Soyuq zədəsi nədir?
Termiki zədələr təkcə yüksək temperaturdan yaranmır. Soyuq da toxumaları zədələyə bilər: aşağı temperaturda damarlar daralır, toxumaya qan və oksigen çatmır, ağır hallarda isə hüceyrələrin içində və arasında buz kristalları əmələ gəlir.
Soyuq zədələri iki qrupa bölünür:
- donma — toxumanın donması; adətən 0°C-dən aşağı temperaturda barmaqlarda, ayaqlarda, qulaqlarda, burunda və yanaqlarda olur;
- donmadan soyuq zədələri — uzun müddət soyuq və nəm mühitdə qalma nəticəsində yaranan «xəndək ayağı» və soyuğa həssas dəridə əmələ gələn ozyob (pernio).
Donmuş nahiyə əvvəlcə ağarır, sərtləşir və hissiyyatını itirir — buna görə insan zədəni çox vaxt gec hiss edir. Zədənin əsl dərinliyi isə yalnız isindikdən sonra, bəzən bir neçə gün və ya həftə ərzində aydın olur.
Donmanın dərəcələri
I dərəcə
Dəri solğun, sonra qırmızı və şişkin olur, keyimə və göynəmə hiss edilir. Bir neçə günə iz qalmadan sağalır.
II dərəcə
Bir-iki gün ərzində şəffaf mayeli qabarcıqlar əmələ gəlir. Düzgün qulluqla 2–3 həftəyə sağalır.
III dərəcə
Qanlı qabarcıqlar, dərinin bütün qatlarının ölməsi; sağaldıqdan sonra çapıq qalır.
IV dərəcə
Zədə əzələ və sümüyə qədər çatır, nahiyə qaralır; amputasiya riski var.
Təcili yardım tələb edən hallar
Aşağıdakı hallarda dərhal həkimə müraciət edin və ya təcili yardım çağırın:
-
dəri ağ və ya boz-sarı rəngdədir, sərtdir və hissiyyatsızdır;
-
isindikdən sonra qanlı qabarcıqlar, qaralma və ya güclü ağrı;
-
üz, əl və ayaqlarda geniş sahə zədələnib;
-
ümumi soyuma əlamətləri: güclü titrəmə və ya titrəmənin dayanması, yuxululuq, nitqin və huşun qarışması;
-
zədə uşaqda, yaşlıda, diabeti olan insanda baş verib.
İlk yardım və müalicə
İsti yerə keçin
Yaş və sıx paltarı, ayaqqabını, üzük və bilərzikləri çıxarın; ümumi soyumada bədəni yorğanla örtün, isti şirin içki verin.
Yavaş və ılıq isidin
Donmuş nahiyəni 37–39°C ılıq suda 15–30 dəqiqə saxlayın. Yenidən donma ehtimalı varsa, isitməyə başlamayın.
Ovuşdurmayın
Qarla sürtmək, ovuşdurmaq, açıq od, qızdırıcı və isti su ilə isitmək toxumanı əlavə zədələyir.
Həkim müayinəsi
Qabarcıqlara qulluq, ağrının idarəsi, tetanus profilaktikası; dərin zədədə sağlam toxuma ilə sərhəd aydınlaşana qədər müşahidə.
Həkimə müraciətə hazırlaşın
Soyuq zədəsinin dərinliyini və müalicə planını birlikdə müəyyənləşdirək
Donma necə inkişaf edir?
Soyuqda orqanizm daxili orqanları qorumaq üçün dəridəki və ətraflardakı damarları daraldır. Barmaqlara, ayaqlara və üzə gələn qan azalır, toxuma soyuyur. Temperatur daha da düşdükdə toxumada buz kristalları əmələ gəlir, hüceyrələr zədələnir, isindikdən sonra isə damarlarda laxtalanma və ödem zədəni dərinləşdirir. Buna görə donmanın nəticəsi həm soyuğun gücündən, həm də ilk yardımın düzgünlüyündən asılıdır.
Xəndək ayağı və ozyob
Xəndək ayağı ayaqların saatlarla və günlərlə soyuq, nəm ayaqqabıda qalması nəticəsində yaranır; donma olmadan da ayaq şişir, ağrıyır, dəri yumşalır və yaralar əmələ gəlir. Ozyob (pernio) — soyuğa həssas insanlarda barmaqlarda, qulaqlarda və burunda qaşınan, göynəyən göyümtül-qırmızı ləkələrdir; təkrarlandıqda xoralara çevrilə bilər.
Müalicə nə qədər çəkir?
Səthi donma bir neçə günə, qabarcıqlı donma 2–3 həftəyə sağalır. Dərin donmada isə ölü toxuma ilə sağlam toxuma arasındakı sərhəd bir neçə həftə ərzində formalaşır. Bu müddətdə yara mütəmadi qulluq tələb edir, cərrahi müdaxilə isə adətən sərhəd aydın olduqdan sonra planlaşdırılır — tələsik əməliyyat sağlam toxumanın da itirilməsinə səbəb ola bilər.
Kimlər risk altındadır?
- uzun müddət soyuqda işləyənlər və açıq havada olanlar;
- spirtli içki qəbul etmiş insanlar — soyuğu hiss etmirlər;
- yaşlılar və kiçik uşaqlar;
- şəkərli diabeti, ayaq damarlarının xəstəliyi olan və siqaret çəkənlər;
- dar, yaş ayaqqabı və nazik əlcək geyinənlər.
Necə qorunmalı?
Soyuqda qat-qat, quru paltar geyinin; ayaqqabı dar olmamalı, corab yaşdırsa dəyişdirilməlidir. Barmaqlı əlcəklərdən daha çox təkbarmaqlı əlcəklər isti saxlayır. Üzü, qulaqları və burnu örtün. Soyuqda spirtli içki qəbul etməyin və siqaret çəkməyin. Dəridə ağarma və keyimə hiss etdikdə dərhal isti yerə keçin.
Suallar və cavablar
Xeyr. Qarla sürtmək və ovuşdurmaq zədələnmiş toxumanı daha da zədələyir, dəridə cızıqlar yaradır və infeksiya riskini artırır. Nahiyəni ılıq suda yavaş-yavaş isitmək lazımdır.
Qabarcıqları özünüz deşməyin. Onlara necə qulluq ediləcəyinə — saxlanılması və ya steril şəraitdə boşaldılması — həkim qərar verir.
Adətən yox. Qaralmış toxumanın altında sağlam toxuma qala bilər. Sərhəd bir neçə həftə ərzində formalaşır və cərrahi qərar bundan sonra verilir. Lakin infeksiya əlamətləri olduqda təcili müdaxilə lazım ola bilər.
Bəzən bəli: zədələnmiş nahiyə uzun müddət soyuğa həssas qala, keyiyə və ya tərləyə bilər. Belə nahiyələri soyuqdan xüsusilə diqqətlə qorumaq lazımdır.
