Ekran qarşısında uzun iş görmə orqanına ayrıca yük yaradır. Məqalədə gözlərin nə üçün yorulduğu, hansı əlamətlərin yaranadığı və yükü necə azaltmaq olduğu izah olunur.
Kompüterlə işləyərkən insan tamamilə ekranın vəziyyətindən asılı olur. Kitab oxuyarkən rahat vəziyyət tapmaq asandır, ekranda isə təsvir dinamik şəkildə yenilənir, işıq mənbəyi göz qarşısındadır və baxış məsafəsi uzun müddət dəyişmir. Bu vəziyyət gözün və ətraf əzələlərin yükünü xeyli artırır.
Kompüter, planşet və telefondan gündəlik istifadə edən insanların çoxu axşama doğru gözlərdə yorğunluq, quruluq və baş ağrısından şikayətlənir. Tibbdə bu şikayətlər kompleksi «kompüter görmə sindromu» və ya rəqəmsal göz yorğunluğu adlanır. Bu məqalədə onun səbəblərini, əlamətlərini, iş yerinin düzgün təşkilini, gözlər üçün məşqləri və həkimə nə vaxt müraciət etməyin lazım olduğunu izah edirik.
Nə üçün ekran gözləri daha tez yorur
Ekran kağızdan fərqli olaraq aktiv işıq mənbəyidir. Kağız vərəqi ətraf işığı əks etdirir (passiv kontrast), ekran isə özü işıq saçır. Üstəlik təsvir xüsusi tezlikdə yenilənir, bu tezlik aşağı olduqda sayrışma meydana çıxa bilər və göz bunu fərqində olmadan kompensasiya etməyə çalışır.
İnsan monitora baxarkən göz qapaqları az çırpılır. Normal şəraitdə göz qapağı hər bir neçə saniyədən bir çırpılaraq yaşlı təbəqəni bərabər yayır. Konsentrasiya zamanı çırpınma tezliyi azalır, göz səthi qurumağa başlayır və yanma, qum hissi yaranır. Bundan başqa, yaxın məsafəyə uzun müddət baxmaq gözdaxili əzələləri gərginlikdə saxlayır, onlar isə dinamik iş rejiminə ehtiyac duyur.
Əlamətlər
Kompüter görmə sindromu müxtəlif şikayətlərlə özünü göstərə bilər:
- gözlərdə yorğunluq, ağırlıq və yanma hissi;
- gözlərin qurulması, qızarması, qum hissi və yaşarma;
- ekrandakı yazıların bulanıqlaşması və ya ikiləşməsi;
- baş ağrısı, xüsusilə alın və gicgah nahiyəsində;
- boyun, çiyin və bel nahiyəsində ağrı və gərginlik;
- fokus dəyişdikdə (yaxından uzağa baxdıqda) müvəqqəti bulanıqlıq;
- işığa artan həssaslıq, əsəbilik və diqqətin dağılması.
Əlamətlər adətən istirahətdən sonra azalır. Əgər onlar davamlıdırsa, bu, düzəldilməmiş refraksiya pozğunluğunun (uzaqgörmə, yaxıngörmə, astiqmatizm) və ya göz səthi xəstəliyinin əlaməti ola bilər.
Monitorun və otağın işıqlandırılması
Ekranın görüntü keyfiyyəti təkcə cihazdan deyil, ətraf işıqlandırmadan da asılıdır. Monitorun ayırdetmə qabiliyyəti nə qədər yüksəkdirsə, təsvir bir o qədər aydın olur və görmə sistemi bir o qədər az yorulur. Otaqdakı xarici işıq ekranın kontrastlığını azalda bilər, lakin bunu ekranın parlaqlığını həddindən artıq artırmaqla kompensasiya etmək düzgün deyil, çünki parlaq ekran gözü daha da yorur.
Ən böyük problemlərdən biri parıltıdır. Parıltı mənbələri ekranın yaxınlığında yerləşən işıq mənbələri, açıq rəngli avadanlıq, parlaq səthlər, pərdəsi çəkilməmiş pəncərələr və hətta istifadəçinin öz açıq rəngli geyimi ola bilər. Parıltı olduqda insan başını və bədənini əyməyə, gözlərini gərginləşdirməyə məcbur olur. Bu, təkcə gözlərə deyil, boyuna, kürəyə, çiyinlərə və qollara düşən yükü artırır.
İş yerini necə təşkil etmək olar
Aşağıdakı cədvəl iş yerinin əsas parametrlərini ümumi tövsiyələr şəklində göstərir. Fərdi ehtiyaclar boy, görmə qüsuru və iş növündən asılı olaraq dəyişə bilər.
| Parametr | Tövsiyə |
|---|---|
| Ekranın məsafəsi | Adətən qolun uzunluğu qədər, yəni təxminən 50-70 sm. |
| Ekranın hündürlüyü | Ekranın yuxarı kənarı göz səviyyəsindən bir qədər aşağıda olmalıdır, baxış bir qədər aşağıya yönəlir. |
| İşıqlandırma | Eyni səviyyəli, parıltısız işıq; pəncərə ekranın yan tərəfində yerləşməlidir. |
| Ekranın parlaqlığı | Otaqdakı işığa uyğun olmalı, nə çox parlaq, nə də çox tutqun olmamalıdır. |
| Oturuş vəziyyəti | Kürək kresloya söykənir, ayaqlar yerə tam basır, dirsəklər rahat vəziyyətdədir. |
| Mətnin ölçüsü | Şrift oxumaq üçün gözləri gərginləşdirməyəcək qədər böyük olmalıdır. |
Fasilələr: 20-20-20 qaydası
Göz əzələlərinə istirahət vermək üçün ən sadə üsul müntəzəm fasilələrdir. Tez-tez istifadə olunan qayda «20-20-20» adlanır: hər 20 dəqiqədən bir, 20 saniyə ərzində, təxminən 6 metr uzaqlıqdakı obyektə baxmaq.
- İşi dayandırın. Ekrandan baxışınızı çəkin, kreslodan qalxmaq da faydalıdır.
- Uzağa baxın. Pəncərədən kənara, uzaq obyektə fokuslanın, bir neçə saniyə saxlayın.
- Göz qapaqlarını çırpın. Bir neçə dəfə tam şəkildə çırpın, bu, göz səthini nəmləndirir.
- Boyun və çiyinləri açın. Yüngül hərəkətlərlə gərginliyi aradan qaldırın.
- İşə qayıdın. Gün ərzində daha uzun (5-10 dəqiqəlik) fasilələr də planlaşdırın.
Gözlər üçün sadə məşqlər
Müxtəlif özünüməsaj və məşq kompleksləri göz yorğunluğunun azaldılmasına və əzələ gərginliyinin aradan qaldırılmasına kömək edə bilər. Bu məşqlər müalicə sayılmır, əlavə rahatlıq vasitəsidir. Aşağıdakılar ən sadə və təhlükəsiz variantlardır:
- gözləri bir neçə saniyə möhkəm yumub sonra açmaq;
- baxışı yavaş-yavaş yuxarıya, aşağıya, sağa və sola yönəltmək, başı tərpətmədən;
- baxışla havada böyük dairə çəkmək, sonra əks istiqamətdə;
- barmağı gözdən təxminən 30 sm məsafədə tutub əvvəlcə ona, sonra uzaq obyektə baxmaq;
- gözlərin üzərinə isti ovuclar qoyub qaranlıqda bir neçə dəqiqə istirahət etmək;
- boyun və çiyin əzələləri üçün yüngül dartılma hərəkətləri.
Məşqlər zamanı gözlərə təzyiq göstərməyin və gözləri ovuşdurmayın. Əgər məşq zamanı ağrı yaranırsa, dayandırın.
Quru gözlər və süni göz yaşı
Ekranla uzunmüddətli iş çox vaxt göz səthinin qurumasına gətirib çıxarır. Bu zaman gözlərdə qum hissi, yanma və yaşarma yaranır. Yaşarma paradoksal görünə bilər, lakin qıcıqlanmış gözün yaş istehsalını artırması bunu izah edir.
Belə hallarda otağın havasının çox quru olmamasına, kondisionerin və ya istilik cihazının hava axınının birbaşa gözlərə yönəlməməsinə diqqət etmək faydalıdır. Bəzən həkim süni göz yaşı damcıları tövsiyə edir. Damcının növünü və istifadə qaydasını göz həkimi seçməlidir; özbaşına qızartı əleyhinə damcıların uzun müddət istifadəsi arzuolunmazdır. Kontakt linza taxanlar üçün ekran qarşısında uzun işləmək xüsusilə yorucu ola bilər, buna görə linzaların taxılma rejimini həkimlə razılaşdırmaq lazımdır.
Ekran vaxtı, yuxu və ümumi vəziyyət
Gözlərin yorğunluğu çox vaxt ümumi həyat tərzi ilə bağlıdır. Yuxu çatışmazlığı, su qəbulunun azlığı, hərəkətsizlik və stress göz şikayətlərini gücləndirir. Axşam saatlarında yatmazdan əvvəl uzun müddət telefona və ya planşetə baxmaq yuxuya getməyi çətinləşdirə bilər və səhər yorğunluğu artırır.
Qeyd
Yataqdan əvvəl ən azı yarım saat ekransız vaxt keçirməyə çalışın. Gün ərzində bir neçə dəfə ayağa qalxıb gəzmək həm gözlərə, həm də boyun-bel əzələlərinə faydalıdır. İş günündən sonra təmiz havada gəzinti ümumi rahatlığı artırır.
Uzun müddət ekran qarşısında işləyən insanlar üçün bədənin ümumi vəziyyəti də vacibdir: düzgün duruş, mütəmadi hərəkət və kifayət qədər maye qəbulu baş ağrılarının və gözlərdəki gərginliyin azalmasına kömək edir.
Uşaqlar və yeniyetmələr
Uşaqlarda planşet, telefon və kompüterdən istifadə müddəti son illərdə xeyli artıb. Böyüməkdə olan göz yaxıngörməzliyin inkişafına daha həssas ola bilər. Buna görə uşaqlarda ekran vaxtını məhdudlaşdırmaq, fasilələr təşkil etmək və təmiz havada vaxt keçirməyə həvəsləndirmək tövsiyə olunur.
Uşağın görmə itiliyi məktəbəqədər yaşdan başlayaraq göz həkimi tərəfindən yoxlanılmalıdır. Uşaq ekrana çox yaxından baxırsa, gözlərini qısırsa, tez-tez gözlərini ovuşdurursa və ya başını əyirsə, bu, görmə qüsurunun işarəsi ola bilər.
Göz həkimi müayinəsi və korreksiya
Kompüterdə işləyən hər bir şəxs ildə ən azı bir dəfə göz həkimi müayinəsindən keçməlidir. Müayinə zamanı görmə itiliyi, refraksiya, göz dibi və göz səthinin vəziyyəti qiymətləndirilir. Bəzən kiçik, diqqətdən qaçan refraksiya qüsuru (məsələn, yüngül uzaqgörmə və ya astiqmatizm) uzunmüddətli ekran işi zamanı kəskin yorğunluq yarada bilər.
Həkim lazım olduqda iş üçün xüsusi eynək, ekranın qarşısında istifadə üçün nəzərdə tutulmuş linzalar və ya digər korreksiya vasitələri təyin edə bilər. Yaşla bağlı yaxın görmənin zəifləməsi (presbiopiya) başlayanda da eynəyin seçimi vacibdir. Düzgün seçilməmiş eynək gözləri daha da yorur.
Nə vaxt həkimə müraciət etməli
Yorğunluq və quruluq çox vaxt istirahətlə keçir. Lakin bəzi əlamətlər göz həkiminin müayinəsini tələb edir:
Həkimə müraciət edin
- görmə birdən-birə pisləşdi, ikiləşmə və ya təsvirin deformasiyası yarandı;
- gözdə güclü ağrı, qızartı və ya işıqdan qorxma var;
- gözün qarşısında «milçəklər», işıq çaxmaları və ya kölgə görünür;
- baş ağrıları tez-tez təkrarlanır və istirahətlə keçmir;
- şikayətlər fasilə və iş yerinin düzəldilməsinə baxmayaraq bir neçə həftədən çox davam edir.
Tez-tez Verilən Suallar
Ekranla iş özü görmə qüsurunun əsas səbəbi sayılmır, lakin uzunmüddətli iş gözləri yorur və mövcud refraksiya qüsurunu daha çox hiss etdirir. Uşaqlarda ekran vaxtının həddindən artıq olması yaxıngörmənin inkişafı ilə əlaqələndirilir.
Bəzi pasiyentlər üçün ekran qarşısında istifadə edilən xüsusi linzalar rahatlıq verir. Hər kəs üçün uyğun deyil. Yorğunluğun əsas səbəbi refraksiya qüsuru və ya göz səthinin qurumasıdır, buna görə göz həkimi müayinəsi vacibdir.
Hər 20 dəqiqədən bir qısa baxış fasiləsi və hər 1-2 saatdan bir daha uzun fasilə tövsiyə olunur. Fasilələr zamanı uzağa baxmaq və göz qapaqlarını çırpmaq xüsusilə faydalıdır.
Gecə rejimi axşam saatlarında ekranın daha az parlaq olmasına kömək edə bilər və yuxudan əvvəl rahatlıq yarada bilər. Lakin bu, fasilələri və düzgün işıqlandırmanı əvəz etmir.
Məşqlər gözlərin yorğunluğunu və əzələ gərginliyini azalda bilər, lakin görmə qüsurunu aradan qaldırmır. Refraksiya pozğunluğunun düzəldilməsi göz həkiminin müayinəsindən və uyğun korreksiyadan asılıdır.
Şərhlər (0)
Hələ şərh yoxdur. İlk şərhi siz yazın.