Yataq yarası necə yaranır?
Uzun müddət eyni vəziyyətdə qalmaq dərini və onun altındakı toxumaları zədələyə bilər. Yataq yarası adlandırılan təzyiq zədəsi yalnız yataqda olan insanlarda yaranmır: oturaq vəziyyətdə çox qalan, hərəkəti və hissiyyatı məhdud olan insanlar da risk altındadır. Erkən dəyişiklikləri görmək, təzyiqi azaltmaq və fərdi qulluq planı hazırlamaq daha dərin zədənin qarşısını almağa kömək edir.
Bədənin ağırlığı eyni nahiyəyə uzun müddət düşdükdə toxumalar sıxılır və onların qan təchizatı pozula bilər. Dərinin səthə sürtünməsi və insan yataqda aşağı sürüşərkən toxumaların bir-birinə nisbətən yerdəyişməsi zədəni artırır. Nəm, sidik və nəcis ilə təmas dərinin müdafiəsini zəiflədə bilər. Təzyiq yarası bu amillərin tək və ya birlikdə təsiri ilə inkişaf edir.
Ən çox oma nahiyəsində, dabanlarda, budun yan hissəsində, topuqlarda və dirsəklərdə rast gəlinir. Bəzən oksigen maskası, şina, gips və digər tibbi vasitələrin altında da təzyiq zədəsi yaranır. Bu vasitələr lazım olduğu üçün onları özbaşına çıxarmaq olmaz; sıxılma, ağrı və dəri dəyişikliyi hiss etdikdə tibb işçisinə məlumat verilməlidir.
Erkən əlamətlər və risk
Rəngi dəyişmiş sahə
Açıq dəridə qızartı, tünd dəridə bənövşəyi və ya göyümtül sahə.
İsti, bərk və ya ağrılı nahiyə
Ətraf dəriyə nisbətən fərqli toxunuş erkən zədənin əlaməti ola bilər.
Risk nöqtələri
Oma, dabanlar, budun yanı, topuqlar, dirsəklər və tibbi vasitələrin altı.
Kimlər risk altındadır
Hərəkəti və hissiyyatı məhdud olanlar, insultdan və ağır xəstəlikdən sonra olanlar.
Təcili yardım tələb edən hallar
Bu hallarda həmin gün tibbi qiymətləndirmə alın:
-
yaranın ətrafında artan istilik, şişkinlik və yayılan qızartı;
-
irin, pis qoxu, güclənən ağrı və qızdırma;
-
yeni qaralma və sürətlə böyüyən toxuma zədəsi;
-
daban yarası ilə yanaşı soyuq və rəngi dəyişmiş ayaq;
-
huşun qarışması, sürətli nəfəsalma, ağır halsızlıq — təcili yardım çağırın.
Təzyiqi azaltmaq üçün gündəlik plan
Fərdi mövqe dəyişmə
Tezlik dəriyə, hərəkət imkanına və döşəyə görə seçilir; hamıya uyğun tək cədvəl yoxdur.
Döşək və oturacaq
Təzyiqi bölüşdürən vasitələr faydalıdır, lakin mövqe dəyişməni əvəz etmir; halqa yastıqlar tövsiyə edilmir.
Dəriyə qulluq
Dəri gündəlik yoxlanır və nəmdən qorunur; qızarmış sahəni masaj etmək olmaz.
Qidalanma və yaxınların iştirakı
Kifayət qədər enerji və zülal; yaxınlar dəyişiklikləri qısa qeydlərlə izləyir.
Həkimə müraciətə hazırlaşın
Yaranın səbəbini və təhlükəsiz baxım planını birlikdə müəyyənləşdirək
Kimlərdə risk daha yüksəkdir?
Öz vəziyyətini dəyişməkdə çətinlik çəkən, insultdan sonra zəifliyi olan, onurğa beyni zədəsi və ya hissiyyat itkisi yaşayan insanlarda risk artır. Ağır xəstəlik, əməliyyatdan sonrakı dövr, zəif qan dövranı və əvvəlki təzyiq yarası da nəzərə alınır. Yara yalnız yaşlı insanlara aid deyil; hərəkət məhdudiyyəti olan istənilən yaş qrupunda yarana bilər.
İştahasızlıq, səbəbsiz çəki itkisi, kifayət qədər qida qəbul etməmək və dərinin davamlı nəm qalması əlavə diqqət tələb edir. Risk sabit qalmır: qızdırma, yeni xəstəlik və ya yataqda daha çox vaxt keçirmək əvvəlki planı dəyişməyi tələb edə bilər. İnsanın özünün nə edə bildiyi və yaxınlarının təhlükəsiz kömək göstərmək imkanı da qiymətləndirilməlidir.
Dəri açılmamışdan əvvəl hansı əlamətlər görünür?
İlk əlamət dərinin bütöv qalmasına baxmayaraq davam edən rəng dəyişikliyi ola bilər. Açıq dəridə qızartı, tünd dəridə isə bənövşəyi, göyümtül və ya əvvəlkindən tünd sahə görünə bilər. Nahiyə ətraf dəriyə nisbətən isti, bərk, yumşaq və ya ağrılı ola bilər. Yalnız qızartı axtarmaq tünd dəridə erkən zədəni gözdən qaçırmağa səbəb ola bilər.
Suluq, səthi açılma, tünd rəngli qabarcıq və ya dərin yara sonrakı dəyişikliklər ola bilər. Səthdə kiçik görünən zədə altında daha geniş toxuma itkisi gizlənə bilər. Ağrı hissinin zəif olması təhlükəni azaltmır. Yeni dəri dəyişikliyini görən kimi təzyiqi azaltmaq və tibb işçisindən qiymətləndirmə istəmək lazımdır; açıq yara yaranmasını gözləməyin.
Müayinə və müalicə planı nələri əhatə edir?
Qiymətləndirmədə yaranın yeri, ölçüsü, dərinliyi, toxuma görünüşü, ifrazat və ətraf dəri qeyd edilir. Hərəkət qabiliyyəti, oturma və yatma vəziyyəti, qidalanma, sidik və nəcis saxlama çətinliyi nəzərdən keçirilir. Daban yaralarında qan dövranının qiymətləndirilməsi xüsusilə vacib ola bilər. Təzyiq zədəsi nəmə bağlı dəri qıcıqlanması və digər yara səbəblərindən fərqləndirilməlidir.
Müalicənin əsası zədələnmiş sahəyə düşən təzyiqi azaltmaqdır. Uyğun sarğı yaranı qorumağa, ifrazatı idarə etməyə və sağalma mühitini saxlamağa kömək edir. Sarğı seçimi ağrı, yaranın yeri və qulluq imkanları ilə uzlaşdırılır. Ölü toxumanın təmizlənməsinə ehtiyac varsa üsul qanlanma, infeksiya və ümumi vəziyyətə görə seçilir. Qara toxumanı evdə kəsməyin və qoparmayın.
Antibiotik yalnız yaranı tez bağlamaq məqsədilə avtomatik verilmir. Yayılmış infeksiya, sümük infeksiyası və ya ümumi infeksiya əlamətləri olduqda həkim uyğun müalicə planlaşdırır. Dərin və mürəkkəb yaralarda əlavə müayinə və cərrahi qiymətləndirmə lazım ola bilər. Ağrının azaldılması, xüsusilə sarğı dəyişməsi və mövqe dəyişmə zamanı rahatlığın təmin edilməsi də müalicənin vacib hissəsidir.
Təzyiqi azaltmaq üçün gündəlik plan
Mövqe dəyişmə tezliyi insanın dərisinə, hərəkət imkanına, ağrısına və istifadə edilən döşəyə görə fərdiləşdirilir. Hamıya uyğun tək saat cədvəli yoxdur; sizə tövsiyə edilən intervallara əməl edin. Zədələnmiş sahənin üzərində oturmaq və uzanmaqdan mümkün qədər çəkinin, uyğun alternativ mövqeləri tibb işçisindən öyrənin. Plan gecə qulluğunu və oturma müddətlərini də əhatə etməlidir. Mövqeni dəyişərkən insanı çarşaf üzərində sürükləmək əvəzinə, öyrədilmiş təhlükəsiz üsul və uyğun köməkçi vasitələrdən istifadə etmək lazımdır.
Döşək, oturacaq və dabanların qorunması
Təzyiqi bölüşdürən döşək və oturacaq yastığı faydalı ola bilər, lakin mövqe dəyişməni tam əvəz etmir. Avadanlıq insanın çəkisinə, bədən ölçüsünə və ehtiyacına uyğun seçilməlidir. Halqa formasında yastıqlar təzyiqi kənarlarda toplaya bilər və tövsiyə edilmir. Dabanın yatağa təmasını azaltmaq üçün uyğun dayaq üsulunu tibb işçisindən öyrənin; istifadə edilən vasitə başqa sahədə yeni təzyiq yaratmamalıdır.
Döşəyin işləməsini, boruların qatlanmamasını və səthdə qırışların olmamasını yoxlayın. Yerləşdirmə vasitələrini bədənin altında unutmayın. Tövsiyə edilmiş avadanlıq narahatlıq yaradırsa bunu bildirin. Qulluq planının gündəlik həyatda yerinə yetirilə bilməsi onun kağız üzərində düzgün görünməsi qədər əhəmiyyətlidir.
Dəri, qidalanma və yaxınların iştirakı
Dərini gündəlik, xüsusilə sümük çıxıntıları üzərində yoxlayın. Nəm və çirklənməni yumşaq şəkildə təmizləyin, sürtmədən qurulayın. Sidik və nəcis ilə təmas varsa uyğun qoruyucu vasitəni tibb işçisi ilə seçin. Qızarmış və zədələnmiş sahəni masaj etmək, sərt sürtmək və naməlum qarışıqlar çəkmək əlavə zədə yarada bilər. Sarğı altında yeni ağrı və sızma olduqda bunu qeyd edin.
Yara sağalması üçün enerji və zülal daxil olmaqla adekvat qidalanma lazımdır. Çəki itkisi, udma çətinliyi və az yemək ayrıca qiymətləndirilməlidir. Qida əlavələri hər kəsə avtomatik lazım deyil; ehtiyac və uyğunluq mütəxəssis tərəfindən müəyyənləşdirilir. Maye qəbulu ürək və böyrək xəstəliyi ilə bağlı məhdudiyyətlərə uyğun olmalıdır. Yaxınlar gördükləri dəri dəyişikliklərini, ağrını və qulluq çətinliklərini qısa qeydlərlə izləyə bilərlər.
Suallar və cavablar
Xeyr. Ağır xəstəlik, zəif qanlanma və hərəkətsizlik riski xeyli artıra bilər. Günahlandırmaq əvəzinə səbəbləri qiymətləndirmək və qulluq planını yaxşılaşdırmaq faydalıdır. Yeni dəyişiklik barədə erkən məlumat vermək vacibdir.
Təzyiqi bölüşdürən döşək riski azaltmağa kömək edir, lakin bütün təzyiqi aradan qaldırmır. Mövqe dəyişmə və dəri yoxlaması davam etməlidir. Tezlik insanın vəziyyətinə uyğun yazılı planda göstərilməlidir.
Xeyr. Təzyiqə məruz qalmış sahəni masaj və sürtmək zədəni artıra bilər. Nahiyənin yükünü azaltmaq və dəyişiklik barədə tibb işçisinə məlumat vermək daha təhlükəsizdir.
Müddət zədənin dərinliyindən, qan dövranından, infeksiyadan, qidalanmadan və təzyiqin nə dərəcədə azaldılmasından asılıdır. Müayinə olmadan dəqiq tarix vəd etmək düzgün deyil. Nəzarətdə irəliləyiş və plan birlikdə qiymətləndirilir.
Bəli. Əvvəl yara olan nahiyə yenidən zədələnə bilər. Hərəkət planı, uyğun oturacaq və döşək, dəri yoxlaması və qidalanmaya diqqət davam edir. Sağalma gündəlik profilaktikanın dayandırılması demək deyil.
