Seçilmiş müalicədən asılı olmayaraq xəstəliyin ehtimal olunan gedişini — residiv, proqressiya riskini və ya yaşama müddətini qiymətləndirməyə kömək edən göstəricidir.
Proqnostik biomarker şişin və ya orqanizmin xəstəliyin nəticəsi ilə — residiv ehtimalı, proqressiyanın sürəti, ümumi yaşama ilə əlaqəli xüsusiyyətidir. Prediktiv biomarkerdən fərqli olaraq, o, hansı dərmanın təsir edəcəyi sualına cavab vermir, xəstəliyin nə dərəcədə aqressiv olduğunu və standart yanaşmada hansı nəticənin gözlənildiyini göstərir. Bu məlumat müalicə və müşahidənin nə qədər intensiv olmalı olduğunu həll etməyə kömək edir.
Anlayışın mahiyyəti
Proqnostik məlumat bir çox amildən ibarətdir: TNM sistemi üzrə mərhələ, histoloji tip və bədxassəlilik dərəcəsi, pasiyentin yaşı və ümumi vəziyyəti. Biomarkerlər bu məlumatları molekulyar səviyyədə tamamlayır. Bəzi markerlər eyni zamanda həm proqnostik, həm də prediktivdir (məsələn, HER2), buna görə onların rolu həmişə konkret klinik kontekstdə nəzərdən keçirilir.
Nümunələr
- Ki-67 — proliferasiya indeksi: bölünən hüceyrələrin yüksək payı daha aqressiv şişə dəlalət edir;
- hormondan asılı süd vəzisi xərçəngində çoxgenli ekspressiya testləri — uzaq residiv riskinin qiymətləndirilməsi və kimyaterapiyaya ehtiyac barədə qərara kömək;
- leykozlarda və mielodisplastik sindromda TP53 mutasiyası və mürəkkəb kariotip — əlverişsiz proqnoz;
- melanoma və limfomalarda LDH səviyyəsi, xayanın germinogen şişlərində AFP, XQ və LDH;
- kolorektal xərçəngdə XEA-nın ilkin yüksək səviyyəsi;
- II mərhələ yoğun bağırsaq xərçəngində mikrosatellit qeyri-sabitliyi — daha əlverişli proqnoz.
Klinik əhəmiyyəti
Proqnostik biomarkerlər həm yetərsiz, həm də həddindən artıq müalicədən qaçmağa kömək edir: aşağı riskli pasiyentlərə toksik terapiya təyin etməmək, yüksək riskdə isə müalicəni və müşahidəni gücləndirmək mümkündür. Onlar klinik tədqiqatlarda pasiyentlərin stratifikasiyası üçün də istifadə olunur. Proqnoz həmişə ehtimala əsaslanır: o, konkret insanın taleyini deyil, insanlar qrupunu təsvir edir, buna görə onu müalicə edən onkoloqla müzakirə etmək lazımdır.
Hansı xəstəliklərlə əlaqəlidir
Proqnostik markerlər onkologiya və hematologiyanın demək olar ki, bütün sahələrində — süd vəzisi xərçəngi, kolorektal xərçəng, melanoma, leykozlar, limfomalar, xaya şişlərində tətbiq edilir.
Əlaqəli terminlər
- Prediktiv biomarker
- Xərçəngin klinik mərhələsi
- Residiv
- Xərçəng-embrional antigen
- Şişin molekulyar yarımtipi
- Onkomarker
- İmmunohistokimyəvi müayinə
- Patohistoloji müayinə
