Göz büllurunun erkən cərrahiyyəsi

Büllur gözün içərisində yerləşən, işıq şüalarını torlu qişada fokuslayan kiçik şəffaf bioloji linzadır. Uşaqlıqda büllur yumşaq və elastik olur, buna görə göz müxtəlif məsafələrdə asanlıqla fokuslana bilir. Yaş artdıqca büllurun maddəsi bərkiyir, onun elastikliyi azalır. Bu səbəbdən 40–45 yaşdan sonra bir çox insan oxumaq üçün eynəyə ehtiyac duymağa başlayır.

Sonrakı illərdə büllur tədricən qalınlaşır və şəffaflığını itirir. Kapsulu nazilir, onu gözdə saxlayan bağ aparatı zəifləyir. Böyüyən büllur önə doğru yerini dəyişə, gözün ön kamerasının bucağını daraldaraq gözdaxili mayenin axınını çətinləşdirə bilər. Bu, qapalıbucaqlı qlaukomanın inkişafına şərait yaradır.

Katarakta isə büllurun bulanması prosesidir. Başlanğıcda görmə bir qədər dumanlı olur, işıq parlaq görünür, rənglər solğunlaşır. Zamanla büllur tamamilə bulanıq ola bilər və görmə kəskin azalır.

Müasir üsulda bulanmış və ya yaşla dəyişmiş təbii büllur çıxarılır və yerinə süni linza, yəni intraokulyar linza (İOL) implantasiya edilir. Əməliyyat adətən fakoemulsifikasiya üsulu ilə aparılır: büllur çox kiçik kəsikdən ultrasəs vasitəsilə xırdalanıb sorulur. Kəsik çox kiçik olduğu üçün çox vaxt tikişə ehtiyac qalmır.

Əməliyyat ambulator şəraitdə, adətən damcı anesteziya altında aparılır və qısa çəkir. Pasiyent çox vaxt həmin gün evə qayıdır. Süni linza dəyişmir, bulanmır və yaşlanmır. Müxtəlif növ linzalar (monofokal, multifokal, astiqmatik düzəldici) mövcuddur və seçim görmə tələblərinə, gözün quruluşuna və həkimin tövsiyəsinə görə edilir.

Büllur əməliyyatının vaxtını üç ümumi qrupa bölmək olar. Bu təsnifat əməliyyatın nə vaxt məqsədəuyğun olduğunu göstərir. Konkret qərarı oftalmoloq müayinədən sonra verir.

Büllur nə qədər sıx və bulanıq olarsa, ultrasəslə xırdalanması bir o qədər çətinləşir. Gec cərrahiyyədə kapsul və bağ aparatı zəif ola bilər, bu isə əməliyyatda ağırlaşma riskini artırır.

Büllurun dəyişdirilməsi aşağıdakı hallarda nəzərdən keçirilə bilər:

• kataraktanın görməni gündəlik fəaliyyətə mane olacaq dərəcədə azaltması;
• işıqda parlama, gecə sürücülük zamanı çətinlik, rənglərin solması;
• yüksək və ya orta dərəcəli yaxıngörənlik, uzaqgörənlik və ya astiqmatizm, eynəkdən asılılığın azaldılmasını istəyənlər üçün şəffaf büllurun dəyişdirilməsi;
• büllurun şişməsi və ya yerdəyişməsi nəticəsində qapalıbucaqlı qlaukoma riski;
• katarakta ilə bərabər qlaukomanın olması, bu halda əməliyyat bəzən eyni seansda birləşdirilir;
• büllurun bulanması gözün dibinin müayinəsinə və müalicəsinə mane olduqda.

Bəzi hallarda əməliyyat təxirə salınır və ya fərdi yanaşma tələb olunur:

• gözün aktiv iltihabi xəstəlikləri, göz qapaqlarının və konyunktivanın infeksiyası;
• nəzarət olunmayan qlaukoma, şəkərli diabetin dekompensasiyası, qan təzyiqinin nəzarətsizliyi;
• torlu qişanın ağır xəstəlikləri, görmə sinirinin atrofiyası kimi hallarda gözlənilən nəticə məhduddur;
• qanazalıcı dərman qəbulu (həkimlə razılaşdırılmalıdır);
• ümumi vəziyyətin ağır olması və ya əməliyyat zamanı hərəkətsiz uzanmağa mane olan vəziyyətlər.

Əməliyyatdan əvvəl oftalmoloq dəqiq müayinə aparır və linzanı seçir. Ümumi mərhələlər:

1. Müayinə. Görmə kəskinliyi, göz dibi, gözdaxili təzyiq, buynuz qişanın vəziyyəti, gözün uzunluğu və buynuz qişanın əyriliyi ölçülür. Bu ölçmələr linzanın gücünü hesablamaq üçün lazımdır.
2. Ümumi müayinə. Qan analizləri və terapevtin rəyi lazım ola bilər. Xroniki xəstəliklər və qəbul edilən dərmanlar barədə həkim məlumatlandırılmalıdır.
3. Əməliyyat günü. Göz qapağı ətrafı dezinfeksiya olunur, göz damcı anesteziya ilə yuxuya verilir.
4. Büllurun çıxarılması. Kiçik kəsik edilir, büllur ultrasəslə xırdalanaraq çıxarılır.
5. Linzanın yerləşdirilməsi. Büllur kapsulunun içərisinə qatlanmış süni linza yerləşdirilir, o açılaraq yerində sabitlənir.
6. Müşahidə. Qısa müşahidədən sonra pasiyent həkimin tövsiyələri ilə evə buraxılır.

Katarakta əməliyyatından sonra bərpa adətən sürətli olur, lakin görmənin tam sabitləşməsi fərdi vaxt tələb edir.

• Əməliyyatdan sonraGözdə yad cisim hissi, gözyaşarma və bulanıq görmə ola bilər. Göz sarğı ilə qorunur.
• İlk günlərGöz damcıları təyin olunur. Gözü ovuşdurmaq, su düşməsi, toz və ağır yükdən qorunmaq lazımdır.
• İlk həftələrGörmə tədricən aydınlaşır, həkim nəzarət müayinələri aparır.
• Sonrakı aylarGörmə sabitləşir. Lazım olduqda eynək seçilir.

Damcıların növünü və müddətini yalnız həkim təyin edir.

Katarakta əməliyyatı müasir təbabətin ən çox aparılan və təhlükəsiz əməliyyatlarından biridir. Buna baxmayaraq, hər cərrahi müdaxilədə risklər mövcuddur:

• göz daxilində iltihab və qızartı;
• gözdaxili təzyiqin müvəqqəti artması;
• buynuz qişanın şişməsi;
• kapsulun bulanması (ikincili katarakta), lazerlə sadə üsulla müalicə oluna bilir;
• nadir hallarda infeksiya, torlu qişanın qopması, linzanın yerdəyişməsi.

Risklər əməliyyat nə qədər gec aparılsa, bir o qədər artır. Vaxtında müraciət və təcrübəli cərrah bu riskləri azaldır.

Qapalıbucaqlı qlaukomada gözdaxili mayenin axını gözün ön kamerasının bucağından keçir. Yaşla böyüyən büllur bu bucağı daraldır və axını çətinləşdirir. Nəticədə gözdaxili təzyiq yüksələ bilər. Belə hallarda büllurun çıxarılıb süni linza ilə əvəz edilməsi bucağı açır və təzyiqi azaltmağa kömək edə bilər.

Buna görə qlaukoma riski olan, gözün quruluşu bu cür dəyişikliklərə meylli olan insanlarda həkim şəffaf büllurun da dəyişdirilməsini məsləhət görə bilər. Bu qərar hər pasiyent üçün ayrıca, gözdaxili təzyiqin ölçülməsi, bucağın müayinəsi və görmə sinirinin qiymətləndirilməsi əsasında verilir.

Katarakta və qlaukoma ilkin mərhələdə çox vaxt ağrı vermir və gizli keçir. 40 yaşdan yuxarı insanlar ildə bir dəfə oftalmoloji müayinədən keçməlidirlər. Müayinə zamanı görmə kəskinliyi, gözdaxili təzyiq, göz dibi və büllurun vəziyyəti yoxlanır.

Müayinəni xüsusilə aşağıdakı şəxslər buraxmamalıdır: ailəsində qlaukoma və ya katarakta olanlar, şəkərli diabeti olanlar, yüksək yaxıngörənliyi və ya uzaqgörənliyi olanlar, uzun müddət hormonal dərman qəbul edənlər və göz travması keçirənlər.