Hipertoniya: səbəbləri, simptomları və müalicəsi

Arterial təzyiqin yüksəlməsi ilə xarakterizə olunan ürək-damar sistemi patologiyasına hipertoniya deyilir. Bu xəstəliyin müalicəsi ilə kardioloqlar, terapevtlər, nevroloqlar və nefroloqlar məşğul olurlar.

Yayımlanma tarixi: 21.09.2026

Sinonimlər

Hipertonik xəstəlik
hipertoniya xəstəliyi
essensial hipertenziya
birincili hipertenziya

Xəstəlik haqqında

Ürək və arteriyanın divarı (sxem). Mənbə: Servier Medical Art, CC BY 4.0

Qeyd

Hipertoniya (hipertonik xəstəlik, essensial və ya birincili hipertenziya) arterial təzyiqin davamlı yüksəlməsi ilə gedən müstəqil xəstəlikdir və başqa müəyyən edilmiş səbəbi olmur. Təzyiqin yüksəlməsi başqa xəstəliyin (böyrək, endokrin və s.) əlaməti olduqda isə bu, ikincili hipertenziyadır və Hipertenziya səhifəsində təsvir olunur.

Hipertoniya və ya hipertonik xəstəlik arterial təzyiqin davamlı artmasıdır. Qan təzyiqinin müvəqqəti yüksəlməsi insanlarda fiziki yüklənmə, stress və ürək-damar sisteminin uyğunlaşdığı digər hallarda müşahidə olunur. Hipertonik xəstəlikdən əziyyət çəkən insanda arterial təzyiqin daimi yüksəlməsi yaranır. Patologiyanın xarakterik simptomlarına həkimlər baş ağrısı, təngnəfəslik, döş qəfəsində ağrılar və gicgahlarda hiss olunan pulsasiya aid edirlər. Müalicə edilmədikdə xroniki hipertenziya ürək, böyrəklər, beyin və digər orqanların xəstəlikləri ilə ağırlaşa bilər.

Səbəbləri

Hipertoniyanın səbəbləri və risk faktorları

Hipertoniya (birincili, essensial hipertenziya) zamanı təzyiqin yüksəlməsinə səbəb olan başqa konkret xəstəlik müəyyən edilmir. Təzyiqin yüksəlməsi başqa xəstəliyin nəticəsi olduqda isə ikincili (simptomatik) hipertenziyadan danışılır; o, Hipertenziya səhifəsində təsvir olunur. Həkimlər hipertoniyanın inkişafı üçün risk amillərinə piylənmə, xroniki stress, əlverişsiz irsiyyət, ateroskleroz, zərərli vərdişlər və düzgün olmayan qidanı aid edirlər. Təzyiqin yüksəlməsi damarların daralması, ürək-damar sisteminin tənziminin pozulması, hormonal dəyişikliklər və digər amillər səbəbindən baş verə bilər.

Risk amillərini artıran digər hallar:

Böyrək və böyrəküstü vəzilərin funksiyası. Bu orqanlar ürək-damar sisteminin tənzimlənməsində mühüm rol oynayır. Təzyiqin yüksəlməsinə bu orqanların konkret xəstəliyi səbəb olarsa, bu artıq ikincili hipertenziya sayılır;
Qalxanabənzər vəz xəstəlikləri. Bu orqan orqanizmin həyat fəaliyyətinin tənzimlənməsi üçün zəruri olan hormonları ifraz edir;
Şəkərli diabet, hiperlipidemiya və ateroskleroz kimi maddələr mübadiləsi və qan xəstəlikləri;
Xroniki infeksion və iltihabi xəstəliklər;
Ürək-damar sisteminin funksiyalarının pozulmasına səbəb olan irsi amillər;
Hormonal balanssızlıqla ağırlaşmış qadın reproduktiv sistemi patologiyaları.

Təzyiqin yüksəlməsinin başqa xəstəliklə bağlı olub-olmadığının müəyyən edilməsi müalicənin aparılması üçün çox vacibdir: belə hallarda əsas xəstəlik müalicə olunmalıdır (bax: Hipertenziya).

Mərhələlər

Arterial hipertenziyanın dərəcələri (mm c.s.)

Hipertoniyanın ağırlığı iki göstərici ilə qiymətləndirilir: təzyiqin nə qədər yüksək olduğu (dərəcə) və onun orqanlara nə dərəcədə təsir etdiyi (mərhələ).

Dərəcələr

1-ci dərəcə: sistolik təzyiq 140–159 və ya diastolik 90–99 mm c.s.
2-ci dərəcə: 160–179 və ya 100–109 mm c.s.
3-cü dərəcə: 180 və ya 110 mm c.s. və daha yuxarı.

Sistolik və diastolik göstəricilər müxtəlif dərəcələrə uyğun gəlirsə, daha yüksək olanı əsas götürülür.

Mərhələlər

I mərhələ. Təzyiq yüksəkdir, lakin orqanlarda dəyişiklik yoxdur. Həyat tərzinin dəyişdirilməsi, lazım olduqda dərman müalicəsi ağırlaşmaların qarşısını almağa imkan verir.
II mərhələ. Ürək divarının qalınlaşması, sidikdə zülal, böyrək funksiyasının azalması, göz dibi damarlarında dəyişikliklər kimi simptomsuz zədələnmələr aşkarlanır. Adətən bir neçə preparatın birləşməsi tələb olunur.
III mərhələ. İnfarkt, insult, ürək çatışmazlığı və ya ağır böyrək çatışmazlığı inkişaf edib. Müalicə təzyiqlə yanaşı bu xəstəliklərə də yönəlir.

Dərəcəni və mərhələni həkim təzyiqin təkrar ölçülmələrinin və müayinələrin nəticələrinə əsasən müəyyən edir və bu, müalicənin seçiminə təsir göstərir.

Klinik mənzərə

Hipertoniyanın əsas əlamətləri

Hipertonik xəstəliyin təzahürləri arterial təzyiqin artma dərəcəsindən və patologiyanın səbəbindən asılıdır. Arterial təzyiqin dəyişməsi hər hansı orqanlara mənfi təsir göstərə bilər, lakin ilk növbədə pasiyentlərdə sinir sistemi və böyrəklərin pozğunluqları yaranır. Hipertoniya xəstəliyindən əziyyət çəkən insanlarda təzyiqin yüksəlməsi epizodik şəkildə baş verə bilər, qalan vaxtda isə xoşagəlməz simptomlar yox olur.

Simptomlar və əlamətlər:

Başgicəllənmə və baş ağrıları;
Bədənin müxtəlif nahiyələrində, məsələn, ənsə və gicgahlarda pulsasiya hissi;
«Başda duman» hissi, görmə itiliyinin azalması;
Qulaqlarda küy və ürəkdöyüntüsünün eşidilməsi;
Yuxusuzluq və yorğunluq;
İştahanın pisləşməsi və ürəkbulanma;
Döş qəfəsində sıxıcı ağrılar;
Sakitlikdə və yüngül fiziki yüklənmələr zamanı təngnəfəslik;
Güclənmiş tərləmə;
Üzün qızarması;
Qol və üzün ödemi.

Digər simptomlar hipertonik xəstəliyin səbəblərindən və ağırlaşmalarından asılıdır. Bunlar beyin funksiyalarının pozulması, görmənin pisləşməsi və ya başqa bir orqanın patologiyası simptomları ola bilər.

Xəstəliyin simptomları

Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?

Özünüzü müalicə etməyin

Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
Mütləq həkimə müraciət edin

Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
Müalicəni təxirə salmayın

İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103

Diaqnostika

Hipertoniyanın diaqnostikası

Hipertoniya simptomları meydana çıxdıqda kardioloqa qəbul üçün yazılmaq lazımdır. Həkimi xəstəni şikayətləri barədə sorğu-sual edir və xəstəliyin risk faktorlarını aşkar etmək üçün anamnestik məlumatları ətraflı öyrənir. Daha sonra ilkin müayinə aparılır, buna ümumi baxış, ürəyin dinlənilməsi (auskultasiya) və tonometr vasitəsilə arterial təzyiqin ölçülməsi daxildir. Kardioloq xəstəliyin mövcudluğunu anamnezə, xarici əlamətlərə, eləcə də sistolik təzyiqin 140 mm civə sütunu və daha yuxarı və/və ya diastolik təzyiqin 90 mm civə sütunu və daha yuxarı olmasının dəfələrlə aşkarlanmasına əsasən təsdiqləyir. Bundan sonra həkim xəstəliyin səbəbini və formasını müəyyən etmək üçün əlavə müayinələr təyin edir.

Istifadə olunan diaqnostika metodları:

Arterial təzyiqin dinamik ölçülməsi, situasion («ağ xalat») hipertoniya halını istisna etməyə imkan verir. Həkim təzyiqi sakit şəraitdə ölçür. Bu müayinədən əvvəl fiziki yüklənmələrdən, siqaretdən, alkoqoldan və bəzi dərmanların qəbulundan çəkinmək lazımdır. Kardioloq tonometrin manjetini dirsək büküşündən 2,5 sm yuxarı yerləşdirərək hər iki qolda təzyiqi ölçür. Ölçmə 5 dəqiqəlik istirahətdən sonra oturaq vəziyyətdə aparılır, zərurət olduqda əlavə olaraq ayaqüstü vəziyyətdə təkrarlanır. Diaqnozu dəqiqləşdirmək üçün evdə təzyiqin ölçülməsi və ya sutkalıq monitorinq də tətbiq olunur. Arterial təzyiqin orta səviyyəsini əldə etmək və bir neçə göstərici müəyyən etmək üçün müayinə 2-5 dəqiqə fasilə ilə aparılır;
Ümumi və biokimyəvi qan analizi. Kardioloq hipertoniya faktorlarını aşkar etmək üçün xəstəyə bu müayinəyə göndəriş verir. Prosedur kabinetində tibb bacısı xəstənin dirsək çuxurunu antiseptiklə işləyir, qolu çiyin nahiyəsində turniketlə sıxır və şpris vasitəsilə qan götürür. Laboratoriyada mütəxəssislər qan nümunəsində lipidlərin, kreatininin, hormonların, qlükozanın və kaliumun səviyyəsini müəyyən edirlər. Həmçinin qan elementlərinin nisbəti və miqdarı təyin edilir;
Sidik analizi. Həkim xəstəyə steril qabı sidiklə necə və hansı vaxtda doldurmaq lazım olduğunu izah edir. Sidiyin laboratoriyada tədqiqi böyrək filtrasiyasının effektivliyini qiymətləndirməyə və ifrazat sisteminin iltihabi xəstəliklərini aşkar etməyə imkan verir;
Elektrokardioqrafiya – ürəyin elektrik aktivliyinin tədqiqi olub, xəstəliyin səbəblərini və əlamətlərini aşkar etməyə imkan verir. Prosedur zamanı həkim xəstədən arxası üstə uzanmağı xahiş edir və bədənin müxtəlif nahiyələrinə sensorları (elektrodları) bərkidir. Daha sonra kardioqram toplanır və şərh edilir;
Ürəyin ultrasəs müayinəsi – ürəyin müayinəsinin ən təhlükəsiz üsulu olub, sol mədəciyin divarlarının qalınlaşması kimi orqandakı patoloji dəyişiklikləri aşkar etməyə imkan verir. Həkim xəstədən arxası üstə uzanmağı xahiş edir və ürəyin monitorda görüntüsünü almaq üçün sensörü dəriyə yaxınlaşdırır.

Zərurət olduqda, kardioloq xəstəyə yüksək arterial təzyiqin təsirinə məruz qalan beyin, böyrəklər və digər orqanların müayinəsini təyin edir.

Xidmətlər

Müalicə

Hipertoniyanın müalicə istiqamətləri

Tiazid diuretiklərinin təyini. Bunlar böyrəkləri orqanizmdən daha çox maye xaric etməyə stimullaşdıran sidikqovucu vasitələrdir. Həkim bu preparatları ödemləri aradan qaldırmaq və arterial təzyiqi normallaşdırmaq üçün təyin edir;
APF inhibitorlarının təyini. Bu dərman vasitələri vazokonstriktor amillərin basdırılması və arterial təzyiqin azaldılması üçün istifadə olunur. Bundan əlavə, bu preparatlar böyrəklərin qorunmasına kömək etmək üçün də təyin oluna bilər;
Angiotenzin II reseptorlarının antaqonistlərinin tətbiqi. Kardioloq bu preparatları damarları daraldan amillərin aktivliyini basdırmaq məqsədilə təyin edir;
Kalsium kanalı blokatorlarının tətbiqi. Bu preparatlar damar divarlarının əzələlərini boşaldır və ürək döyüntülərinin tezliyini azaldır, bunun sayəsində qan təzyiqinin aşağı salınmasına nail olunur;
Alfa və beta-blokatorların istifadəsi. Kardioloq zərurət olduqda bu qrupların preparatlarını ürək döyüntülərinin tezliyini azaltmaq, ürəyə düşən yükü yüngülləşdirmək və damarları genişləndirmək üçün təyin edir;
Aldosteron antaqonistlərinin tətbiqi. Bu preparatların əsas təsiri böyrəklərin işinin yaxşılaşdırılmasıdır, bu da maye və duzun daha çox ifraz olunması ilə özünü göstərir. Bu təsir sayəsində arterial təzyiqin aşağı salınmasına nail olunur;
Renin inhibitorları, hipolipidemik vasitələr, sakitləşdirici preparatlar və damarları genişləndirən dərmanlar daxil olmaqla, əlavə medikamentoz terapiyanın təyin edilməsi.

Terapevtik stasionara hospitalizasiya:

Hipertoniyanın stasionar müalicəsi hər bir pasiyentə kompleks və fərdi yanaşmanı təmin edir. Stasionar şəraitdə laborator və instrumental müayinələr daxil olmaqla hərtərəfli diaqnostika aparılır ki, bu da xəstəliyin dərəcəsini dəqiq müəyyən etməyə və mümkün ağırlaşmaları aşkar etməyə imkan verir. Mütəxəssislərin nəzarəti altında arterial təzyiqin sabitləşdirilməsinə yönəlmiş antihipertenziv preparatlar, diuretiklər və digər vasitələr daxil olmaqla medikamentoz terapiyanın seçilməsi və korreksiyası həyata keçirilir. Xüsusi diqqət ürək-damar sisteminin vəziyyətinə nəzarətə yetirilir ki, bu da ağırlaşmaların inkişafını vaxtında aşkar etməyə və qarşısını almağa imkan verir. Belə yanaşma təzyiqin davamlı normallaşmasına, pasiyentin ümumi vəziyyətinin yaxşılaşmasına və ürək-damar hadisələri riskinin azalmasına kömək edir.

Profilaktika

Hipertoniyanın profilaktikası

Həyat tərzinin dəyişdirilməsi və digər profilaktik tədbirlər vasitəsilə təhlükəli ürək-damar xəstəliklərinin inkişafının qarşısını almaq olar.

Profilaktika üsulları:

Pəhrizin yaxşılaşdırılması, yağlı, həddindən artıq duzlu və qızardılmış qidalardan imtinanı nəzərdə tutur;
Alkoqoldan və siqaretlərdən imtina;
Bədən kütləsinin azaldılması və müntəzəm fiziki yüklənmələr;
Böyrək və endokrin orqan xəstəliklərinin vaxtında müalicəsi.

Yadda saxla!

Hipertoniya uzun illər heç bir əlamət verməyə bilər, lakin bu müddətdə ürəyi, beyni, böyrəkləri və gözləri tədricən zədələyir. Ona görə də şikayət olmasa belə, təzyiqi müntəzəm ölçün. Təzyiq normallaşdıqda dərmanları özbaşına dayandırmayın: normal göstəricilər müalicənin nəticəsidir.

Yüksək təzyiq fonunda aşağıdakılardan hər hansı biri yaranarsa, dərhal təcili yardım çağırın:

döş qəfəsində sıxıcı ağrı, təngnəfəslik;
bədənin bir tərəfində zəiflik və ya keyimə, üzün əyilməsi, nitqin pozulması;
qəfil, çox güclü baş ağrısı, qusma;
görmənin qəfil pisləşməsi;
çaşqınlıq, qıcolmalar, huşun itirilməsi.

Müalicəyə baxmayaraq təzyiq tez-tez hədəf göstəricilərdən yüksək qalırsa, dərmanlardan sonra başgicəllənmə və ya zəiflik yaranıbsa, növbəti planlı qəbulu gözləmədən həkimə müraciət edin.

Əlaqəli Xəstəliklər

Faydalı Məqalələr

Piylənmə zamanı arterial hipertoniya və obstruktiv yuxu apnoesi sindromu

Piylənmə ilə xarici tənəffüs funksiyasının bütöv bir sıra pozğunluqları bağlıdır. Artıq bədən çəkisi olan şəxslərdə ağciyər ventilyasiyasına tələbat…

İstiqamət: Kardiologiya / Somnologiya

Arterial hipertoniya

Arterial hipertoniya (AH) – ürəyin və damarların ən geniş yayılmış xəstəliklərindən biridir. Xəstələrin əksəriyyəti müəyyən vaxta qədər xəstə…

İstiqamət: Kardiologiya

Hipertoniya xəstəliyinin müalicəsi

Hipertoniya xəstəliyi arterial təzyiqin yüksəlməsi ilə xarakterizə olunan ürək-damar sisteminin xəstəliyidir. Təzahürlər əsasən beyin damarlarının (baş ağrıları, başgicəllənmə,…

İstiqamət: Kardiologiya

Hipertoniya xəstəliyinin müalicəsində manual terapiya

Hipertoniya xəstəliyi problemi müasir tibdə aparıcı problemlərdən biridir. Bu, həmin xəstəliyin geniş yayılması, müxtəlif ağırlaşmaların böyük tezliyi, həmçinin…

İstiqamət: Manual terapiya

Prehipertoniya (sərhəd hipertenziyası)

Prehipertoniya — «sərhəddə» olan vəziyyətdir: təzyiq artıq tam normal deyil, lakin klinik ifadə olunmuş hipertoniyaya hələ çatmayıb. Müasir…

İstiqamət: Kardiologiya

Damar krizləri

Damar krizləri (angiodistonik krizlər) - damar tonusunun pozğunluqları, yəni arteriyaların hipertoniyası və ya hipotoniyası, venaların hipotoniyası, toxuma arteriovenoz…

İstiqamət: Nevrologiya

Suallar və cavablar

Əlverişsiz irsiyyət hipertoniyanın tanınmış risk amillərindən biridir — yaxın qohumlarda bu xəstəlik olduqda şəxsin özündə də inkişaf ehtimalı bir qədər yüksəkdir. Bununla belə, təkcə genetika deyil, qidalanma tərzi, fiziki aktivlik, çəki və stress kimi amillər də mühüm rol oynayır. Ailə anamnezi mövcuddursa, təzyiqi daha erkən yaşdan müntəzəm ölçdürmək və risk amillərinə diqqət yetirmək məqsədəuyğundur.

Hipertoniya əksər hallarda xroniki xəstəlik sayılır və çox vaxt tam sağalmaqdan çox nəzarətdə saxlanılan vəziyyətdir. Həyat tərzinin dəyişdirilməsi və zərurət olduqda dərman müalicəsi ilə təzyiqi effektiv idarə etmək, uzunmüddətli riskləri azaltmaq mümkündür. Bəzi hallarda, xüsusən erkən aşkarlanmış yüngül formalarda, göstəricilər həyat tərzi dəyişiklikləri ilə normallaşa bilər. Nəticə hər pasiyentdə fərqli olduğundan müntəzəm nəzarət vacibdir.

Uzun müddət nəzarətdən kənarda qalan yüksək təzyiq tədricən insult, infarkt, ürək çatışmazlığı, böyrək funksiyasının pisləşməsi və görmə problemləri riskini artırır. Bu proses çox vaxt aşkar simptomsuz gedir, buna görə zədələnmə uzun müddət hiss olunmaya bilər. Riskin dərəcəsi təzyiqin səviyyəsindən, müddətindən və digər ürək-damar risk amillərindən asılıdır. Müntəzəm ölçmə və müalicəyə riayət bu riskləri əhəmiyyətli azaldır.

Konsultasiya alın

Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.

Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:

*1103

Hipertoniya

Sinonimlər

Xəstəlik haqqında

Səbəbləri