Boğulma və ya asfiksiya tibbdə tənəffüsün çətinləşməsi və ya mümkünsüz olması ilə xarakterizə olunan, orqanizmdə karbon qazının toplanması ilə müşayiət olunan həyat üçün təhlükəli vəziyyətdir. Bu səhifədə boğulmanın səbəbləri, növləri, diaqnostikası, müalicəsi və mümkün ağırlaşmaları, əlaqəli xəstəliklər, hansı həkimə müraciət etmək lazım olduğu və mütəxəssis rəyi barədə məlumat toplanıb.
İxtisas: Aritmoloq Kardioloq Nevroloq Onkoloq Otolarinqoloq Pulmonoloq
Yayımlanma tarixi: Yenilənmə tarixi:
Boğulma və ya asfiksiya tibbdə tənəffüsün çətinləşməsi və ya mümkünsüz olması ilə xarakterizə olunan, orqanizmdə karbon qazının toplanması ilə müşayiət olunan həyat üçün təhlükəli vəziyyətdir. Toxumalara oksigen daxil olmaması uzun müddət davam etdikdə beyin strukturlarının geri dönməz zədələnməsi baş verir. Asfiksiya tutması səbəbindən asılı olmayaraq dərhal tibbi yardım tələb edir — dərhal təcili yardım çağırın.
Növləri
Vəziyyətin inkişaf mexanizmindən asılı olaraq boğulmanın üç növü ayırd edilir.
- Travmatik — çox zaman yol-nəqliyyat hadisələri nəticəsində alınan travmalardan sonra döş qəfəsinin, traxeyanın, ağciyərlərin zədələnməsi nəticəsində yaranır.
- Toksik — baş beyində tənəffüs mərkəzinin zədələnməsi, tənəffüs əzələlərinin iflici (hərəkətlərin tam olmaması) və toksik maddələrin təsiri nəticəsində toxumalara oksigenin çatışmayan miqdarda daxil olması zamanı formalaşır.
- Mexaniki — tənəffüs yollarının daralmasının, onların obturasiyasının (tıxanmasının) və ya kənardan sıxılmasının nəticəsidir.
Mexaniki asfiksiya yaranma səbəbinə görə növlərə bölünür:
- Kompressiya növü — döş qəfəsinin və ya qarnın sıxılması zamanı formalaşan patoloji vəziyyətdir;
- Strangulyasiya növü — asılma, kəmərlə və ya əllərlə boğulma nəticəsində yaranır;
- Obturasiya növü — ağız, burun, tənəffüs yollarının torpaq, yad cisimlər, maye ilə bağlanması;
- Aspirasiya növü — sərbəst axan və özlü maddələrin, qanın, mədə möhtəviyyatının tənəffüs yollarına düşməsinin nəticəsi;
- Qapalı məkanda boğulma — oksigen təchizatının kəsildiyi otaqda uzun müddət qalarkən, həmçinin klaustrofobiya zamanı müşahidə olunur.
Səbəbləri
Asfiksiyanın bütün səbəbləri iki qrupa bölünür:
- Zorakı səbəblər — ip və ya əllərlə boğulma, suda boğulma, asılma, qida tikəsi ilə tıxanma ilə əlaqədar;
- Zorakı olmayan səbəblər — astmatik status, allergiya, dilin batması, qırtlaq və bronxların ödemi, ürək əzələsinin nekrozu, yanıq, döş boşluğuna hava və ya mayenin daxil olması zamanı.
Boğulma sindromu yuxarı tənəffüs yollarına yad cismin düşməsi, dərman preparatları və ya narkotik maddələrlə həddindən artıq dozalanma, epilepsiya, panik atak, ağciyər arteriyasının tromboemboliyası, kəllə-beyin travması, qalxanabənzər vəzin xəstəlikləri zamanı rast gəlinir.
Diaqnostika
Boğulma əlamətlərini aşkar etmək üçün xəstənin vəziyyətinin klinik qiymətləndirilməsi kifayətdir. Dodaqların və dırnaqların göyərməsi, tənəffüs hərəkətlərinin tezləşməsi, nəfəs alma və ya vermənin çətinləşməsi, tənəffüs prosesinə köməkçi əzələlərin (boyun, qarın presi, yuxarı çiyin qurşağı əzələləri) qoşulması müşahidə olunur. Vəziyyət tez-tez döş qəfəsində ağrı, qıcolmalar, komaya qədər huşun pozulması ilə müşayiət olunur.
Boğulmanın səbəblərinin diaqnostikası xəstənin sorğusunu və müayinəsini, laborator və instrumental tədqiqatları əhatə edir. Həkim simptomun nə vaxt yarandığı, hansı şəraitdə baş verdiyi barədə suallar verir. Qəbulda xəstənin ağciyərləri və ürəyi dinlənilir (auskultasiya edilir), nəbz və arterial təzyiq ölçülür.
Laborator müayinələr arasında orqanizmdə kəskin iltihabi prosesləri aşkar etmək üçün klinik qan analizi və tənəffüs sisteminin vəziyyətini qiymətləndirmək üçün qanın qaz tərkibinin analizi istifadə olunur. Müayinə üsulları ilkin diaqnozdan asılı olaraq təyin edilir:
- Döş qəfəsi orqanlarının rentgenoqrafiyası ağciyər və ürəkdə şişləri, qaz və maye olmasını, iltihab ocaqlarını, tənəffüs yollarının lümenindəki yad cisimləri aşkar edir;
- Kompüter (KT) və maqnit-rezonans (MRT) tomoqrafiya döş qəfəsi orqanlarını təbəqə-təbəqə kəsiklər şəklində, üçölçülü təsvir yaradaraq vizuallaşdırır. Üsullar toxumaların minimal struktur dəyişikliklərini, yad cisimləri diaqnostika etməyə, boğulmanın nədən baş verdiyini aşkar etməyə imkan verir;
- Bronxoskopiya — həkimin xəstənin burnu və ya ağzı vasitəsilə tənəffüs yollarının vizual müayinəsi üçün kamerası olan çevik boru daxil etdiyi prosedurdur. Müayinə vasitəsilə şişlər də daxil olmaqla ağciyərlərin morfoloji dəyişiklikləri aşkar edilir. Bronxoskopiya tənəffüs yollarının lümenindən yad cismi çıxarmağa, biopsiya və bronxların sanasiyasını aparmağa imkan verir;
- EKQ (elektrokardioqrafiya) ürək patologiyasından şübhələnildikdə zəruridir, aritmiyaları, miokard infarktını aşkar edir;
- Ürəyin ultrasəs müayinəsi. Qapaqların funksiyasını, ürək əzələsinin yığılma qabiliyyətini qiymətləndirməyə, nekroz (ölmüş toxuma) sahələrini aşkar etməyə kömək edir.
Nəfəsalma qəflətən ağırlaşıbsa, dodaqlar və ya dırnaqlar göyərirsə, danışmaq çətinləşibsə və ya huş get-gedə tutulursa, bu, həyati təhlükəli vəziyyətdir — müayinəni gözləmədən dərhal təcili yardım çağırın.
Müalicə
Boğulma əlamətlərinin ortaya çıxması, vəziyyətin səbəbindən asılı olmayaraq, təcili tibbi yardım göstərilməsi üçün göstərişdir. Müalicə planı tənəffüs yollarının keçiriciliyinin pozulma dərəcəsi ilə müəyyən edilir.
Təcili yardım gəlməzdən əvvəl ağciyərlərə oksigenin daxil olması üçün şərait yaratmaq lazımdır: pəncərəni açmaq, insanı otaqdan çıxarmaq, iplə bağlanıbsa azad etmək, sudan çıxarmaq, hərəkəti məhdudlaşdıran geyimi çıxarmaq.
- Kortikosteroidlər;
- Antihistamin vasitələr;
- Bronxodilatatorlar;
- Beyin ödeminin qarşısını almaq üçün sidikqovucu preparatlar.
Tənəffüs yollarının lümenində yad cisim olduqda Heymlix üsulu tətbiq edilir — artıq təzyiq yaratmaq üçün döş sümüyünün altından qarının sürətlə və kəskin şəkildə sıxılması.
Qırtlağın angioödemi zamanı həkimlər intubasiya aparır, yəni tənəffüs yollarının keçiriciliyini təmin etmək üçün onlara boru daxil edilir.
Antidotlar, hipotenziv vasitələr, antikoaqulyantlar, ürək qlikozidləri tətbiq olunur. Terapiya su-elektrolit balansının, tənəffüs və ürək-damar sistemlərinin funksiyalarının bərpasına, beyin ödeminin profilaktikasına yönəlir. Döş boşluğunda maye və ya hava olduqda cərrahi müalicə tələb olunur. Torakosentez aparılır, yəni döş qəfəsinin iynə ilə deşilməsi və sonrasında drenaj qoyulması.
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
Ağırlaşmalar
Tibbi yardımın vaxtında göstərilməməsi halında toxumaların hipoksiyası (oksigenlə kifayət qədər təmin olunmaması), beyin zədələnməsi, ağciyər ödemi, ürək ritminin pozulması, ürəyin yığılma qabiliyyətinin azalması, şok inkişaf edir. Ölüm, baş beyində tənəffüs mərkəzinin iflici səbəbindən tutmanın başlanmasından 5-7 dəqiqə sonra baş verir. Boğulma aradan qaldırıldıqdan sonra belə, bu vəziyyət beynin funksional fəaliyyətinə təsir edir, bu da intellektual pozğunluqlar, amneziya, davranış pozğunluqları ilə özünü göstərir.
Boğulma tutması zamanı gözləməyin — dərhal təcili yardım çağırın, çünki hər dəqiqə vacibdir.
Hansı həkimə müraciət etməli
Boğulma yarandıqda təcili yardım çağırmaq lazımdır, çünki bu vəziyyət təcili sayılır. Diaqnostika prosesində tez-tez müxtəlif profilli həkimlərin konsultasiyası tələb olunur.
Yadda saxla!
Bəzi farmakoloji vasitələr həm ağciyərlərdə, həm də ürəkdə yerləşən reseptorlara təsir göstərir. Adrenoblokatorlar (hipertoniya əleyhinə preparatlar) bronxial astma zamanı boğulma əlamətlərinə səbəb ola bilər, bu isə dərhal tibbi müdaxilə tələb edən həyat üçün təhlükəli vəziyyətdir.
Hər bir insan boğulma tutması zamanı ilk yardımın əsas prinsiplərini bilməlidir. Huşu yerində olan insanı ayaqları aşağıda olacaq şəkildə oturtmaq, döş qəfəsinin hərəkətini məhdudlaşdıran geyimi açmaq, təmiz hava girişini təmin etmək lazımdır. Əgər xəstə huşunu itirmişdirsə, onu böyrü üstə uzatmaq və ağzında yad cisim, qusuntu kütləsi, qan olmamasına nəzarət etmək lazımdır. Tənəffüs dayandıqda (tənəffüs yollarının keçiriciliyi şərti ilə) süni tənəffüsə başlamaq lazımdır. Bütün hallarda mütləq təcili yardım briqadası çağırılmalıdır.
Suallar və cavablar
Qanunvericilik istənilən yoldan keçən şəxs üçün ümumi öhdəlik müəyyən etmir. Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin 143-cü maddəsi («Təhlükədə qoyma») həyat və sağlamlığı üçün təhlükəli vəziyyətdə olan şəxsi bilə-bilə köməksiz qoymağa görə məsuliyyət nəzərdə tutur — lakin yalnız o halda ki, həmin şəxsin qayğısına qalmaq borcu olsun və ya onu özü bu vəziyyətə salmış olsun və kömək göstərmək imkanı olsun.
Hüquqi tərəfdən asılı olmayaraq daha vacib olan budur: boğulma zamanı hesab dəqiqələrlə gedir. İlk görüləsi iş — 103 nömrəsi ilə təcili yardımı çağırmaqdır. İlk yardım üsullarına bələd deyilsinizsə, onları təsadüfi qaydada tətbiq etməyə çalışmayın: bacarıqsız hərəkətlər zərərçəkmişin vəziyyətini ağırlaşdıra bilər.
Elektron siqaretdən (veypdən) istifadə bronxial obstruksiyanın inkişaf riskini artırır, bu da boğulmaya səbəb olur. EVALI, yəni “veyp xəstəliyi” adlanan termin mövcuddur — bu, nikotin qəbulu üçün elektron cihazların təsiri nəticəsində ağciyər toxumasının kəskin zədələnməsini bildirir.
