Endometrioz gündəlik həyata necə təsir edir?

Uşaqlığın daxili qatına bənzər toxuma uşaqlıqdan kənarda yerləşir və iltihabi dəyişikliklərə, bəzi hallarda çapıq və yapışıqlıqlara səbəb olur. Ocaqlar yumurtalıqlarda, çanaq səthlərində, bağırsaq və sidik kisəsi ətrafında, daha nadir hallarda başqa nahiyələrdə ola bilər. Dəqiq səbəb tam məlum deyil; şəxsi davranışınızı günahlandırmaq üçün əsas yoxdur.

Bu vəziyyət endometritlə eyni deyil. Endometrit uşaqlığın daxili qatının iltihabıdır, endometrioz isə başqa prosesdir. Adların oxşarlığı özbaşına antibiotik seçmək üçün səbəb olmamalıdır. Eyni zamanda, hər ağrılı aybaşı endometrioz demək deyil. Mioma, adenomioz, infeksiyalar və başqa problemlər də oxşar əlamət verə bilər.

Gündəlik işi dayandıran aybaşı ağrısı, aybaşıdan kənarda çanaq ağrısı, cinsi əlaqə zamanı və ya sonrasında ağrı, sidiyə və nəcisə çıxarkən ağrı diqqət tələb edir. Yorğunluq, qarında köp və hamilə qalmaqda çətinlik də ola bilər. Bəzi qadınlarda şikayətlər dövrlə əlaqəli dəyişir, digərlərində daha davamlı olur.

Qəbulda ağrının yerini və vaxtını mümkün qədər dəqiq təsvir edin. Bağırsaq və ya sidik şikayətinin aybaşı günlərində artmasını, yaxınlıqdan sonra neçə saat davam etdiyini və hansı fəaliyyəti məhdudlaşdırdığını qeyd etmək faydalıdır. Yalnız ağrının balını deməkdən əlavə, həyatınıza təsirini danışın: gecə yuxusunun bölünməsi, dərsdən qalmaq və hərəkətin azalması qərar üçün əhəmiyyətli məlumatdır.

Endometriozun diaqnozu çox vaxt illər sonra qoyulur. Bunun bir səbəbi ağrılı aybaşının geniş yayılması və qadınların özlərinin də şikayəti “normal” hesab etməsidir. Digər səbəb əlamətlərin başqa xəstəliklərə oxşamasıdır: bağırsaq şikayətləri bəzən yalnız həzm problemi kimi qiymətləndirilir.

Diaqnozun gecikməsi sizin günahınız deyil. Ağrı gündəliyi aparmaq, şikayətlərin aybaşı ilə əlaqəsini qeyd etmək və cavabsız qalan sualları yazmaq vaxtı qısaltmağa kömək edə bilər.

Şikayətləriniz ciddiyə alınmırsa, həkimdən müayinə planını izah etməsini istəyin və ya digər ginekoloqdan ikinci rəy almağı düşünün.

Xeyr. Şikayətlər, müayinə və görüntüləmə əsasında klinik qiymətləndirmə aparıla bilər. USM, müəyyən hallarda MRT və laparoskopiya seçilir. Müalicəyə başlamaq üçün bütün qadınlarda əvvəlcədən laparoskopiya aparılması tələb olunmur. Diaqnostika yolunu simptomlar, əvvəlki nəticələr və planlaşdırılan müalicə müəyyənləşdirir.

Normal USM endometriozun bütün formalarını istisna etmir. Xüsusilə səthi ocaqlar görünməyə bilər. Bununla belə, normal nəticəni “heç bir müayinənin faydası yoxdur” kimi də yozmayın: USM başqa problemlərin və bəzi endometrioz formalarının qiymətləndirilməsinə kömək edir. Şikayət qalırsa, növbəti addımı həkimlə danışın.

Endometrioz əməliyyat və ya görüntüləmə zamanı mərhələlərə bölünə bilər. Lakin mərhələ ağrının şiddəti ilə həmişə üst-üstə düşmür. Yüngül ocaqları olan qadında güclü ağrı, geniş yayılma olanda isə az şikayət ola bilər.

Buna görə “mərhələm yüngüldür, ağrım niyə belədir?” sualı özünüzü şübhə altına almaq üçün səbəb deyil. Ağrı, yaşayış keyfiyyəti və reproduktiv plan müalicə seçiminə mərhələdən az təsir göstərmir.

Həkimlə danışarkən yalnız diaqnoz mərhələsini deyil, gündəlik həyatınıza təsiri də ən vacib məlumat kimi qeyd edin.

Ağrını azaltmaq, gündəlik fəaliyyəti yaxşılaşdırmaq və reproduktiv planı dəstəkləmək fərqli məqsədlərdir. Ağrıkəsicilər və hormonal müalicələr istifadə oluna bilər. Hormonal üsullar bəzi qadınlarda şikayəti azaldır, lakin hazırda hamilə qalmağa çalışan qadın üçün seçim başqa cür qurulur. Hamiləlik planınızı hər görüşdə yeniləmək faydalıdır.

Əməliyyat müəyyən hallarda ocaqların, yapışıqlıqların və ya endometriozla əlaqəli kistaların çıxarılması üçün nəzərdən keçirilir. Fayda ilə yanaşı risk, yumurtalıq toxumasına mümkün təsir və təkrar müdaxilə ehtiyacı müzakirə olunur. Heç bir üsul üçün “birdəfəlik və hamıda sağaldır” vədi verilməməlidir; simptomlar sonradan qayıda bilər.

Endometrioz avtomatik sonsuzluq demək deyil. Hamilə qalmaq çətinləşərsə, yaş, cəhd müddəti və başqa amillər nəzərə alınaraq reproduktiv qiymətləndirmə aparılır. Dərman, əməliyyat və köməkçi reproduktiv üsulların rolu fərqlidir. Ağrının azalması ilə hamiləlik ehtimalının yaxşılaşması eyni nəticə kimi təqdim edilməməlidir.

Uzunmüddətli ağrıda fiziki və emosional dəstək də müalicənin bir hissəsi ola bilər. Uyğun hallarda fizioterapiya, ağrı üzrə yanaşmalar və psixoloji dəstək həyat keyfiyyətinə kömək edir. Bu, ağrının “yalnız psixoloji” olduğu demək deyil. Müxtəlif mütəxəssislərin bir məqsəd ətrafında işləməsi ehtiyacınıza uyğun planın qurulması üçündür.

Endometriozu olan bəzi qadınlarda cinsi əlaqə zamanı və ya sonra dərin ağrı olur. Bu ağrı vəziyyətin tanınmış əlamətidir və utanmaq üçün səbəb deyil. Ağrıdan qorxu zamanla yaxınlıqdan çəkinməyə və münasibətlərdə gərginliyə gətirə bilər.

• Ağrının hansı vəziyyətdə daha çox olduğunu həkimə dəqiq deyin.
• Partnyora ağrının sizin seçiminiz yox, tibbi problemin nəticəsi olduğunu izah edin.
• Rahatlıq verən vəziyyəti və tempi birlikdə tapın, ağrı olduqda dayanmaqdan çəkinməyin.

Müalicə və ya fizioterapiya ağrını azalda bilər, nəticə isə hər qadında fərqli olur və fərdi plana əsaslanır.

Başlanğıcda sizi ən çox məhdudlaşdıran iki-üç məsələni qeyd edin. Məsələn, aybaşının ilk günündə işləyə bilmək, gecə daha az oyanmaq və ya yaxınlıqdan sonrakı ağrının azalması sizin üçün prioritet ola bilər. Növbəti görüşdə yalnız “bir az yaxşıyam” demək əvəzinə həmin məqsədlərlə müqayisə edin. Yan təsirləri və dərmanı niyə buraxdığınızı da gizlətməyin.

Müalicə kömək etmirsə, özbaşına preparatı dəyişmək yerinə planı yenidən müzakirə edin. “Nəyi sınadıq, nə qədər davam etdik, hansı nəticə oldu?” suallarını bir səhifədə toplamaq təkrarlanan və qarışıq müalicə tarixçəsinin qarşısını alır. Kəskin yeni ağrını isə əvvəlki endometrioz diaqnozuna bağlayıb gözləməyin; yeni əlamətlər ayrıca qiymətləndirilməlidir.

Endometrioz əməliyyatının həcmi xəstəliyin yerindən və məqsəddən asılıdır. Yumurtalıqda endometrioma varsa, kistanın özü, ağrı və gələcək reproduktiv plan birlikdə düşünülür. Sadəcə “kista var” deyə hər təkrar müdaxiləni avtomatik seçmək olmaz. Əvvəlki əməliyyatın təsvirini və histoloji cavabını gətirin. Cərrahdan hansı ocaqların müalicə olunacağını, hansı halda başqa mütəxəssisin iştirakı lazım ola biləcəyini və sonrakı nəzarətin necə aparılacağını soruşun.

Əməliyyatdan sonrakı plan da qərarın hissəsidir. Şikayət azalarsa, hansı məqsədə çatdığınızı və müalicənin necə davam edəcəyini bilmək faydalıdır. Ağrı qalırsa, bunu avtomatik uğursuzluq və ya yenidən əməliyyat zərurəti kimi qiymətləndirməyin. Səbəblər yenidən araşdırılır və müxtəlif dəstək üsulları nəzərdən keçirilə bilər. Uzunmüddətli planınızın bir həkim tərəfindən aydın izah edilməsi təkrarlanan, bir-biri ilə əlaqəsiz müdaxilələrdən daha məqsədyönlüdür.

Şəxsi qeydlərinizdə dərman qəbul etdiyiniz günləri, əməliyyat tarixlərini və əsas şikayətin necə dəyişdiyini ayrı saxlayın. Müalicədən gözləntinizi də yazın: məsələn, yuxunun düzəlməsi və işə qayıtmaq. Eyni zamanda hamiləlik planınız dəyişərsə, bunu növbəti görüşədək gizlətməyin. Seçilən üsulun məqsədi ilə həyat planınızın uyğun olması üçün həkimin bu məlumatı bilməsi vacibdir.

Endometrioz ocaqları bağırsağa və ya sidik kisəsinə yaxın olduqda aybaşı günlərində nəcisə çıxarkən ağrı, qəbizlik, ishal, qarında köp, sidiyə tez-tez getmə və ya sidik zamanı narahatlıq yarana bilər.

Bu əlamətlər həmişə endometrioz demək deyil və başqa səbəbləri də araşdırılmalıdır. Aybaşı ilə əlaqəni göstərən qeydlər həkimə kömək edir.