Xəstəxanadankənar pnevmoniya

Normal şəraitdə tənəffüs yollarının aşağı hissələri steril qalır. Bəzi mikroorqanizmlər yuxarı tənəffüs yollarında və udlaqda yaşaya bilər, lakin orqanizmin müdafiə mexanizmləri onların ağciyərlərə keçməsinə mane olur. Müdafiə zəiflədikdə, məsələn, virus infeksiyasından sonra, mikroorqanizmlər ağciyərin alveollarına düşür və iltihab başlayır.

İltihab prosesində alveollar maye ilə dolur, oksigenin qana keçməsi çətinləşir. Buna görə xəstədə təngnəfəslik, zəiflik və hərarət yaranır.

Xəstəxanadankənar pnevmoniyanın törədiciləri müxtəlifdir. Ən çox rast gəlinən bakteriyalar pnevmokokk və hemofil çöpüdür. Daha az hallarda atipik mikroorqanizmlər (mikoplazma, xlamidiya, legionella) və digər bakteriyalar, həmçinin viruslar xəstəlik yarada bilər.

Törədicinin müəyyən edilməsi müalicə seçiminə təsir edir, buna görə antibiotiki yalnız həkim seçir.

Pnevmoniya hər kəsdə inkişaf edə bilər, lakin bəzi amillər riski artırır:

• yaşlı yaş və zəifləmiş immunitet;
• siqaret və spirtli içkinin sui-istifadəsi;
• xroniki ağciyər xəstəlikləri (məsələn, XOAX);
• şəkərli diabet, ürək çatışmazlığı, qaraciyər və böyrək xəstəlikləri;
• keçirilmiş qrip və digər tənəffüs virus infeksiyaları;
• uzun müddət yataq rejimi, uduqlama pozğunluqları;
• soyuqlama, stress və qidalanma çatışmazlığı.

Pnevmoniyaya şübhə yüksək hərarət, öskürək, təngnəfəslik, bəlğəm ifrazı və döş qəfəsində ağrı birlikdə olduqda yaranır. Xəstələr tez-tez səbəbsiz zəiflikdən, tez yorulmadan və gecə tərləməsindən şikayət edir.

Əlamətlər həmişə tipik olmur: yaşlı və zəifləmiş insanlarda hərarət yüksək olmaya bilər, bunun əvəzinə şüurun çaşqınlığı, zəiflik və iştahsızlıq müşahidə oluna bilər.

Diaqnoz şikayətlərə, həkim müayinəsinə və əlavə müayinələrə əsasən qoyulur.

1. Baxış. Həkim ağciyərləri dinləyir, nəfəs sürətini və hərarəti ölçür.
2. Döş qəfəsinin rentgenoqrafiyası. Ağciyərdə iltihab ocağını göstərən əsas müayinələrdəndir. Bəzi hallarda kompüter tomoqrafiyası tələb oluna bilər.
3. Qan analizləri. İltihabın göstəriciləri və ümumi vəziyyət qiymətləndirilir.
4. Bəlğəm və digər nümunələr. Törədicinin müəyyən edilməsi üçün lazım olduqda təyin edilir.
5. Oksigenlə təminatın yoxlanması. Nəfəs çatışmazlığı şübhəsi olduqda aparılır.

Pnevmoniyanın əlamətləri başqa xəstəliklərə də oxşaya bilər. Həkim aşağıdakı vəziyyətləri istisna etməlidir: ağciyər vərəmi, şişlər, ağciyər arteriyasının tromboemboliyası, ürək çatışmazlığı, bəzi immun xəstəliklər, yad cismin aspirasiyası və digər ağciyər xəstəlikləri.

Bu səbəbdən «ağciyərdə iltihab» şübhəsi ilə özbaşına müalicəyə başlamaq təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz yalnız müayinədən sonra qoyulur.

Müalicənin yeri (ambulator və ya xəstəxana) xəstəliyin ağırlığına, yaşa və yanaşı xəstəliklərə görə müəyyən edilir. Yüngül hallarda müalicə evdə həkim nəzarəti altında aparıla bilər, ağır pnevmoniyada isə xəstəxana, bəzən reanimasiya şəraiti tələb olunur.

• bakterial pnevmoniyada antibakterial müalicə həkimin təyinatı ilə aparılır;
• müalicənin müddətini və dərmanın növünü həkim müəyyən edir, yaxşılaşma hiss etsəniz belə kursu özbaşına dayandırmayın;
• kifayət qədər maye qəbulu və istirahət;
• hərarətin və ağrının azaldılması üçün dərmanlar yalnız həkim tövsiyəsi ilə;
• lazım olduqda oksigen dəstəyi;
• müalicədən sonra nəzarət müayinəsi.

Vaxtında müalicə olunmayan və ya ağır gedən pnevmoniya aşağıdakı ağırlaşmalara səbəb ola bilər:

• plevra boşluğunda maye toplanması və ya irin (empiema);
• ağciyər toxumasında absesin əmələ gəlməsi;
• kəskin tənəffüs çatışmazlığı;
• sepsis və infeksion-toksiki şok;
• ürək (perikardit, miokardit) və böyrək (nefrit) ağırlaşmaları.

Bu ağırlaşmaların riski yaşlılarda və xroniki xəstəliyi olanlarda daha yüksəkdir.

Pnevmoniyanın gedişi yüngüldən çox ağıra qədər dəyişə bilər. Həkim xəstəni evdə, yoxsa xəstəxanada müalicə etməyin daha düzgün olduğunu müəyyən etmək üçün vəziyyətin ağırlığını qiymətləndirir. Bu zaman yaş, yanaşı xəstəliklər, nəfəs sürəti, qan təzyiqi, şüurun vəziyyəti, qanda oksigenin səviyyəsi və laborator göstəricilər nəzərə alınır.

Ağır pnevmoniya intensiv müşahidə və müalicə tələb edir. Gecikmiş diaqnoz və müalicənin gec başlanması proqnozu pisləşdirir. Buna görə əlamətlər yarandıqda müayinəni təxirə salmamaq vacibdir.

Həkim ambulator müalicə təyin edibsə, evdə aşağıdakı qaydalara riayət etmək bərpaya kömək edir:

• yataq və ya yarımoturaq rejimi, kifayət qədər istirahət;
• çoxlu isti maye qəbulu, əgər ürək və böyrək xəstəliyi səbəbilə məhdudiyyət yoxdursa;
• otağın müntəzəm havalandırılması və havanın nəmliyinin saxlanması;
• siqaret və spirtli içkidən tam imtina;
• hərarətin və nəfəsin gündəlik izlənməsi;
• həkimin təyin etdiyi müalicə sxeminə dəqiq əməl etmək;
• planlaşdırılmış nəzarət baxışlarına gəlmək.

Uşaqlarda pnevmoniya çox vaxt hərarət, öskürək, sürətli nəfəs, iştahsızlıq və halsızlıqla özünü göstərir. Kiçik yaşlı uşaqlarda əlamətlər qeyri-spesifik ola bilər, buna görə hərarəti uzun müddət düşməyən uşaq mütləq həkimə göstərilməlidir.

Yaşlılarda isə xəstəlik atipik gedə bilər: hərarət yüksək olmaya bilər, əvəzində zəiflik, yeni başlayan çaşqınlıq, iştahın itməsi və yıxılma müşahidə oluna bilər. Bu qrupda ağırlaşma riski yüksək olduğundan həkim nəzarəti xüsusilə vacibdir.

Pnevmoniyadan sonra bərpa dövrü bəzi hallarda həftələrlə davam edə bilər. Halsızlıq, yüngül öskürək və tez yorulma bu dövrdə normal ola bilər, lakin hərarətin yenidən qalxması, nəfəs darlığının artması və ya öskürəyin güclənməsi təkrar müraciət üçün əsasdır.

Nəzarət müayinəsi və lazım olduqda ağciyər şəkli həkimin tövsiyəsi ilə aparılır. Xroniki ağciyər xəstəliyi, siqaret çəkmək və ya təkrarlanan pnevmoniya hallarında əlavə araşdırma tələb oluna bilər.

Pnevmoniyanın qarşısını almaq üçün peyvəndlər mühüm rol oynaya bilər. Qrip və pnevmokokk infeksiyasına qarşı peyvəndlər risk qruplarında, yəni yaşlılarda, xroniki ağciyər, ürək və şəkərli diabet xəstəliyi olanlarda ağırlaşmaların riskini azalda bilər. Peyvəndin uyğunluğunu, vaxtını və növünü həkim müəyyən edir.

Əlavə olaraq əllərin müntəzəm yuyulması, bağlı və havasız məkanlarda uzun qalmamaq, öskürək və asqırıq zamanı ağzı örtmək, kifayət qədər yuxu və sağlam qidalanma immuniteti dəstəkləyir. Soyuqdəymə və qrip əlamətləri uzandıqda həkimə müraciət etmək pnevmoniyanın erkən aşkarlanmasına imkan verir. Xroniki xəstəliyi olanlar həkim nəzarətini müntəzəm davam etdirməlidir.

Müalicədən sonra yorğunluq və öskürək bir müddət davam edə bilər. Bərpa dövründə istirahət, kifayət qədər yuxu, balanslı qidalanma və həkimin nəzarət müayinələri vacibdir.

Pnevmoniyanın qarşısını almaq üçün aşağıdakılar kömək edə bilər:

• siqaretdən imtina;
• qrip və pnevmokokk infeksiyasına qarşı peyvənd, həkimlə məsləhətləşməklə;
• əllərin yuyulması və yaxşı gigiyena;
• xroniki xəstəliklərin nəzarətdə saxlanması;
• soyuqlamanın vaxtında müalicəsi, immunitetin möhkəmləndirilməsi;
• spirtli içkidən çəkinmə.