Panik atak qəfil başlayan güclü qorxu və ya diskomfort epizodudur; ürəkdöyünmə, nəfəs darlığı, titrəmə, başgicəllənmə və ölüm qorxusu kimi simptomlarla gedə bilər.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Vegetativ böhran
- simpatoadrenal böhran
Xəstəlik haqqında
Panik atak qəflətən başlayan, bir neçə dəqiqə ərzində pik həddinə çatan intensiv qorxu və ya narahatlıq tutmasıdır. Tutma zamanı güclü bədən reaksiyaları — ürəkdöyünmə, hava çatışmazlığı, titrəmə — yaranır və insan çox vaxt ölümcül təhlükə ilə üzləşdiyini düşünür. Real təhlükə olmasa da, orqanizm stresə cavab verən sistemi tam gücü ilə işə salır.
Tək-tək panik ataklar bir çox insanda həyatı boyu ən azı bir dəfə baş verir. Tutmalar təkrarlandıqda, insan yeni atak gözləntisi ilə yaşamağa və müəyyən yerlərdən qaçmağa başladıqda, həkimlər panik pozuntudan danışırlar. Bu, narahatlıq pozuntuları qrupuna aid olan, beynəlxalq məlumatlara görə geniş yayılmış və yaxşı müalicə olunan vəziyyətdir.
Panik pozuntu adətən yeniyetməlik dövrünün sonunda və ya gənc yaşlarda başlayır, qadınlarda kişilərə nisbətən təxminən iki dəfə çox rast gəlinir. Tutmalar həyat üçün təhlükəli deyil, lakin müalicə olunmadıqda həyat keyfiyyətini ciddi şəkildə aşağı sala bilər.
Səbəbləri
Panik atakaların dəqiq yaranma səbəbləri bu günə qədər tam aydınlaşdırılmayıb. Hesab olunur ki, burada genetik meyllilik rol oynayır, bu da beynin bəzi şöbələrinin həddindən artıq fəallığına, onların minimal xarici təhrikedicilərə həddindən artıq reaksiyasına və bu təhrikedicilərin təhlükəli kimi qavranılmasına səbəb olur.
Panika hücumlarının inkişaf ehtimalını kəskin və xroniki psixoemosional streslər, şəxsiyyətdaxili münaqişələr və mənfi düşüncə tərzləri, həyat üçün təhlükəli vəziyyətlərdə tez-tez olma, xəstənin zərərli vərdişləri, bəzi somatik xəstəliklər (qalxanabənzər vəzi, ürək-damar sistemi, tənəffüs orqanları xəstəlikləri) artırır.
Həmçinin panik atakaların səbəbi digər nevrotik pozğunluqların müalicəsinin vaxtından əvvəl dayandırılması, psixotrop preparatların və ya antidepressantların sürətli ləğvi ola bilər.
Təsnifat
Bu pozuntunun ümumi qəbul edilmiş təsnifatı hazırlanmayıb. Şərti olaraq panik atakaları 2 növə bölmək olar:
- situasion (atributiv) – müəyyən vəziyyətdə (avtobusda gedərkən, çoxlu insanın toplaşdığı yerdə olarkən) yaranan;
- spontan – konkret vəziyyətlə əlaqəsi olmadan yaranan.
Klinik mənzərə
Panik atak adətən qəflətən başlayır, simptomlar təxminən on dəqiqə ərzində pik həddinə çatır və əksər hallarda yarım saat ərzində keçir. Tutma zamanı aşağıdakı əlamətlərdən bir neçəsi eyni vaxtda müşahidə olunur:
- güclü və tez ürəkdöyünmə;
- hava çatışmazlığı, boğulma hissi;
- döş qəfəsində ağrı və ya sıxılma;
- tərləmə, titrəmə, üşütmə və ya istilik hissi;
- baş gicəllənməsi, huşun itəcəyi hissi;
- ürəkbulanma, qarında diskomfort;
- əllərdə, ayaqlarda və ya üzdə keyimə, qarışqa gəzməsi hissi;
- ətrafın və ya öz bədəninin qeyri-real kimi qavranılması;
- özünə nəzarəti itirmək, «dəli olmaq» və ya ölmək qorxusu.
Tutmalar arasında çox vaxt yeni atakın gözlənilməsi və tutmanın baş verdiyi yerlərdən qaçmaq istəyi saxlanılır. Belə simptomlar ilk dəfə yaranıbsa, ürək və digər orqanların xəstəliklərini istisna etmək üçün həkim müayinəsi vacibdir.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Panik atakalar meydana çıxdıqda mümkün qədər tez mütəxəssislə məsləhətləşmək və onların yaranma səbəbini aydınlaşdırmaq lazımdır. İlk baxış zamanı həkim xəstədən qorxuları haqqında ətraflı soruşacaq, fiziki müayinə aparacaq, anamnez toplayacaq və bunların əsasında ilkin diaqnoz qoyacaq.
Xidmətlər
Ağırlaşmalar
Panik atakalar özlüyündə insan sağlamlığı üçün ciddi təhlükə daşımır, xüsusən də anamnezində heç bir xroniki xəstəlik yoxdursa. Buna baxmayaraq, tutma zamanı insan güclü qorxu, özünə nəzarəti itirmək hissi və ətrafın qeyri-real görünməsi (derealizasiya) səbəbindən çaşqın davrana bilər, lakin reallıqla əlaqəni itirmir. Panik atakaların müalicəsinin olmaması və onların tez-tez baş verməsi ciddi nəticələrə səbəb ola bilər.
- Tutmaya müşayiət edən fəzada oriyentasiyanın itirilməsi və ifadəli baş gicəllənməsi uğursuz yıxılma nəticəsində ciddi travma ilə nəticələnə bilər.
- Avtomobil sükanı arxasında panik atakanın baş verməsi yol-nəqliyyat hadisəsi riskini artıra bilər, buna görə tutmanın yaxınlaşdığını hiss etdikdə təhlükəsiz yerdə dayanmaq lazımdır.
- Gündəlik həyat keyfiyyətinin pozulması və psixi pozğunluğun inkişafı, xüsusən yaxınların dəstəyinin olmadığı halda və s.
Təhlükəli nəticələrin inkişafına yol verməmək üçün panik ataka tutmaları meydana çıxdıqda mütəxəssisə müraciət etmək və əsassız qorxuların səbəbini müəyyən etmək üçün tam diaqnostikadan keçmək vacibdir. Bundan əlavə, panik atakaların səbəbi olan xəstəliklərin ağırlaşmalarını yadda saxlamaq və vəziyyəti buraxmamaq vacibdir.
Müalicə
Panik pozğunluğun terapiyası ambulator şəraitdə aparılır və aşağıdakıları əhatə edir:
- psixoterapiya;
- dərman terapiyası.
Psixoterapevt xəstəyə panik atakalar haqqında ətraflı məlumat verir, onların niyə və necə yarandığını izah edir, bu tutmaların həyat üçün heç bir təhlükə yaratmadığını, insulta və ya ürək tutmasına səbəb olmayacağını, xəstənin onlardan «ağlını itirməyəcəyini» bildirir. Həkim müsbət düşüncəyə və özünəkömək üsullarına öyrədir – özünü necə ələ almaq və sakitləşmək barədə izahat verir, effektiv üsullar təklif edir.
Panik atakaların müalicəsində effektivliyi ən yaxşı sübut olunmuş psixoterapiya üsulu koqnitiv-davranış terapiyasıdır: o, qorxunu gücləndirən düşüncələrlə işləməyə, nəfəs və əzələ gərginliyinə nəzarət etməyə, bədən hisslərinə və qaçılan vəziyyətlərə tədricən öyrəşməyə (ekspozisiya) öyrədir. Digər yanaşmalar — psixoanaliz, geştalt-terapiya, ailə terapiyası, art-terapiya, «yerə bağlanma» (zəminləmə) texnikaları, izləmə və digərləri — köməkçi kimi istifadə oluna bilər, lakin panik pozğunluqda onların sübut bazası məhduddur.
Psixoterapiya kifayət qədər effektiv olmadıqda, onun aparılması mümkün olmadıqda, ağır hallarda və ya xəstənin seçimi ilə psixiatr dərman müalicəsi təyin edəcək; dərmanlar psixoterapiya ilə birlikdə də istifadə oluna bilər.
- Onun əsasını SSGİ (serotonin geri qəbulunun selektiv inhibitorları) qrupu antidepressantlar təşkil edir. Bu qrup preparatlar üçün toplanıcı təsir xarakterikdir – onlar qəbulun başlanmasından 10-14 gün sonra işləməyə başlayır və daha 2-4 həftə ərzində təsirini gücləndirir.
- Xəstənin vəziyyətini hazırkı anda yaxşılaşdırmaq, antidepressant hələ effektiv olmadığı dövrdə panik atakaların yaranmasının qarşısını almaq, habelə onun yan təsirlərinin inkişaf riskini azaltmaq üçün xəstəyə asılılıq riskinə görə yalnız qısa kurslu, minimal effektiv dozalarda trankvilizatorlar təyin edilə bilər.
- Böyük dozada antidepressantın effektiv olmadığı mürəkkəb klinik vəziyyətlərdə onun təsiri kiçik dozalı neyroleptiklə tamamlana bilər.
- Kompleks müalicənin tərkibində sedativ preparatlar, vegetostabilizatorlar da istifadə oluna bilər, lakin onların tətbiqi məcburi deyil və sübut bazası məhduddur.
Panik və panik atakalar müşayiət olunan digər nevrotik pozğunluqların müalicəsi həmişə uzunmüddətli olur – SSGİ qrupu antidepressant 6-12 ay və daha çox müddət qəbul edilməli, sonra tədricən dayandırılmalıdır, vəziyyətdə dəyişikliklər yarandıqda isə həkimlə məsləhətləşmək lazımdır.
Əgər panika hücumları somatik xəstəliyin təzahürü kimi yaranırsa, onların hədəfli müalicəsinə ehtiyac yoxdur. Belə vəziyyətdə xəstənin əsas xəstəliyə görə vəziyyətinin kompensasiya edilməsi vacibdir, bu zaman psixi pozğunluq simptomları özbaşına geriləyir.
Xəstəyə həmçinin aşağıdakılar tövsiyə ediləcək:
- qidalanmanın korreksiyası (rasiondan psixostimulyatorların – şokolad, kofein, alkoqolun çıxarılması);
- siqaretdən imtina;
- müntəzəm fiziki fəallıq;
- əmək və istirahət rejiminə riayət, tam gecə yuxusu;
- meditasiya;
- maynfulnes-praktikaları (şüurluluq praktikaları).
Profilaktika
Panik atakların xüsusi profilaktikası yoxdur, lakin onların yaranma və təkrarlanma riskini azaltmaq mümkündür. Əsas rolu narahatlıqla vaxtında işləmək və tetikləyici amillərin məhdudlaşdırılması oynayır.
- kofein, enerji içkiləri və spirtli içkilərin qəbulunu azaltmaq, narkotik maddələrdən imtina etmək;
- siqareti tərgitmək;
- müntəzəm fiziki aktivlik — gəzinti, üzgüçülük, velosiped;
- kifayət qədər və müntəzəm yuxu;
- nəfəs və rahatlama texnikalarını öyrənmək, şüurluluq praktikaları;
- uzunmüddətli stres, depressiya və digər narahatlıq əlamətləri yarandıqda vaxtında mütəxəssisə müraciət etmək;
- qalxanabənzər vəzi, ürək və tənəffüs orqanlarının xəstəliklərini müalicə etmək;
- təyin olunmuş müalicəni, xüsusən antidepressantları, özbaşına və qəfil dayandırmamaq.
Keçirilmiş panik pozuntudan sonra psixoterapiyada öyrənilən bacarıqların davam etdirilməsi residivlərin qarşısını almağa kömək edir.
Hansı həkimə müraciət etməli
Panik atak ilk dəfə baş veribsə və diaqnoz hələ qoyulmayıbsa, terapevtə müraciət etmək lazımdır. Həkim anamnez toplayır və panikanı törədən ehtimal olunan səbəbi aşkar etmək üçün ilkin müayinə aparır. İlkin diaqnoz qoyulduqdan sonra, göstəriş olduqda, diaqnozu dəqiqləşdirmək və müalicə təyin etmək üçün pasiyent dar ixtisaslı həkimə yönləndirilir.
Panik atakın əlamətləri ürək tutmasına (infarkta) bənzəyə bilər. Əgər sinədə ağrı qola, çənəyə və ya kürəyə yayılırsa, xüsusilə belə vəziyyət ilk dəfə baş veribsə, gözləməyin – dərhal təcili yardım çağırın.
Bu xəstəliklə məşğul olan həkimlər: psixiatr, psixoterapevt, nevroloq, kardioloq, pulmonoloq, endokrinoloq.
Yadda saxla!
Panik ataka çox ağır vəziyyətdir, bu zaman insan çox vaxt yaxınlaşan ölüm hissini real şəkildə yaşayır. Heç bir əsası olmayan güclü qorxunun, canını üşüdən dəhşətin müntəzəm və gözlənilməz şəkildə meydana çıxması həyat keyfiyyətinin əhəmiyyətli dərəcədə aşağı düşməsinə səbəb olur və sosial fəallığa mənfi təsir göstərir. Əksər insanların panik atakaların xüsusiyyətləri və təhlükəsi barədə kifayət qədər məlumatı olmadığına görə, bu pozğunluğa fərqli münasibət mövcuddur. Bəziləri onu müalicə olunmayan və çox təhlükəli psixi xəstəlik hesab edir, digərləri isə – ciddi olmayan və heç bir təhlükə daşımayan hadisə kimi qəbul edir. Nə birincilər, nə də ikincilər mütəxəssisə müraciət etməyə tələsmirlər. Birinci halda həkim yardımının nəzərə alınmaması «ruhi xəstə» damğası vurulması qorxusu ilə bağlıdır, ikinci halda isə – müalicəyə ehtiyacın olmaması ilə. Hər iki fikir tamamilə yanlışdır. Bu, potensial təhlükəli vəziyyətdir, lakin o, müalicə və nəzarətə yaxşı tabe olur. Əgər müalicə ilə ixtisaslı həkim məşğul olarsa, xəstə problemdən çox tez qurtula biləcək.
Əlaqəli Xəstəliklər
- Obsessiv-kompulsiv pozuntu (OKP)
- Posttravmatik stress pozuntusu (PTSP)
- Nevroz
- Anoreksiya
- Apatiya
- Bipolyar pozğunluq
- Bulimiya
- Depressiya
- Emosional tükənmə sindromu
- Fobiyalar və qorxular
- Kompulsiv həddən artıq yemə
- Konversion (dissosiativ) pozuntu
- Narahatlıq (anksiyete)
- Oyun asılılığı (ludomaniya)
- Paranoya
Mövzu üzrə məqalələr
Nevrozlar haqqında nə bilmək lazımdır
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatlarına görə, son 65 ildə nevrozdan əziyyət çəkənlərin sayı 24 dəfə artıb. Bu müddət ərzində…
İstiqamət: Psixoterapiya
Göz hərəkətləri ilə desensibilizasiya və emal (EMDR)
Hər bir insan həyatında heç olmasa bir dəfə qədim atalar sözünü eşidib: «Səhər axşamdan müdrikdir». Əlbəttə, hər kəs…
İstiqamət: Psixoterapiya
Meditativ, trans və hipnotik terapiya metodları
Psixoterapevtik yardım üçün müraciət edərkən insan ən çox bu və ya digər problemin öhdəsindən gəlmək üçün lazım olan…
İstiqamət: Psixoterapiya
Asperger sindromu – bu xəstəlik sadə sözlərlə nədir
Asperger sindromu psixopatik pozğunluqlara aiddir. Əvvəllər uşaq autizminin bir növü sayılırdı. Hazırda fərqləndirici əlamətlərə malik olduğu üçün ayrıca…
İstiqamət: Psixiatriya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
