Bronxoskopiya (FBS)

Aparılma məqsədindən asılı olaraq bronxoskopiya diaqnostik və müalicəvi ola bilər. Birinci halda mütəxəssislərin əsas vəzifələri bunlardır:

• tənəffüs yollarının müayinəsi;
• sonrakı histoloji və ya sitoloji müayinə üçün bioloji materialın götürülməsi;
• öskürəyin, qan hayxırmasının, tənəffüs pozğunluğunun və pasiyentin digər şikayətlərinin mümkün səbəblərinin aşkarlanması.

Müalicəvi bronxoskopiyanın mahiyyəti pasiyentin vəziyyətini yüngülləşdirmək üçün manipulyasiyaların aparılmasındadır. Belə prosedur zamanı aşağıdakıları etmək mümkündür:

• qanaxmanı dayandırmaq;
• yad cismi çıxarmaq;
• bəlğəmi kənarlaşdırmaq;
• törəməni ləğv etmək;
• tənəffüs yollarının sanasiyasını aparmaq;
• dərman preparatını birbaşa iltihab ocağına çatdırmaq.

Avadanlığın tipindən asılı olaraq sərt və çevik bronxoskopiya fərqləndirilir. Birinci halda həkimlər tənəffüs yollarında aktiv hərəkətlər aparmağa imkan verən sərt bronxoskopdan istifadə edirlər. Prosedur yalnız narkoz altında aparılır və daha çox yad cisimlərin çıxarılması, güclü qanaxmanın dayandırılması və s. üçün istifadə olunur.

Çevik bronxoskopiya manipulyasiyanı xeyli zərif edən yumşaq bronxoskop vasitəsilə yerinə yetirilir. Belə müdaxilə narkozsuz aparıla bilər. O, daha çox selikli qişanın ilkin müayinəsi, həmçinin biopsiya götürülməsi üçün istifadə olunur.

Bronxoskopiya mürəkkəb müayinədir və yalnız tutarlı göstərişlər olduqda aparılır:

• tənəffüs yollarının mənfəzində yad cismin olmasına şübhə;
• kəskin bronxitlərin, traxeitlərin, larinqitlərin tez-tez residivləri;
• bəlğəmdə irin və ya qan qarışığının meydana çıxması;
• tənəffüs yollarının istənilən şöbəsində qanaxmaya şübhə;
• xoşxassəli və ya bədxassəli proseslərə şübhə;
• ağciyərlərin rentgenoqrafiyasının şübhəli nəticələri;
• tənəffüs yollarının kimyəvi və ya termik yanıqları.

Müalicəvi bronxoskopiya yad cisimlər, ağciyərlərin xırda xoşxassəli şişləri, qanaxmalar və s. zamanı göstərişdir. O, həmçinin ağır iltihabi proseslər zamanı təyin edilir, çünki zədələnmiş sahələri dərman preparatlarının məhlulları ilə hədəfli şəkildə işləməyə imkan verir.

Müayinənin aparılması üçün mümkün əks-göstərişlər bunlardır:

• terapiyaya tabe olmayan ağır formalı aritmiya;
• müayinənin ağırlaşdıra biləcəyi ifadəli tənəffüs çatışmazlığı;
• pasiyentin ümumi ağır vəziyyəti;
• qırtlağın stenozu (daralması);
• anestetiklərə fərdi dözümsüzlük;
• aorta anevrizması;
• yaxın vaxtda keçirilmiş infarkt və ya insult.

Ağciyər hipertenziyasından, böyrək və ya qaraciyər çatışmazlığından əziyyət çəkən pasiyentlərdə, həmçinin qanın laxtalanması aşağı olan insanlarda prosedur böyük ehtiyatla aparılır. Həmçinin hamiləlik, bronxial astmanın aktiv fazası, menstruasiya dövrü, psixonevroloji patologiyaların kəskinləşməsi hallarında bronxoskopiyanı təxirə salmaq tövsiyə olunur.

Müayinənin təhlükəsiz və dəqiq olması üçün pasiyent hazırlıq qaydalarına əməl etməlidir. Konkret göstərişləri həkim və ya anestezioloq verir. Ümumi qaydalar aşağıdakılardır:

• müayinə acqarına aparılır: yemək və içməyin dayandırılma vaxtını həkim dəqiq müəyyən edir;
• müayinə günü siqaret çəkməyin və spirtli içki qəbul etməyin;
• qəbul etdiyiniz bütün dərmanlar barədə, xüsusilə qanı durulaşdıran dərmanlar barədə həkimə məlumat verin, onların qəbulunun dayandırılması yalnız həkimin qərarı ilə olur;
• dərmanlara, anesteziya vasitələrinə və qidalara allergiyanız varsa, bunu bildirin;
• ürək müayinəsi (EKQ), qan və laxtalanma analizi və lazım olduqda rentgen və ya tomoqrafiya şəkillərini özünüzlə gətirin;
• axşam yaxşı yatın: sakitləşdirici dərmanı yalnız həkim tövsiyə etdikdə qəbul edin;
• müayinədən sonra evə yola düşmək üçün müşayiətçi ilə gəlmək məsləhətdir.

Təcili hallarda, məsələn, yad cisim tənəffüs yollarına düşdükdə, hərtərəfli hazırlıq mümkün olmaya bilər və həyati göstərişlə müayinə dərhal aparılır.

Bronxoskopiya adətən xüsusi təchiz olunmuş otaqda aparılır. Əsas mərhələlər aşağıdakı kimidir:

1. Hazırlıq və razılıq. Həkim prosedurun gedişini izah edir, nəticələri yoxlayır, pasiyent razılıq verir. Nəbz, təzyiq və oksigen səviyyəsi izlənilir.
2. Ağrısızlaşdırma. Burun və boğaz yerli anesteziya spreyi ilə hissiyyatsızlaşdırılır, lazım olduqda sedasiya və ya ümumi anesteziya tətbiq edilir. Burun-boğazda keyimə hissi yaranır.
3. Bronxoskopun yeridilməsi. Həkim nazik, çevik bronxoskopu burun və ya ağız yolu ilə yeridir, səs telləri və traxeya vasitəsilə bronxlara irəlilədir. Pasiyent dərin və bərabər nəfəs alır.
4. Müayinə və manipulyasiyalar. Həkim selikli qişanı müayinə edir, lazım gələrsə biopsiya götürür, yuyuntu alır, seliyi sorur və ya digər müalicəvi hərəkətlər həyata keçirir.
5. Yekun mərhələ. Bronxoskop çıxarılır, pasiyent müşahidə altında qalır, ağrısızlaşdırmanın təsiri keçənə qədər yemək və içmək məhdudlaşdırılır.

Prosedur zamanı pasiyent ürəkbulanma, öskürək hissi və təzyiq duya bilər. Dərin və bərabər nəfəs almaq bu hissləri azaltmağa kömək edir. Müayinənin müddəti məqsədindən asılıdır.

Tənəffüs yollarının selikli qişasının bilavasitə müayinəsindən əlavə, həkim aşağıdakı manipulyasiyaları yerinə yetirə bilər:

• selikli qişanın və ya şişin biopsiyası; prosedur xüsusi maqqaş və ya skarifikator vasitəsilə yerinə yetirilir;
• bronx divarlarından yuyuntu: pnevmoniya və bronxit zamanı törədicini dəqiqləşdirməyə, atipik hüceyrələri aşkar etməyə və s. kömək edir; endoskop vasitəsilə bronxa az miqdarda fizioloji məhlul yeridilir, sonra isə o, sorulub steril qaba yerləşdirilir;
• bronxoalveolyar lavaj: xırda bronxlara və ağciyərlərə müəyyən həcmdə fizioloji məhlul yeridilir və sonra geri götürülür; mayenin böyük həcmi hətta alveolları (ağciyərlərin son şöbələrini) yumağa imkan verir;
• traxeobronxial ağacın sanasiyası: həkim tənəffüs yollarında toplanmış seliyi sorub çıxarır;
• xırda xoşxassəli şişlərin, poliplərin, yad cisimlərin çıxarılması;
• selikli qişanın, o cümlədən qanaxmanı dayandırmaq üçün dərman məhlulları ilə suvarılması.

Sərt bronxoskopiya yalnız narkoz altında aparılır. Pasiyent başı arxaya atılmış vəziyyətdə arxası üstə uzanır, həkim isə optika ilə təchiz olunmuş sərt borucuğu tənəffüs yollarına yeridir. Bu prosedur toxumaların zədələnmə riskinə görə bu gün daha nadir istifadə olunur. O, çevik bronxoskopla keyfiyyətli müayinə aparmaq mümkün olmadıqda, tənəffüs yollarının daralmaları zamanı zəruridir.

Bronxoskopiya prosesində həkim tənəffüs orqanlarının selikli qişalarının vəziyyətini qiymətləndirir, rəng, ölçü, tənəffüs yollarının örtüklərinin xarakteri kimi parametrləri müəyyən edir və qeyd edir.

Müayinə müxtəlif patologiyaları aşkar etməyə imkan verir:

• iltihab ocaqları;
• selikli qişanın ödemi;
• degenerasiya ocaqları;
• bədxassəli və xoşxassəli şişlər;
• pnevmoniya əlamətləri;
• anadangəlmə anomaliyalar;
• travmalar, xəstəliklər və s. nəticəsində yaranmış anatomik qüsurlar;
• yad cisimlər.

Müayinənin nəticəsi rəy şəklində tərtib olunur və prosedur başa çatdıqdan bir neçə gün sonra pasiyentə təqdim edilir. Orada aşkar olunmuş bütün dəyişikliklər ətraflı təsvir edilir. Rəyə prosedurun rəqəmsal formatda videoyazısı əlavə olunur.

Müayinədən sonra ağrısızlaşdırmanın təsiri keçənə qədər boğazda keyimə hissi qalır. Bu müddətdə qida və maye qəbul etmək təhlükəli ola bilər, çünki udma refleksi tam bərpa olunmayıb. Həkim hansı vaxtdan etibarən içmək və yemək mümkün olduğunu izah edir.

• İlk saatlarHəkim müşahidəsi, nəbz və tənəffüsün izlənilməsi. Yemək və içmək həkimin icazəsi ilə başlayır. Boğazda keyimə tədricən keçir.
• İlk günlərBoğazda cızıltı, öskürək, bəlğəmdə az miqdarda qan izləri ola bilər, xüsusilə biopsiyadan sonra. Ağır fiziki yüklərdən çəkinmək, siqaret çəkməmək və maşın idarə etməməkdən qaçınmaq məsləhətdir.
• Bir neçə gün sonraRəy və video qeyd hazır olur, nəticələr həkimlə müzakirə edilir. Biopsiya varsa, histoloji cavab daha uzun müddət tələb edə bilər.

Bərpa dövründə həkimin təyin etdiyi dərmanları qəbul edin, dozanı yalnız həkim təyin edir. Biopsiyadan sonra qanaxma əlamətlərini diqqətlə izləyin.

Bronxoskopiyadan sonra ağırlaşmalar son dərəcə nadir inkişaf edir. Bəzi hallarda aritmiya, nəbzin tezləşməsi, səsin xırıltılı olması müşahidə oluna bilər. Bir qayda olaraq, ilk 1-2 gün ərzində pasiyenti orta miqdarda selikli bəlğəmlə müşayiət olunan öskürək narahat edir.

Nadir hallarda xəstəlik törədən mikroorqanizmlərin tənəffüs yollarına düşməsi nəticəsində yaranan iltihabi ağırlaşmalara rast gəlinir. Daha nadir hallarda pasiyentlər qanaxma (adətən biopsiya aparıldıqda), həmçinin bronx divarının zədələnməsi ilə qarşılaşırlar. Əgər prosedur təcrübəli həkim tərəfindən yerinə yetirilirsə, ağırlaşma riski minimaldır.