Müasir sarğı nədir və niyə vacibdir?
Sarğı yaranı yalnız örtmür — düzgün seçildikdə sağalma üçün lazım olan mühiti yaradır: yaranı nəm saxlayır, artıq axıntını çəkir, ətraf dərini qoruyur və infeksiya riskini azaldır.
Uzun illər yaralar quru cuna ilə bağlanırdı. Cuna yaraya yapışır, dəyişdiriləndə yeni əmələ gələn toxumanı zədələyir və ağrı verir. Müasir sarğı materialları isə nəm mühitdə sağalma prinsipinə əsaslanır: yaranın səthi qurumadıqda hüceyrələr daha sürətlə bölünür, yara kənarlardan daha tez bağlanır.
Lakin «ən yaxşı sarğı» yoxdur. Hər sarğının öz təyinatı var və eyni yara sağaldıqca fərqli sarğı tələb edə bilər. Ən əsası isə odur ki, sarğı yaranın səbəbini aradan qaldırmır — qan dövranı, diabet və ya təzyiq problemi həll olunmadan ən müasir sarğı da nəticə verməyəcək.
Əsas sarğı növləri
Hidrokolloid sarğılar
Axıntısı az olan, dayaz yaralar üçün; nəm mühit yaradır, bir neçə gün dəyişdirilmədən qala bilər.
Hidrogellər
Quru yaranı nəmləndirir, ölü toxumanın yumşalmasına və təmizlənməsinə kömək edir.
Alginat və hidrofiber
Çox axıntılı və dərin yaralar üçün; mayeni çəkərək gelə çevrilir.
Köpük (foam) sarğılar
Orta və çox axıntını udur, yaranı zərbədən və təzyiqdən qoruyur.
Antimikrob sarğılar
Gümüş, yod və ya digər maddələrlə; infeksiya riski yüksək olduqda qısa müddətə təyin olunur.
Silikon kontakt təbəqələr
Yaraya yapışmır, sarğı dəyişərkən ağrını və yeni toxumanın zədələnməsini azaldır.
Şəffaf plyonkalar
Səthi yaraları və dərini qoruyur, yaranı açmadan müşahidə etməyə imkan verir.
Mənfi təzyiqli terapiya
Xüsusi aparatla yaradan maye çəkilir, qan dövranı və toxumanın bərpası sürətlənir.
Nə vaxt həkimə müraciət etməli
Sarğı altında aşağıdakılar varsa, növbəti planlı baxışı gözləməyin:
-
yaranın ətrafında artan qızartı, istilik və şişkinlik;
-
irinli və ya pis qoxulu axıntı, sarğının tez-tez sızması;
-
güclənən ağrı, qızdırma və titrəmə;
-
sarğı altında dərinin ağarması, yumşalması və ya yeni yaraların yaranması;
-
yaranın 2 həftə ərzində kiçilməməsi.
Sarğını necə seçirik
Yaranın qiymətləndirilməsi
Yaranın dərinliyi, axıntının miqdarı, ölü toxuma və infeksiya əlamətləri, ətraf dərinin vəziyyəti.
Səbəbin nəzərə alınması
Venoz yarada kompressiya, diabetik ayaqda yükün azaldılması, arterial yarada qan axını — sarğı bunlarla birlikdə seçilir.
Sarğının seçilməsi
Axıntıya, yaranın yerinə və dəyişmə imkanına uyğun sarğı; lazım olduqda bir neçə qatlı sistem.
Nəzarət və dəyişiklik
Yara sağaldıqca sarğı dəyişdirilir; nəticə müntəzəm baxışlarda ölçülür.
Həkimə müraciətə hazırlaşın
Yaranıza uyğun sarğını və qulluq planını birlikdə seçək
Nəm mühitdə sağalma nədir?
Yaranın səthi quruduqda qabıq əmələ gəlir və yeni hüceyrələr onun altından keçməli olur — bu, sağalmanı ləngidir. Mülayim nəm mühitdə isə hüceyrələr yaranın səthi boyunca sərbəst hərəkət edir, ağrı azalır, çapıq daha incə olur. Burada əsas söz «mülayim»dir: həddən artıq nəm ətraf dərinin yumşalmasına və zədələnməsinə səbəb olur. Sarğının vəzifəsi bu balansı saxlamaqdır.
Sarğı nə qədər tez-tez dəyişdirilməlidir?
Müasir sarğıların çoxu hər gün dəyişdirilmək üçün nəzərdə tutulmayıb. Tez-tez açmaq yaranı soyudur, nəm mühiti pozur və yeni toxumanı zədələyir. Dəyişmə tezliyi sarğının növündən və axıntının miqdarından asılıdır — bəzən gündə bir dəfə, bəzən həftədə 2–3 dəfə. Sarğı islanıbsa, sızırsa və ya yerindən çıxıbsa, plandan asılı olmayaraq dəyişdirilir.
Mənfi təzyiqli terapiya (VAC)
Yaraya xüsusi köpük qoyulur, üstü hermetik plyonka ilə örtülür və kiçik aparat vasitəsilə nəzarətli mənfi təzyiq yaradılır. Bu üsul artıq mayeni və ödemi azaldır, qan dövranını yaxşılaşdırır və qranulyasiya toxumasının böyüməsini sürətləndirir. Dərin, böyük və çox axıntılı yaralarda, əməliyyatdan sonra açılmış yaralarda tətbiq olunur. Hər yara üçün uyğun deyil — qərarı həkim verir.
Evdə sarğı dəyişərkən
- əllərinizi yuyun, yalnız steril və ya təmiz materialdan istifadə edin;
- yaranı həkimin tövsiyə etdiyi məhlulla yuyun; spirt, yod və hidrogen peroksidi yaraya özbaşına tökməyin;
- sarğını həkimin göstərdiyi tərəflə və ölçüdə qoyun, kənarları ətraf dəriyə 2–3 sm çıxmalıdır;
- sarğının üzərinə məlhəm, yağ və ya xalq vasitələri əlavə etməyin;
- yaranın görünüşündə dəyişiklikləri qeyd edin və ya şəklini çəkin — bu, nəzarət baxışında kömək edir.
Niyə sarğını özünüz seçməməlisiniz?
Aptekdə onlarla sarğı növü var və hamısı «müasir» adlanır. Lakin quru yaraya alginat qoymaq onu daha da qurudur, çox axıntılı yaraya hidrokolloid isə dərinin yumşalmasına səbəb olur. Antimikrob sarğıların uzun müddət istifadəsi isə lazımsızdır və bəzən zərərlidir. Səhv seçilmiş sarğı həftələrlə vaxt itkisi deməkdir.
Suallar və cavablar
Xeyr. Sarğı sağalma üçün əlverişli mühit yaradır, lakin yaranın səbəbini aradan qaldırmır. Qan dövranı, şəkər səviyyəsi və ya təzyiq problemi həll olunmadan xroniki yara sağalmır.
Xeyr. Açıq qalan yara quruyur, üzərində qabıq əmələ gəlir və sağalma ləngiyir. Mülayim nəm mühitdə yaralar daha tez və daha az çapıqla sağalır.
Həmişə yox. Bir çox müasir sarğı bir neçə gün qala bilər. Dəyişmə tezliyini sarğının növü və axıntının miqdarı müəyyən edir — həkim bunu fərdi olaraq deyəcək.
Xeyr. Antimikrob sarğılar infeksiya riski yüksək olduqda qısa müddətə — adətən iki həftəyə qədər — təyin olunur. Uzun müddət və lüzumsuz istifadə fayda vermir.
Bir çox sarğı apteklərdə satılır. Hansı sarğının, hansı ölçüdə və neçə gün üçün lazım olduğunu müayinədən sonra həkim yazılı şəkildə tövsiyə edəcək.
