Dayan! Dementsiya!

Beynin sağlam işləməsi bədənin ümumi vəziyyətindən ayrılmazdır. Aşağıdakı şərtlər koqnitiv fəaliyyəti dəstəkləyir:

• arterial təzyiqin, qan şəkərinin və xolesterinin nəzarətdə saxlanması;
• müntəzəm fiziki aktivlik;
• balanslı qidalanma, duzun, doymuş yağların və rafinə karbohidratların məhdudlaşdırılması;
• siqaretin və spirtli içkilərin tərk edilməsi;
• keyfiyyətli yuxu və stressin idarə olunması;
• zehni və sosial aktivlik: oxumaq, ünsiyyət, yeni bacarıqlar öyrənmək;
• eşitmə və görmə pozğunluqlarının korreksiyası.

Müasir həyat tez-tez psixoemosional yüklənmələrlə müşayiət olunur. Uzunmüddətli stress, xroniki yorğunluq, yuxu çatışmazlığı və təkrarlanan infeksiyalar yaddaşın, diqqətin və işləmə qabiliyyətinin pisləşməsinə səbəb ola bilər. Həll olunmayan xroniki stress emosional tükənmə sindromuna da gətirə bilər.

Bu hallarda yaddaş və diqqət pozğunluqları, narahatlıq, depressiv əhval və peşəkar nailiyyətlərin azalması müşahidə olunur. Bu əlamətlər dementsiya demək deyil, lakin onlara etinasız yanaşmaq olmaz. Həkim müayinəsi səbəbi müəyyən etməyə və düzgün yanaşmanı seçməyə kömək edir.

Daha ağır və proqressivləşən koqnitiv pozğunluqlar beynin və bütün orqanizmin xəstəlikləri nəticəsində yaranır. Ən vacib səbəblər aşağıdakılardır:

Anadangəlmə pozğunluqlar çox vaxt erkən yaşdan, qazanılmış xəstəliklər isə daha çox yetkin və yaşlı dövrdə təzahür edir. Baş beynin damar xəstəliklərinin əksəriyyəti ahıl yaşa düşür, bu yaş dövründə eyni zamanda başqa xəstəliklərin sayı artır, fiziki və sosial aktivlik azalır.

Beynin damar zədələnmələri koqnitiv pozğunluqların ən çox rast gəlinən səbəbi hesab olunur. Əsas klinik formaları belədir:

• aterosklerotik ensefalopatiya: beyin damarlarının aterosklerotik daralması;
• subkortikal arteriosklerotik ensefalopatiya: uzunmüddətli arterial hipertenziya fonunda xırda damarların zədələnməsi və ağ maddənin dəyişməsi;
• multiinfarkt vəziyyət: təkrarlanan xırda insultlar;
• qarışıq formalar: yuxarıdakıların birləşməsi.

Damar ensefalopatiyasında simptomlar tədricən və ya pillə-pillə artır: yaddaş və diqqət pozğunluğu, yerişin dəyişməsi, əhvalın dəyişkənliyi, bəzi hallarda sidik nəzarətinin pozulması. Arterial hipertenziya, ateroskleroz, diabet, siqaret və hərəkətsizlik ən vacib risk amilləridir.

Vertebrobazilyar çatışmazlıq beyin damarlarının xüsusi vəziyyətidir. Onun əlamətləri tutmaşəkilli baş gicəllənmə, yerişin qeyri-sabitliyi, ənsə ağrıları, eşitmənin zəifləməsi, qulaqlarda küy, görmənin müvəqqəti pisləşməsi və qəfil yıxılmalardır. Belə şikayətlər olduqda nevroloqa müraciət vacibdir.

Damar zədələnməsinin forması simptomların xarakterini və gedişini müəyyən edir. Formanı həkim müayinə və görüntüləmə nəticələrinə görə ayırd edir.

Aterosklerotik ensefalopatiya

Bu formada beyin damarlarının divarında aterosklerotik dəyişikliklər qan axınını azaldır. Klinik mənzərə çox vaxt koqnitiv funksiyaların orta dərəcədə zəifləməsi ilə ifadə olunur: yaddaş və diqqət pisləşir, bəzən nitq, yazı, hesab və hərəkətlərin planlaşdırılmasında ocaqlı çətinliklər yaranır. Dementsiya dərəcəsinə çatmaq bu formada nisbətən az rast gəlinir.

Subkortikal arteriosklerotik ensefalopatiya

Əsas səbəb uzunmüddətli, nəzarətsiz arterial hipertenziyadır; xüsusilə təzyiqin kəskin tərəddüdləri xırda damarlara zərər verir və beynin ağ maddəsi tədricən zədələnir. Xəstəlik proqressivləşir: yaddaş və təfəkkür pozğunluqları ilə yanaşı yerişin dəyişməsi və sidik nəzarətinin çətinləşməsi əlavə olunur, sonrakı mərhələdə gündəlik həyatda köməyə ehtiyac artır.

Multiinfarkt vəziyyət

Burada xırda damarların təkrarlanan tıxanması səbəb olur. Hipertenziya yenə ən çox rast gəlinən amildir; ürək ritmi pozğunluğu, damar iltihabı və qanın laxtalanma pozğunluqları da rol oynaya bilər. Simptomlar tədricən deyil, pillə-pillə pisləşir: hər yeni mikroinsult vəziyyəti bir pillə aşağı salır. Müvəqqəti qol-ayaq zəifliyi, udma və nitq çətinliyi, tarazlıq pozğunluğu müşahidə oluna bilər.

Serebrovaskulyar çatışmazlıq beyin qan təchizatının tədricən pisləşməsidir. Onun əsas göstəricisi koqnitiv pozğunluqların artmasıdır: yaddaş, diqqət və intellekt zəifləyir, emosional reaksiyalar kasadlaşır, maraq dairəsi daralır. Yeriş də dəyişə bilər: addımlar xırdalanır, yıxılmaya meyl artır.

• İlkin mərhələOperativ yaddaş zəifləyir, zehni yorğunluq artır, baş ağrıları və əsəbilik olur. İş qabiliyyəti azalır, lakin sosial və məişət müstəqilliyi qorunur.
• Orta mərhələDiqqət və iş qabiliyyəti daha çox azalır, intellektual və emosional dəyişikliklər artır, yaddaş pozğunluğu dərinləşir, yeriş pozulur.
• Ağır mərhələMüxtəlif dərəcəli dementsiya, davranış və şəxsiyyət dəyişiklikləri, yeriş və çanaq orqanlarının nəzarət pozğunluqları əlavə olunur, sosial uyğunlaşma itir.

Beləliklə, bu vəziyyətdə koqnitiv pozğunluqlar dementsiyaya gedən yolun əsas xəbərdarlığıdır. Erkən mərhələdə nevroloqa müraciət və risk amillərinə nəzarət gedişi yavaşlada bilər.

Dementsiya (kəmağıllıq) yaddaşın, intellektin və abstrakt təfəkkürün ifadə olunmuş zəifləməsi ilə gedən, peşəkar, sosial və məişət fəaliyyətinin azalması və ya itirilməsinə gətirən sindromdur. Dementsiya diaqnozu yalnız yaddaş zəifliyi ilə deyil, bu pozğunluqların gündəlik həyata təsiri ilə qoyulur.

Əsas əlamətlər aşağıdakılardır:

• qısamüddətli və uzunmüddətli yaddaşın pozulması;
• abstrakt təfəkkürün və mühakimənin çətinləşməsi;
• nitq, hərəkət və tanıma funksiyalarının pozulması (afaziya, apraksiya, aqnoziya);
• planlaşdırma, tanış məkanlarda istiqamətləndirmə və hesab çətinlikləri;
• şəxsiyyət dəyişiklikləri: apatiya, əsəbilik, maraqların itməsi, xarici görünüşə etinasızlıq;
• gündəlik işlərdə köməyə ehtiyac.

Dementsiyanın gedişi yüngül, orta və ifadə olunmuş dərəcələrə bölünür. Yüngül mərhələdə insan müstəqil yaşaya bilir, orta mərhələdə qulluğa ehtiyac artır, ağır mərhələdə isə gündəlik həyatda tam asılılıq yaranır.

Dementsiya qlobal və ocaqlı ola bilər. Qlobal formada bütün psixi fəaliyyət növləri pozulur, tənqidilik və şəxsiyyət itir; ocaqlı formada şəxsiyyət və tənqidilik qorunur, əsasən yaddaş və intellektual qabiliyyətlər zəifləyir.

Dementsiya mənşəyinə görə şərti olaraq damar və atrofik (degenerativ) formalara bölünür. Damar dementsiyası beyin qan dövranının pozulması ilə, atrofik dementsiya (məsələn, Altsheymer xəstəliyi) isə beyin toxumasında patoloji proseslə bağlıdır. Praktikada çox vaxt qarışıq formalar rast gəlinir.

Altsheymer xəstəliyi baş beyin toxumasında patoloji zülalın toplanması və neyronların tədricən itirilməsi ilə bağlıdır. Levi cisimcikləri ilə dementsiyada isə parkinsonizm əlamətləri və təkrarlanan görmə hallüsinasiyaları fərqləndirici ola bilər. Formanın dəqiq təyini həkimin vəzifəsidir.

Damar və atrofik formanı ayırmaq üçün həkim xüsusi qiymətləndirmə şkalalarından və beyin tomoqrafiyasından istifadə edir, çünki yalnız şkala diaqnoz üçün kifayət etmir.

Diaqnostika məqsədi dementsiyanı təsdiqləmək, formasını müəyyən etmək və müalicə oluna bilən səbəbləri aşkarlamaqdır. Müayinələr nevroloq, psixiatr və ya geriatr tərəfindən planlaşdırılır:

1. Müsahibə. Həkim pasiyentin və yaxınlarının şikayətlərini, əlamətlərin başlama vaxtını və inkişaf xarakterini öyrənir.
2. Nevroloji müayinə. Reflekslər, hərəkət, yeriş və koordinasiya yoxlanılır.
3. Koqnitiv testlər. Yaddaş, diqqət, nitq və məkanda istiqamətləndirmə standart şkalalarla qiymətləndirilir.
4. Laborator müayinələr. Qan şəkəri, lipidlər, qalxanabənzər vəzi hormonları, vitaminlər, böyrək və qaraciyər göstəriciləri yoxlanılır.
5. Beyin görüntüləmə. Kompüter tomoqrafiyası və ya maqnit-rezonans tomoqrafiyası ilə damar zədələnmələri, şişlər və atrofiya aşkarlanır.

Dementsiyanın müalicəsi kompleks yanaşma tələb edir və əsas xəstəliyin səbəbinin müalicəsinə yönəlir. Müalicə planını nevroloq, psixiatr və ya geriatr müəyyən edir, dərmanların növünü və dozasını yalnız həkim təyin edir.

• arterial təzyiqin, qan şəkərinin və xolesterinin nəzarətdə saxlanması;
• insult və tromboz riskinin azaldılması, həkimin tövsiyəsi ilə qan durulaşdırıcı və ya digər vasitələr;
• ürək ritmi pozğunluğu və digər ürək xəstəliklərinin müalicəsi;
• koqnitiv funksiyaları dəstəkləyən dərmanlar, bu, xəstəliyin formasına və mərhələsinə görə seçilir;
• əhval, yuxu və davranış pozğunluqlarının korreksiyası;
• koqnitiv reabilitasiya, fiziki məşqlər, gündəlik rejim və sosial ünsiyyət;
• yaxınların təlimatlandırılması və ailəyə psixoloji dəstək.

Dementsiyanın bütün formalarının qarşısını almaq mümkün olmasa da, risk azaldıla bilər. Ən vacib addımlar damar risk amillərinə nəzarət, fiziki və zehni aktivlik, sağlam qidalanma və sosial əlaqələrin qorunmasıdır.

Dementsiyası olan şəxslərə qulluq ailə üçün maddi və emosional yük yarada bilər. Buna görə yaxınlar xəstəliyin gedişi, təhlükəsiz mühit yaratmaq, gündəlik rejim və ünsiyyət qaydaları barədə mütəxəssisdən məlumat almalı, özlərini də unutmamalıdırlar. Nə qədər tez diaqnoz qoyulur və düzgün yanaşma seçilirsə, həm xəstənin, həm də ailənin yükü bir o qədər yüngül olur.

Yaşla bağlı yüngül unutqanlıq ilə xəstəlik əlaməti arasındakı fərqi həkim müəyyən edir. Aşağıdakı əlamətlər olduqda gecikdirmədən nevroloqa müraciət edin.

Yüngül koqnitiv pozğunluq yaddaşın və ya digər koqnitiv funksiyaların yaşa görə gözləniləndən çox pisləşməsidir, lakin gündəlik fəaliyyət əsasən qorunur. Bəzi insanlarda bu vəziyyət dementsiyaya keçə bilər, bəzilərində isə sabit qalır və ya yaxşılaşır.

Bu mərhələdə səbəbi araşdırmaq xüsusilə vacibdir, çünki vitamin çatışmazlığı, qalxanabənzər vəzi xəstəliyi, depressiya, yuxu pozğunluğu və dərmanların yan təsiri kimi geriyə dönə bilən amillər aşkarlana bilər.