Xroniki əməliyyatdan sonrakı ağrı sindromu cərrahi müdaxilədən sonra yaranan və normal sağalma müddətindən daha uzun davam edən ağrıdır. Neyropatik və nosiseptiv mexanizmlər iştirak edə bilər.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Xroniki postoperativ ağrı sindromu
- xroniki postoperativ ağrı
Xəstəlik haqqında
Hər bir əməliyyatdan sonra ağrı təbii haldır, lakin adətən toxumalar sağaldıqca o, tədricən azalır və keçib gedir. Bəzi pasiyentlərdə isə yara tam sağaldıqdan sonra da ağrı aylarla, hətta illərlə davam edir. Belə hallarda xroniki əməliyyatdan sonrakı ağrı sindromundan danışılır. Bu vəziyyət cərrahiyyənin ciddi ağırlaşması hesab olunur, çünki iş qabiliyyətini, yuxunu, əhval-ruhiyyəni və gündəlik fəaliyyəti əhəmiyyətli dərəcədə pisləşdirir.
Xroniki postoperativ ağrının əsas meyarları bunlardır:
- ağrı əməliyyatdan sonra yaranıb və ya əməliyyatdan sonra güclənib;
- ağrı ən azı üç ay davam edir, yəni normal sağalma müddətindən uzundur;
- ağrı əməliyyat sahəsində yerləşir və ya həmin nahiyənin siniri ilə təchiz olunan zonaya yayılır;
- ağrının digər səbəbləri – infeksiya, şişin residivi, əməliyyatdan əvvəl mövcud olmuş ağrı – istisna edilib.
Bu sindrom hər hansı əməliyyatdan sonra yarana bilər, lakin döş qəfəsinin açılması (torakotomiya), süd vəzisinin çıxarılması, ətrafın amputasiyası, qasıq yırtığının plastikası, ürək əməliyyatları və diz oynağının endoprotezlənməsindən sonra daha tez-tez rast gəlinir. Laparoskopik üsullar riski azaldır, lakin tam aradan qaldırmır.
Səbəbləri
Xroniki postoperativ ağrının yaranmasında bir neçə mexanizm iştirak edir. Ən mühüm rolu əməliyyat zamanı sinirlərin zədələnməsi oynayır – bu, neyropatik ağrıya səbəb olur. Bundan əlavə, toxumalarda uzunmüddətli iltihab və çapıq dəyişiklikləri (nosiseptiv ağrı), həmçinin sinir sisteminin ağrı siqnallarına həssaslığının artması – sensitizasiya, yəni «ağrı yaddaşı» əhəmiyyətlidir. Riski artıran amillər:
- Əməliyyatdan əvvəl mövcud olan ağrı – əməliyyat nahiyəsində və ya bədənin digər hissələrində xroniki ağrı;
- Əməliyyatdan sonrakı kəskin ağrının şiddəti – ilk günlərdə ağrının yetərli nəzarət olunmaması xronikləşmə riskini artırır;
- Əməliyyatın növü və travmatikliyi – iri sinirlərin keçdiyi nahiyələrdə, uzunmüddətli və geniş müdaxilələrdə risk daha yüksəkdir;
- Təkrar əməliyyatlar – eyni nahiyədə çapıq toxumasının artması sinirlərin sıxılmasına səbəb ola bilər;
- Psixoloji amillər – yüksək narahatlıq, depressiya, ağrını fəlakət kimi qəbul etməyə və şişirtməyə meyl, əməliyyatdan qorxu, emosional dəstəyin olmaması;
- Əlavə müalicə – şiş xəstəliklərində şüa və kimyəvi terapiya sinirləri əlavə zədələyə bilər;
- Fərdi xüsusiyyətlər – irsi meyl, gənc yaş, qadın cinsi, bəzi xroniki xəstəliklər.
Kəskin ağrının xroniki ağrıya keçməsinin hüceyrə və molekulyar mexanizmləri hələ tam öyrənilməyib, lakin aydındır ki, burada həm bədənin özündə, həm də sinir sistemində baş verən dəyişikliklər rol oynayır.
Təsnifat
Ağrının mexanizminə görə aşağıdakı formalar ayırd edilir:
- Neyropatik ağrı – sinirin zədələnməsi ilə bağlı; yandırıcı, elektrik cərəyanı vurmasına bənzər, gizildəmə və keyimə ilə müşayiət olunur;
- Nosiseptiv ağrı – toxumaların iltihabı, çapıqlar, bitişmələr, oynaq və əzələ problemləri ilə bağlı; sızıltılı, hərəkətlə güclənən ağrı;
- Qarışıq ağrı – hər iki mexanizmin birlikdə iştirakı, praktikada tez-tez rast gəlinir;
- Fantom ağrı – ətrafın amputasiyasından sonra itirilmiş hissədə hiss olunan ağrı, neyropatik ağrının xüsusi formasıdır.
Klinik mənzərə
Xroniki ağrı müxtəlif xarakterdə və şiddətdə ola bilər, gün ərzində, hava dəyişdikdə və ya fiziki yükdən sonra dəyişə bilər. Əsas əlamətlər:
- əməliyyat sahəsində və ya çapıq boyunca kəskin, sızıltılı, sıxıcı və ya deşici ağrı;
- yandırıcı ağrı, elektrik vurmasına bənzər ağrı tutmaları;
- dərinin həssaslığının pozulması – keyimə, gizildəmə, qarışqa gəzməsi hissi;
- adi toxunuşun, paltarın sürtünməsinin ağrılı qəbul edilməsi (allodiniya);
- hərəkət zamanı ağrının artması, ətrafın funksiyasının məhdudlaşması;
- yorğunluq, yuxusuzluq, iştahın pozulması, libidonun zəifləməsi;
- narahatlıq, əsəbilik, düşkün əhval-ruhiyyə.
Daimi ağrı və ona nəzarət edə bilməmək hissi depressiyaya səbəb ola bilər. Ağır depressiya zamanı ümidsizlik və intihar fikirləri yarana bilər – belə vəziyyətdə dərhal 103-ə zəng etmək və ya təcili psixi sağlamlıq yardımına müraciət etmək lazımdır. Uşaqlarda xroniki postoperativ ağrı nadir olsa da, mümkündür; uşaq ağrısını sözlə təsvir edə bilmədikdə bu, davranış dəyişiklikləri, oyunlardan imtina, yuxunun pozulması ilə özünü göstərir.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər ağrı qəfil kəskin güclənibsə, yüksək hərarət, yaranın qızarması, şişməsi, ondan irinli axıntı yaranıbsa. Əməliyyatdan sonra ayağın birtərəfli şişməsi, sinədə ağrı, qəfil təngnəfəslik və ya qanhayxırma yaranarsa, dərhal 103-ə zəng etmək lazımdır.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnoz qoyulmazdan əvvəl həkim ağrının digər, müalicə tələb edən səbəblərini – gizli ağırlaşmaları, infeksiyanı, yırtığın residivini, şiş xəstəliyinin təkrarlanmasını – istisna etməlidir. Müayinə aşağıdakı mərhələlərdən ibarətdir:
- Anamnez – əməliyyatın növü, ağrının başlanma vaxtı, xarakteri, şiddəti, onu artıran və azaldan amillər, əvvəlki müalicənin effekti;
- Ağrı şkalaları və sorğu vərəqələri – ağrının intensivliyini, neyropatik komponentin olub-olmamasını, yuxuya və əhval-ruhiyyəyə təsirini qiymətləndirir;
- Nevroloji müayinə – dərinin həssaslığının yoxlanılması, zədələnmiş sinirin müəyyən edilməsi;
- Laborator analizlər – iltihab və infeksiya markerləri, həmçinin dərman seçiminə təsir edən böyrək və qaraciyər funksiyası;
- Ultrasəs müayinəsi – yumşaq toxumalarda maye toplantısı, hematoma, yırtığın residivi və digər ağırlaşmaları aşkar edir;
- Kompüter və ya maqnit-rezonans tomoqrafiyası – ağrıya səbəb ola biləcək strukturların ətraflı öyrənilməsi;
- Elektroneyromioqrafiya – göstəriş olduqda sinirlərin funksiyasının qiymətləndirilməsi.
Differensial diaqnostika əməliyyatın ağırlaşmaları, infeksiya, şişin residivi və əməliyyatla əlaqəsi olmayan digər ağrı səbəbləri ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- iş qabiliyyətinin uzunmüddətli itirilməsi, sosial fəallığın azalması;
- depressiya və narahatlıq pozuntuları;
- xroniki yuxusuzluq və yorğunluq;
- hərəkətsizlik nəticəsində əzələ zəifliyi, oynaqlarda sərtlik;
- ağrıkəsicilərin nəzarətsiz qəbulu ilə bağlı mədə, böyrək və qaraciyər zədələnmələri;
- güclü ağrıkəsicilərdən asılılıq riski;
- ailə və iş münasibətlərində çətinliklər.
Müalicə
Xroniki postoperativ ağrının müalicəsi kompleks yanaşma tələb edir və adətən bir neçə üsulun birləşməsindən ibarətdir. Müalicə planı ağrının növündən, intensivliyindən, yerləşməsindən, davametmə müddətindən, yaşdan və yanaşı xəstəliklərdən asılıdır. Məqsəd ağrını həyat keyfiyyətinə mane olmayan səviyyəyə endirmək və gündəlik fəaliyyəti bərpa etməkdir.
- Dərman müalicəsi – neyropatik ağrıda qıcolmaəleyhinə preparatlar (antikonvulsantlar), trisiklik antidepressantlar, serotonin və noradrenalinin geri sorulmasının inhibitorları istifadə olunur; nosiseptiv komponentdə qeyri-steroid iltihabəleyhinə vasitələr təyin edilə bilər. Çox vaxt bir neçə qrup preparatın fərdi kombinasiyası daha effektlidir;
- Yerli müalicə – yerli anestetikli plastırlar və kremlər, ağrı nahiyəsinə birbaşa təsir edir və ümumi yan təsirləri azdır;
- Güclü ağrıkəsicilər – yalnız qısa müddətə və ciddi həkim nəzarəti ilə; uzunmüddətli istifadəsi asılılıq riski səbəbindən adətən tövsiyə olunmur;
- İnvaziv üsullar – sinir blokadaları, zədələnmiş sinirə radiotezlikli təsir, ağır və digər müalicəyə cavab verməyən hallarda onurğa beyninin elektrostimulyasiyası;
- Fizioterapiya və müalicəvi bədən tərbiyəsi – hərəkətliliyi və əzələ gücünü bərpa edir, ağrı həssaslığını azaldır; transkutan elektrik sinir stimulyasiyası da tətbiq oluna bilər;
- Psixoterapiya – koqnitiv-davranış terapiyası ağrıya münasibəti dəyişməyə, narahatlığı və depressiyanı azaltmağa kömək edir; psixoloji vəziyyət çox vaxt dərman müalicəsinin effektivliyini müəyyən edir.
Evdə pasiyent özü də vəziyyətini yaxşılaşdıra bilər: həkimin tövsiyə etdiyi məşqləri müntəzəm yerinə yetirmək, yuxu rejiminə əməl etmək, fiziki aktivliyi tədricən artırmaq, ağrı gündəliyi aparmaq. Ağrıkəsiciləri özbaşına qəbul etmək, dozanı artırmaq, başqalarına təyin olunmuş dərmanlardan istifadə etmək olmaz – bu, mədə qanaxmasına, böyrək və qaraciyər zədələnməsinə, asılılığa səbəb ola bilər. Ağrıya «dözmək» də düzgün deyil: erkən müalicə xronikləşmənin qarşısını almağa kömək edir.
Profilaktika
Xroniki postoperativ ağrının yaranmasını tam istisna etmək mümkün olmasa da, riski azaltmaq olar:
- əməliyyata göstərişlərin diqqətlə qiymətləndirilməsi, mümkün olduqda daha az travmatik, o cümlədən laparoskopik üsulların seçilməsi;
- əməliyyat zamanı sinirlərin zədələnməsinin, toxumaların dartılmasının və sıxılmasının minimuma endirilməsi;
- əməliyyatdan əvvəl, zamanı və sonra effektiv ağrısızlaşdırma, o cümlədən regionar anesteziya üsulları;
- əməliyyatdan əvvəl mövcud olan ağrının və narahatlığın müalicəsi;
- əməliyyatdan sonrakı kəskin ağrının vaxtında və yetərli nəzarəti;
- reabilitasiya tövsiyələrinə əməl, erkən aktivləşmə;
- ağrı üç aydan uzun davam etdikdə gecikmədən həkimə müraciət.
Hansı həkimə müraciət etməli
İlk növbədə əməliyyatı aparmış cərraha müraciət etmək lazımdır. Sonrakı müalicədə nevroloq, anestezioloq-alqoloq (ağrı mütəxəssisi), reabilitoloq və psixoterapevt iştirak edə bilər.
Yadda saxla!
- Əməliyyatdan sonra üç aydan uzun davam edən ağrı normal deyil və müayinə tələb edir.
- Ağrıya dözmək lazım deyil – erkən müalicə xronikləşmənin qarşısını almağa kömək edir.
- Universal dərman yoxdur; ən yaxşı nəticə dərman, fizioterapiya və psixoterapiyanın birləşməsi ilə əldə edilir.
- Ağrıkəsiciləri özbaşına qəbul etməyin və dozanı artırmayın.
- Yaranın iltihabı, hərarət, sinədə ağrı və ya qəfil təngnəfəslik təcili yardım tələb edir.
Əlaqəli Xəstəliklər
Suallar və cavablar
Əvvəlcə həkim ağrının digər səbəblərini – infeksiyanı, əməliyyatın ağırlaşmalarını, xəstəliyin residivini – istisna edir. Sonra ağrının növü və şiddəti qiymətləndirilir, buna uyğun olaraq dərman, fizioterapiya və psixoterapiyanı birləşdirən fərdi müalicə planı tərtib olunur.
Adi postoperativ ağrı toxumaların sağalması ilə birlikdə tədricən azalır və əksər hallarda bir neçə həftə ərzində keçir. Ağrı üç aydan uzun davam edirsə və ya zamanla güclənirsə, bu, xroniki sindromun əlaməti ola bilər və həkimə müraciət tələb edir.
Əməliyyat zamanı kiçik dəri sinirləri tez-tez zədələnir, bu da çapıq ətrafında keyimə, gizildəmə və ya yandırıcı hissə səbəb olur. Çox vaxt bu hisslər sinirlər bərpa olunduqca azalır. Uzun müddət davam edən və güclənən yandırıcı ağrı isə neyropatik ağrının əlaməti ola bilər və xüsusi müalicə tələb edir.
Bəzi antidepressant qrupları yalnız əhval-ruhiyyəyə deyil, sinir sistemində ağrı siqnallarının ötürülməsinə də təsir edir. Buna görə onlar neyropatik ağrının müalicəsində depressiya olmadıqda belə istifadə olunur. Bu preparatları yalnız həkim təyin edir və müalicənin effekti adətən tədricən özünü göstərir.
Bir çox pasiyentdə kompleks müalicə ağrını əhəmiyyətli dərəcədə azaltmağa və normal həyat fəaliyyətini bərpa etməyə imkan verir. Bəzən effektiv üsulun seçilməsi vaxt tələb edir. Müalicənin uğuru həkimin tövsiyələrinə əməl etməkdən və pasiyentin aktiv iştirakından çox asılıdır.
Təkrar əməliyyat yalnız ağrının konkret, cərrahi yolla aradan qaldırıla bilən səbəbi aşkar olunduqda, məsələn, sinirin sıxılması və ya yırtığın residivi zamanı nəzərdən keçirilir. Digər hallarda yeni əməliyyat ağrını gücləndirə bilər. Qərarı müayinə nəticələrinə əsasən həkimlər birgə verir.
Mövzu üzrə məqalələr
Epilepsiya ilə hamiləlik: dərmanı dayandırmadan təhlükəsiz plan qurmaq
Epilepsiyası olan bir çox qadında hamiləlik uğurla davam edə bilər. Bunun üçün tutmaların nəzarəti və dərmanların hamiləliyə uyğunluğu…
İstiqamət: Nevrologiya / Ginekologiya
Dağınıq skleroz nədir: xəstəlik, onun səbəbləri və təzahürləri barədə sadə dillə
Dağınıq skleroz (DS) – autoimmun mənşəli xroniki xəstəlikdir; bu zaman immun sistemi sinir sistemini yad kimi qəbul edir…
İstiqamət: Nevrologiya
Başgicəllənmə
Başgicəllənmə. İnsana ətrafındakı əşyaların və (ya) öz bədəninin müəyyən istiqamətə hərəkət etdiyi və ya fırlandığı təsəvvürünü yaradan vəziyyət…
İstiqamət: Nevrologiya
İnsult öncəsi vəziyyət (mini-insult)
İnsult öncəsi vəziyyət — beyin qan dövranının müvəqqəti pozğunluqları kompleksidir və o, əsl insultun inkişafı riskinin yüksək olduğunu…
İstiqamət: Nevrologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
