər yaşadığı çətinliklərin səbəbini anlamasına və özünəinamın bərpasına kömək edir.
Loqopediya və afaziologiya üzrə xəstəliklər
Mövzu üzrə məqalələr
Epilepsiya ilə hamiləlik: dərmanı dayandırmadan təhlükəsiz plan qurmaq
Epilepsiyası olan bir çox qadında hamiləlik uğurla davam edə bilər. Bunun üçün tutmaların nəzarəti və dərmanların hamiləliyə uyğunluğu…
İstiqamət: Nevrologiya / Ginekologiya
Piylənmə zamanı arterial hipertoniya və obstruktiv yuxu apnoesi sindromu
Piylənmə ilə xarici tənəffüs funksiyasının bütöv bir sıra pozğunluqları bağlıdır. Artıq bədən çəkisi olan şəxslərdə ağciyər ventilyasiyasına tələbat…
İstiqamət: Kardiologiya / Somnologiya
Dağınıq skleroz nədir: xəstəlik, onun səbəbləri və təzahürləri barədə sadə dillə
Dağınıq skleroz (DS) – autoimmun mənşəli xroniki xəstəlikdir; bu zaman immun sistemi sinir sistemini yad kimi qəbul edir…
İstiqamət: Nevrologiya
Gecə apnoesinin diaqnostikası – polisomnoqrafiya, yoxsa portativ cihazlar?
Bütün dünyada yuxu pozğunluqlarının araşdırılmasında qızıl standart polisomnoqrafiya hesab olunur – bu, yuxu zamanı insan orqanizminin müxtəlif fizioloji…
İstiqamət: Somnologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
