Arterial hipertoniya

Arterial təzyiq ürək yığıldıqda və boşaldıqda qanın damar divarına göstərdiyi təzyiqdir. O iki rəqəmlə ifadə olunur: yuxarı (sistolik) göstərici ürəyin yığılma anına, aşağı (diastolik) göstərici isə ürəyin boşalma anına uyğundur. Gün ərzində təzyiq dəyişir: fiziki yük, həyəcan, yuxu və stress zamanı fərqli olur. Buna görə diaqnoz bir ölçmə ilə deyil, müxtəlif günlərdə təkrar ölçmələrin nəticələrinə əsasən qoyulur.

Adətən istirahət vəziyyətində təkrar ölçmələrdə göstərici 140/90 mm c.süt. həddini keçirsə, arterial hipertoniyadan şübhələnilir. Yekun qərarı həkim verir, çünki yaş, yanaşı xəstəliklər və ölçmə şəraiti nəzərə alınmalıdır.

Arterial hipertoniyanın çox vaxt tək səbəbi olmur. Əksər hallarda bir neçə amil birləşir və təzyiq tədricən yüksəlir. Bəzən yüksək təzyiq başqa xəstəliyin nəticəsi olur, məsələn böyrək, qalxanabənzər vəzi və ya adrenal vəzi xəstəliklərində. Belə halda ikincili hipertoniyadan danışılır.

• irsi meyl: yaxın qohumlarda yüksək təzyiq olması;
• artıq bədən çəkisi və piylənmə;
• şəkərli diabet və digər maddələr mübadiləsi pozğunluqları;
• duzun həddindən artıq qəbulu;
• siqaret çəkmək və spirtli içkilərdən sui-istifadə;
• azhərəkətli həyat tərzi;
• uzunmüddətli stress və yuxu çatışmazlığı;
• yaşın artması, damar divarının elastikliyinin azalması;
• bəzi dərmanların uzunmüddətli qəbulu.

Bu amillərin sayı nə qədər çoxdursa, ürək-damar ağırlaşmalarının riski bir o qədər yüksək olur. Risk amillərinin bir hissəsi həyat tərzini dəyişməklə azaldıla bilər.

Arterial hipertoniya uzun müddət əlamətsiz keçə bilər, buna görə onu «səssiz» xəstəlik adlandırırlar. Təzyiq yüksəlmiş olsa da, insan özünü normal hiss edə bilər. Əlamətlər olduqda isə onlar çox vaxt qeyri-spesifik olur və yorğunluqla səhv salınır:

• ənsə və gicgah nahiyəsində baş ağrısı, xüsusilə səhərlər;
• başgicəllənmə, qulaqlarda uğultu;
• tez yorulma, zəiflik, diqqətin dağılması;
• ürək nahiyəsində narahatlıq, ürəkdöyünmə;
• gözlərin önündə qaralma və ya «ləkələr»;
• yuxu pozğunluğu, əsəbilik.

Bu əlamətlər başqa xəstəliklərdə də olur. Hipertoniyanı yalnız təzyiqin ölçülməsi və müayinə təsdiq edir. Buna görə təzyiqi vaxtaşırı yoxlamaq, xüsusilə risk qrupunda olanlar üçün vacibdir.

Həkim təzyiqi ölçməklə yanaşı, ürəyin və damarların vəziyyətini, orqanların zədələnmə dərəcəsini və mümkün səbəbləri qiymətləndirir. Bu, müalicənin düzgün seçilməsi üçün vacibdir.

Hipertoniyanın müalicəsi təzyiqi hədəf səviyyədə saxlamağa və ağırlaşmaların qarşısını almağa yönəlir. O, adətən iki hissədən ibarətdir: həyat tərzinin dəyişdirilməsi və dərman müalicəsi.

Dərmansız tədbirlər

• xörək duzunun istifadəsini azaltmaq;
• bədən çəkisinə nəzarət etmək, artıq çəkini tədricən azaltmaq;
• həkimlə razılaşdırılmış dozalanmış fiziki aktivlik, məsələn, gündəlik gəzinti;
• siqaretdən imtina etmək, spirtli içkiləri məhdudlaşdırmaq;
• tərəvəz, meyvə və tam dənli məhsullara üstünlük vermək;
• kifayət qədər yatmaq və stressi idarə etməyi öyrənmək.

Dərman müalicəsi

Dərman müalicəsi lazım olduqda həkim təzyiqi nəzarətdə saxlamağa imkan verən preparatlar seçir. Preparatın növü, dozası və qəbul sxemi pasiyentin yaşından, yanaşı xəstəliklərindən və müayinə nəticələrindən asılıdır. Dozanı yalnız həkim təyin edir.

Qidalanmanın düzgün təşkili təzyiqin nəzarətdə saxlanmasında mühüm rol oynayır. Rasionda tərəvəz, meyvə, lifli məhsullar, yağsız balıq və ət, bitki yağları üstünlük təşkil etməlidir. Duzlu qəlyanaltılar, hazır sousları, kolbasa məmulatlarını, qızardılmış və çox yağlı yeməkləri azaltmaq məsləhətdir. Yeməyi duzsuz bişirib süfrədə azca duzlamaq vərdişi duzun həddindən artıq qəbulunun qarşısını almağa kömək edir.

Gündəlik rejimdə də sabitlik vacibdir: eyni vaxtda yatıb durmaq, gün ərzində kifayət qədər hərəkət etmək, uzun müddət oturaq qalmamaq, güclü qəhvə və enerji içkilərini məhdudlaşdırmaq. Bu tədbirlər dərman müalicəsini əvəz etmir, lakin onun effektini artırır və dərman ehtiyacını azalda bilər. Konkret tövsiyələri həkim və ya dietoloq pasiyentin vəziyyətinə uyğun verir.

Uzun müddət nəzarətsiz yüksək təzyiq damarlara və orqanlara zərər verir. Əvvəlcə dəyişikliklər geri dönə bilən olur, sonra isə geridönməz xarakter alır. Ən ciddi ağırlaşmalar bunlardır:

• miokard infarktı və ürək çatışmazlığı;
• beyində qan dövranının kəskin pozulması (insult);
• böyrək funksiyasının zəifləməsi;
• görmənin pisləşməsi: gözün dibinin damarlarında dəyişikliklər;
• ayaq damarlarında qan dövranının pozulması, aortanın zədələnməsi.

Risk şəkərli diabet, siqaret, artıq çəki və yüksək xolesterin kimi amillərlə birləşdikdə daha da artır. Müalicəyə nə qədər tez başlansa, dəyişikliklərin qarşısını almaq bir o qədər asan olur.

Evdə ölçmə həkimə fərdi məlumat vermək baxımından faydalıdır. Nəticələr düzgün olsun deyə aşağıdakı qaydalara əməl etmək məsləhətdir:

1. Hazırlıq. Ölçmədən yarım saat əvvəl siqaret çəkməyin, çay və qəhvə içməyin, fiziki yük etməyin. Sakit otaqda oturun.
2. Vəziyyət. Kürəyinizi söykənin, ayaqlarınızı yerə qoyun və çarpazlamayın. Qolunuzu ürək səviyyəsində stolun üzərinə qoyun.
3. Manjet. Manjeti çiyin nahiyəsinə düzgün ölçüdə və rahat bağlayın. Danışmayın və tərpənməyin.
4. Təkrar ölçmə. Bir neçə dəqiqə fasilə ilə ölçməni təkrar edin və nəticələri gündəlikdə qeyd edin.
5. Həkimə göstərmək. Gündəliyi qəbulda həkimə təqdim edin, bu, müalicənin düzgün seçilməsinə kömək edir.

Təzyiq yüksəlişi hər zaman əlamət verməsə də, bəzi vəziyyətlər təcili qiymətləndirmə tələb edir:

Risk qrupunda olan şəxslər simptom olmasa da, təzyiqi vaxtaşırı yoxlatmalıdırlar.