Ağciyərlərin xroniki obstruktiv xəstəliyi (AXOX) davamlı respirator simptomlar və hava axınının məhdudlaşması ilə gedən xroniki ağciyər xəstəliyidir. Əsas risk amillərindən biri tütün tüstüsüdür.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Xroniki obstruktiv bronxit
- XOAX
Xəstəlik haqqında
Ağciyərlərin xroniki obstruktiv xəstəliyi (AXOX) bronx-ağciyər sisteminin geniş yayılmış patologiyasıdır. Onun əsasında bronxlarda gedən xroniki iltihabi proses dayanır; bu proses bronx ağacının divarında dəyişikliklərə, çoxlu miqdarda bəlğəm ifrazına və onun xaric olmasının pozulmasına, nəticədə isə havanın bronxlar boyunca hərəkətinin pozulmasına gətirib çıxarır. Ağciyərlər hava ilə dolur, ağciyər emfizeması, sonra isə xroniki tənəffüs çatışmazlığı formalaşır.
Ağciyərlərin xroniki obstruktiv xəstəliyinin təhlükəsi gec diaqnostikada gizlənir; bu isə onunla bağlıdır ki, əlamətlər qeyri-spesifikdir və patoloji prosesin ilkin mərhələlərində zahirən demək olar ki, nəzərə çarpmır. Bununla belə, gözlə görünməyən iltihab davamlı olaraq irəliləyir, bronx divarında geri dönməz dəyişikliklərə, bronxların və ağciyərlərin funksiyasının pozulmasına gətirib çıxarır.
ÜST-ün məlumatına görə, AXOX dünyada ölümün aparıcı səbəbləri arasında dördüncü yeri tutur; ilk yerlərdə ürəyin işemik xəstəliyi və beyin qan dövranının kəskin pozğunluqları durur.
AXOX zamanı immun mexanizmlərin normal funksiyası pozulur, bronxun daxili qişasının quruluşu və funksiyası dəyişir. Bronxlarda selik çoxlu miqdarda istehsal olunur, onun özlülüyü artır; bu isə bakteriyaların çoxalması və bronx divarının dağılması üçün əlverişli şərait yaradır. Nəticədə bronxların keçiriciliyi pozulur, ağciyər emfizeması və pnevmoskleroz formalaşır, tənəffüs çatışmazlığı irəliləyir.
Səbəbləri
Xəstəliyin əsas səbəbi siqaret çəkməkdir, belə ki, siqaretçinin təcrübəsi (zərərli vərdişin mövcudluq müddəti, gündə çəkilən siqaret sayı) nə qədər çox olarsa, AXOX-in inkişaf riski bir o qədər yüksək olur. Digər risk faktorları:
- bəzi ətraf mühit amilləri (kükürd dioksidi, azot dioksidi, ozon);
- peşə zərərləri (patologiya tez-tez şaxtaçılarda, tikinti işçilərində və sement, metal emalı ilə təmasda olan işçilərdə diaqnoz qoyulur və s.);
- genetik amillər (məsələn, alfa-1-antitripsin çatışmazlığı);
- məişətdə odun, kömür və digər bərk yanacağın yandırılması zamanı qapalı məkanda havanın çirklənməsi;
- uşaqlıqda tez-tez təkrarlanan ağır tənəffüs yolları infeksiyaları və ağciyərlərin inkişafının pozulması.
Təsnifat
AXOX-in ağırlıq dərəcəsi bronxial keçiriciliyin pozulması ilə müəyyən olunur. Bronxial astmada olduğu kimi, bunu xarici tənəffüs funksiyasının göstəricilərini təyin etməklə kəmiyyətcə qiymətləndirmək mümkündür. Xroniki obstruktiv ağciyər xəstəliyinin gedişində klinik təzahürlərinə və spirogramdakı dəyişikliklərin xarakterinə görə fərqlənən 4 mərhələ ayırd edilir. Diaqnozun əsas şərti bütün mərhələlərdə eynidir: bronxolitikdən sonra 1 saniyə ərzində forsirlənmiş ekspirasiya həcminin (FEV1) forsirlənmiş həyat tutumuna (FVC) nisbəti 0,70-dən az olur. Mərhələlər isə FEV1-in tələb olunan (yaşa, boya və cinsə görə gözlənilən) göstəricidən faizinə görə fərqləndirilir:
- I, yəni yüngül AXOX – zəif ifadə olunmuş xroniki öskürək və selikli bəlğəm ifrazı ilə təzahür edir; spirografiyada FEV1 normal hədlərə yaxın olur – tələb olunanın 80%-i və daha çoxu.
- II, yəni orta ağırlıqlı AXOX – bəlğəmli öskürəyin intensivliyi artır, FEV1 azalaraq tələb olunan göstəricinin 50–79%-ni təşkil edir.
- III, yəni ağır AXOX – FEV1 tələb olunan göstəricinin 30–49%-ni təşkil edir; bəlğəmli öskürək getdikcə güclənir, xəstəni gün ərzində demək olar ki, daimi narahat edir;
- IV, son dərəcə ağır AXOX – FEV1 tələb olunanın 30%-dən az olur, insanı sağ mədəcik çatışmazlığı və ya xroniki tənəffüs çatışmazlığı simptomları narahat edir.
Mərhələlər
AXOX-un ağırlığı beynəlxalq GOLD tövsiyələrinə əsasən qiymətləndirilir. Diaqnoz üçün bronxgenişləndirici inhalyasiyadan sonra spirometriyada FEV1/FVC nisbətinin 0,70-dən aşağı olması tələb olunur, mərhələ isə FEV1-in gözlənilən göstəriciyə nisbəti ilə müəyyən edilir.
- GOLD 1 — yüngül (FEV1 ≥80%). Simptomlar zəifdir; siqaretdən imtina gedişə ən çox təsir edir.
- GOLD 2 — orta (FEV1 50–79%). Təngnəfəslik adi yükdə hiss olunur; müntəzəm bronxgenişləndirici terapiya və ağciyər reabilitasiyası tövsiyə olunur.
- GOLD 3 — ağır (FEV1 30–49%). Təngnəfəslik gündəlik fəaliyyəti məhdudlaşdırır, kəskinləşmələr tez-tez olur. Müalicə gücləndirilir, kəskinləşmələrin qarşısının alınmasına xüsusi diqqət yetirilir.
- GOLD 4 — çox ağır (FEV1 30%-dən az). Xroniki tənəffüs çatışmazlığı inkişaf edə bilər; bəzi xəstələrə uzunmüddətli oksigen terapiyası və ya evdə qeyri-invaziv ventilyasiya lazım olur.
Bundan əlavə, həkim simptomların ifadəliliyini və son il ərzində kəskinləşmələrin sayını nəzərə alaraq xəstəni A, B və ya E qrupuna aid edir.
Mərhələni və qrupu həkim müayinə nəticələrinə əsasən müəyyən edir; onlar müalicənin seçiminə təsir göstərir və vaxt keçdikcə yenidən qiymətləndirilir.
Klinik mənzərə
AXOX-in əsas simptomları bəlğəmli öskürək və nəfəs darlığıdır. Xəstəliyin ilkin mərhələsində öskürək epizodik olur, bəlğəmin miqdarı az olur, nəfəs darlığı yalnız intensiv fiziki yükdən sonra yaranır, ağır gedişdə isə öskürək daimi olur, nəfəs darlığı sakit vəziyyətdə də müşahidə edilir, sağ mədəcik çatışmazlığının əlamətləri (ayaqlarda ödemlər; sağ qabırğaaltı nahiyədə ağırlıq hissi) müəyyən olunur. İkincili infeksiya qoşulduqda bəlğəm irinli xarakter alır, öskürək əhəmiyyətli dərəcədə güclənir, intoksikasiya əlamətləri və məsafədən eşidilən xırıltılar müşahidə olunur.
Xroniki xəstəlik kimi AXOX kəskinləşmə və remissiya dövrlərinin növbələşməsi ilə gedir. Kəskinləşmələr daha çox infeksiyanın – bakterial və ya virus infeksiyasının təsiri altında baş verir. Kəskinləşmənin ağırlığı və müalicə strategiyası infeksiyanın törədicisindən asılıdır.
Tez-tez baş verən infeksiyalar bronxlar səviyyəsində yerli müdafiənin zəifləməsinə gətirib çıxarır və xroniki iltihabın proqressivləşməsinə şərait yaradır. Remissiya mərhələsində AXOX az simptomlu gedir – öskürək zəif ifadə olunur, bəlğəm daha çox selikli olur. Buna baxmayaraq, kəskinləşmə olmadıqda belə, xəstəni döş qəfəsində ağırlıq hissi, nəfəs darlığı və intoksikasiya simptomları – zəiflik, yorğunluq, subfebril temperatur narahat edir.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Xroniki obstruktiv ağciyər xəstəliyinin diaqnostikasının əsasını aşağıdakılar təşkil edir:
- şikayətlərin, həyat və xəstəlik anamnezinin toplanması;
- obyektiv müayinə (baxış zamanı xroniki bronxitin əlamətləri aşkarlana bilər – dərinin solğunluğu və ya diffuz sianozu, barmaqların uc falangalarının “baraban çubuqları” şəklində deformasiyası, geniş, parlaq dırnaqlar – “saat şüşələri”, tezləşmiş, çətinləşmiş nəfəsalma, auskultasiya zamanı ağciyərlərdə xırıltılar, çəllək formalı, nəfəsalma zamanı az hərəkət edən döş qəfəsi);
- əlavə diaqnostika üsulları (ümumi qan analizi, bəlğəm analizi, spirometriya, pikfloumetriya, döş qəfəsi orqanlarının rentgenoqrafiyası, pulsoksimetriya).
Yalnız bütün müayinə mərhələlərinin məlumatları nəzərə alınmaqla AXOX-in son diaqnozu qoyulduqdan sonra xəstəyə müalicə sxemi təyin oluna bilər.
Müalicə
AXOX-in müalicəsi həmişə kompleks xarakter daşıyır. O aşağıdakıları özündə birləşdirir:
- xəstəliyi törədən amillərin orqanizmə təsirinin aradan qaldırılması;
- baza terapiyası preparatları (uzunmüddətli və ya qısamüddətli təsirli bronxodilatatorlar);
- topik kortikosteroidlər (güclü iltihabəleyhinə təsir göstərir);
- bəlğəmi durulaşdıran və onun bronxlardan çıxmasını asanlaşdıran dərman vasitələri;
- kəskinləşmə dövründə hərarətsalıcı vasitələr.
Terapevtik stasionara hospitalizasiya:
AXOX-in stasionar müalicəsi xəstəyə daimi müşahidə və xəstəliyin kəskinləşməsi zamanı effektiv terapiya təmin etməyə imkan verir. Stasionar şəraitində spirometriya, rentgenoqrafiya, qan və bəlğəm analizlərini əhatə edən kompleks diaqnostika aparılır. Bu, xəstəliyin mərhələsini dəqiq müəyyən etmək və optimal müalicə sxemi seçmək imkanı verir. İnhalyasion və sistem preparatlar, bronxgenişləndirici vasitələr, oksigenoterapiya, həmçinin fizioterapevtik üsullar və tənəffüs gimnastikası tətbiq olunur. Həkimlərin daimi nəzarəti terapiyanı vaxtında korreksiya etməyə, ağırlaşma riskini və kəskinləşmələrin tezliyini azaltmağa imkan verir. Bu yanaşma müalicənin effektivliyini artırır, ağciyər funksiyasını və xəstənin ümumi həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırır.
Reabilitasiya
AXOX ardıcıl olaraq proqressivləşən xroniki xəstəlikdir və ondan tam sağalmaq mümkün deyil. Lakin həkim tərəfindən təyin olunmuş bütün müalicə-profilaktik tədbirlərə riayət etmək kəskinləşmə zamanı iltihab prosesinin aktivliyini azaltmağa və əldə edilmiş remissiyanı mümkün qədər uzun müddət saxlamağa kömək edir. Subakut dövrdə və ya remissiya dövründə xəstəyə fizioterapiya və sanatoriya-kurort müalicəsi kimi reabilitasiya tədbirləri tövsiyə olunur.
Profilaktika
AXOX-in birincili profilaktikası sağlam həyat tərzinə riayət etməkdən (siqaretdən imtina) və xəstəliyin əsasını təşkil edə biləcək maddələrin bronxağciyər aparatına təsirinin minimuma endirilməsindən ibarətdir.
İkincili profilaktikaya qrip və pnevmokokk infeksiyasına qarşı peyvəndlənmə, aşkar edilmiş törədici nəzərə alınmaqla bronxağciyər infeksiyalarının vaxtında və adekvat müalicəsi daxildir.
Yadda saxla!
AXOX üzərində nəzarətə nail olmaq mümkün olan xəstəlikdir. Xəstə uğurun əsas şərtinin – siqaretdən imtinanın vacibliyini dərk etməlidir. Bu, dərman müalicəsi ilə birlikdə tətbiq edildikdə ağırlaşmaların inkişaf riskini, kəskinləşmələrin tezliyini azaldan, ağciyərlərdəki geri dönməz dəyişikliklərin proqressivləşməsini ləngidən, xəstənin həyat proqnozunu və həyat keyfiyyətini yaxşılaşdıran ən effektiv tədbirdir. Əgər AXOX-in etiologiyasında istehsalat amilləri və ya ətraf mühit amilləri müəyyən rol oynayıbsa, yaşayış yerini və fəaliyyət sahəsini dəyişdirmək variantına baxılması məqsədəuyğundur. Çünki insana onun xəstəliyinin əsasını təşkil edən maddələr təsir etdiyi müddətcə, dərmanlar nə qədər baha olsa da, müalicədən arzu olunan effekt əldə edilməyəcək.
Əlaqəli Xəstəliklər
Suallar və cavablar
AXOX-un əsas səbəbi siqaret çəkmək və zərərli ətraf mühit amilləridir, lakin genetik meyillik də rol oynaya bilər — məsələn, alfa-1 antitripsin fermentinin çatışmazlığı olan insanlarda xəstəlik siqaret çəkməsələr belə, gənc yaşda inkişaf edə bilər. Ailədə erkən yaşda ağciyər xəstəliyi olan hallar varsa, bunu pulmonoloqa bildirin — əlavə müayinənin lazım olub-olmadığını həkim fərdi müəyyən edər.
AXOX klassik formada onilliklər boyu davam edən zərərli təsirlərin (əsasən siqaret) nəticəsində əsasən yaşlı insanlarda inkişaf edir, buna görə uşaqlarda bu diaqnoz praktiki olaraq qoyulmur. Lakin uşaqlıqda passiv siqaret tüstüsünə və ya çirklənmiş havaya məruz qalma ağciyərlərin inkişafına mənfi təsir edərək gələcəkdə AXOX riskini artıra bilər. Bu amillər pulmonoloq tərəfindən nəzərə alınır.
Xəstəlik irəlilədikcə tənəffüs çatışmazlığı, ağciyər arteriyalarında təzyiqin artması və ürəyin sağ mədəciyinin zəifləməsi (kor pulmonale) inkişaf edə bilər. Tez-tez kəskinləşmələr ağciyər funksiyasının daha sürətli pisləşməsinə səbəb olur. Bu risklərin dərəcəsi siqaretdən imtina, müalicəyə riayət və xəstəliyin mərhələsindən asılıdır — hər bir hal pulmonoloq tərəfindən fərdi izlənilir.
Pulmonologiya üzrə xəstəliklər
Mövzu üzrə məqalələr
Bronxoskopiya (FBS)
Bronxoskopiya (fibrobronxoskopiya, FBS) – yuxarı və aşağı tənəffüs yollarının vəziyyətini vizual olaraq qiymətləndirməyə, həmçinin müalicəvi manipulyasiyalar aparmağa imkan…
İstiqamət: Pulmonologiya
Preastma (preastmatik sindrom)
Preastma — bronxial astmadan əvvəl gələn və tənəffüs yollarının artmış reaktivliyi ilə bağlı olan vəziyyətdir. Ədəbiyyatda onu həmçinin…
İstiqamət: Pulmonologiya
Yüksək intensivlikli Super Inductive System maqnitoterapiya aparatında pnevmoniyadan sonra tənəffüs reabilitasiyası
Pnevmoniya ağciyərlərdə iltihabi proseslə xarakterizə olunan və insanın bütün tənəffüs sisteminə təsir edən kəskin xəstəlikdir. Pnevmoniya infeksiya nəticəsində…
İstiqamət: Fizioterapiya / Pulmonologiya
Spirometriya
Spirometriya və ya spiroqrafiya – xüsusi cihazın (spirometr və ya spiroqraf) köməyi ilə xarici tənəffüs funksiyasının müayinəsini aparmağa…
İstiqamət: Pulmonologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
