MRT və ultrasəs müayinəsi hər ikisi təhlükəsizdir, lakin fərqli vəzifələri həll edir. Məqalədə onların imkanlarının nə ilə fərqləndiyi və hansı halda hansının seçildiyi danışılır.
İnstrumental diaqnostikanın müasir metodları informativliyi, təhlükəsizliyi və qeyri-invaziv olması ilə seçilir. Lakin hər bir növün aparılmasına müəyyən göstərişlər və əks-göstərişlər var. Maksimum diaqnostik məlumat almaq üçün unikal təsir prinsipinə malik olan və bu və ya digər strukturları fərqləndirmə qabiliyyəti müxtəlif olan lazımi metodu düzgün seçmək vacibdir. MRT, yoxsa USM daha yaxşıdır sualında baş açmaq üçün avadanlığın təsir prinsipini və bu və ya digər diaqnostika növünün göstəriş olduğu vəziyyətləri nəzərdən keçirmək lazımdır.
MRT USM-dən nə ilə fərqlənir?
Ultrasəs müayinəsi aparatın buraxdığı ultrasəs dalğalarının «maraq zonasına» çatmaq və oradan əks olunmaq qabiliyyətinə əsaslanır. Quruluşuna görə müxtəlif olan toxumalar müxtəlif əksetdirmə qabiliyyətinə malikdir. Məhz bu qayda ultrasəs skanlanması zamanı boz şkala spektrində unikal təsvirlərin niyə formalaşdığını izah edir. Daha sıx quruluşa malik toxumalar exo-siqnalı daha güclü saxlayır, bu səbəbdən sümük strukturlarından düşən kölgə daha dərində yerləşən toxumaların vizuallaşdırılmasını poza bilər. Bu, metodun diaqnostik dəyərini məhdudlaşdırır. USM-in köməyi ilə datçikdən müəyyən məsafədə yerləşən yumşaq toxumalı törəmələrin quruluşunu öyrənmək daha yaxşı alınır. Ultrasəs diaqnostikası böyrəklərin, qaraciyərin, öd kisəsinin, kiçik çanaq orqanlarının, ürəyin, iri damarların və s. öyrənilməsində istifadə olunur.
MRT alimlər tərəfindən XX əsrdə kəşf edilmiş nüvə-maqnit rezonansı hadisəsinə əsaslanır. Bu hadisə ondan ibarət idi ki, bəzi atomların nüvələri maqnit sahəsində olarkən elektromaqnit şüalanmasının təsiri altında enerji udmaq qabiliyyətinə malikdir. Fizika kursundan məlum olduğu kimi, udulmuş enerji itmir, sadəcə onun bir növü digərinə çevrilir. Bu halda atomlar udulmuş enerjini radiosiqnal şəklində buraxır. MRT-nin USM-dən fərqi də məhz bundadır. Dəyişən maqnit sahəsinin insan bədəninə təsiri atomları daha yüksək enerji səviyyəsinə keçməyə məcbur edir. Xarici «maqnitin» təsiri dayandığı anda isə protonlar (müasir tomoqraflar məhz bu hissəciklərə köklənib) əvvəlki enerji səviyyəsinə qayıdır. Qayıdış prosesi enerjinin rezonans şəkildə ayrılması ilə müşayiət olunur. Quruluşuna görə müxtəlif olan toxumalar maqnit sahəsinə müxtəlif cür reaksiya verir, buna görə də aydın şəkildə fərqləndirilə bilən «şəkillər» alınır.
USM və MRT-nin köməyi ilə müəyyən anatomik nahiyələrdə qan axınının xüsusiyyətlərini də öyrənmək olar. Ultrasəs qiymətləndirməsi dopler effektinə əsaslanır; bu effekt dalğanın mənbəyinin və qəbuledicisinin məkanda yerdəyişməsi nəticəsində dalğanın fiziki xarakteristikalarının dəyişməsini nəzərdə tutur (xüsusən söhbət qan hüceyrələrinin yerdəyişməsi xüsusiyyətlərindən gedir). Əgər MRT-nin köməyi ilə qan təchizatının xarakterini öyrənmək tələb olunursa, əvvəlcədən kontrast (elektromaqnit siqnalının qavranılmasını gücləndirən maddə) yeridilir. Kontrastı ən çox toplayan zonalar qanla daha yaxşı təchiz olunan zonalardır. Yenitörəmələrin və ikincili (metastatik) şiş ocaqlarının aşkar edilməsi bu qaydaya əsaslanır.
USM zamanı qan axınının xarakterini dərhal qiymətləndirmək olar – həkimin aparatda skanlama rejimlərini dəyişməsi kifayətdir. MRT-nin köməyi ilə qan axınını qiymətləndirmək üçün əlavə kontrast tətbiqi tələb olunur, bu isə müayinənin qiymətini artırır və daha çox vaxt sərfi tələb edir.
Bilmək vacibdir ki, nə USM, nə də MRT şüa yüklənməsi ilə bağlı deyil. Buna görə də göstərişlər olduqda hər iki metodun hamiləlik dövründə, süd verərkən və pediatrik praktikada tətbiqinə icazə verilir. Hər iki diaqnostika növü qeyri-invaziv və ağrısızdır. Lakin MRT aparılarkən həkim başqa otağa keçir və pasiyentlə əlaqəni qulaqlıqlar vasitəsilə saxlayır.
MRT və USM: əsas fərqlər cədvəldə
Aşağıdakı cədvəl iki müayinə üsulunun əsas xüsusiyyətlərini qısa şəkildə müqayisə edir:
| Cəhət | USM | MRT |
|---|---|---|
| Təsir prinsipi | Ultrasəs dalğalarının toxumalardan əks olunması | Maqnit sahəsində atom nüvələrinin rezonans cavabı |
| Şüalanma | Ionlaşdırıcı şüalanma yoxdur | Ionlaşdırıcı şüalanma yoxdur |
| Əlçatanlıq və qiymət | Daha əlçatan və nisbətən sərfəlidir | Daha bahalı və çox vaxt növbə tələb edir |
| Müayinə müddəti | Qısadır, nəticə dərhal qiymətləndirilir | Daha uzun çəkir, hərəkətsiz qalmaq lazımdır |
| Ən yaxşı göstərir | Parenximatoz orqanları, qan axınını, kiçik çanaq orqanlarını | Beyin, onurğa, oynaqlar, yumşaq toxumalar, şişlərin dəqiq yayılması |
| Məhdudiyyətlər | Sümük və hava təsviri pozur, piylənmədə keyfiyyət azalır | İmplantlar, qapalı məkan qorxusu və texniki məhdudiyyətlər |
Hər iki üsul ağrısızdır və bir-birini əvəz etməkdən çox tamamlayır. Seçimi həkim ilkin diaqnoza əsasən edir.
USM və MRT-nin aparılmasına əks-göstərişlər
USM-in əks göstərişləri çox məhduddur. Metod datçikin qoyulduğu zonada dəridə yaralar və zədələr olduqda aparıla bilməz. Piylənmə olan pasiyentlərdə müayinənin diaqnostik dəyəri azalır, çünki ultrasəs dalğalarının bir hissəsini piy toxuması udur və onlar müayinə zonasına gedən yolda zəifləyir.
MRT daha geniş məhdudiyyətlər siyahısına malikdir. Maqnit-rezonans tomoqrafiyası aşağıdakı vəziyyətlərdə aparıla bilməz və ya yalnız həkimin xüsusi qərarı ilə mümkündür:
MRT üçün məhdudiyyətlər
- kardiostimulyator, daxili və orta qulaq implantları olduqda;
- bədəndə maqnitlənən metal konstruksiyalar, klipslər və ya metal qırıntıları olduqda;
- qapalı məkandan qorxu olduqda, sakitləşdirici və ya anesteziya tələb oluna bilər;
- hamiləliyin erkən dövründə yalnız vacib göstəriş olduqda;
- pasiyentin çəkisi avadanlığın texniki məhdudiyyətini aşdıqda.
Kontrast maddə ilə MRT zamanı böyrək xəstəlikləri və allergiya barədə həkimə məlumat vermək lazımdır.
MRT və USM nəyi aşkar etməyə imkan verir
USM ilə MRT arasındakı fərqi bilən həkim ilkin diaqnozu nəzərə alaraq pasiyent üçün ən informativ olan metodu seçir. Belə ki, maqnit-rezonans tomoqrafiyası ilk növbədə yumşaq toxumaların quruluşunun qiymətləndirilməsi üçün uyğundur, bu zaman sümük strukturlarından artefaktlar olmur. Təsvir üçölçülü fəzada alınır, buna görə də diaqnost müayinə olunan nahiyənin anatomiyasını ətraflı öyrənə bilər. Bununla belə, MRT-nin çatışmazlıqları da var. Bu metod daşların və kalsifikatların aşkar edilməsi üçün az uyğundur. Tənəffüs hərəkətləri və ya bədənin spontan tərpənmələri nəticəsində təsvirlər bulanıq alına bilər. MRT-nin yüksək qiyməti, göstərişlər olduqda aparıldığı təqdirdə, bu metodun daşıdığı diaqnostik dəyərlə ödənilir.
USM nisbətən ucuz və əlçatan metoddur, skrininq diaqnostikası üçün istifadə olunur. USM parenximatoz (boşluqsuz) orqanların qiymətləndirilməsində informativdir, lakin bu zaman onlar transdüserdən çox uzaqda yerləşməməlidir (məsələn, piylənmə zamanı), çünki daha böyük məsafədə ultrasəs dalğalarının nüfuzetmə qabiliyyəti əhəmiyyətli dərəcədə azalır. USM-skanlama bəzi daş növlərini, kistaları, şişləri və inkişaf anomaliyalarını aşkar etməyə kömək edir. Bilmək lazımdır ki, USM boşluqlu orqanların – mədənin, bağırsağın, qadınlarda uşaqlıq borularının qiymətləndirilməsi üçün az informativdir (bu hallarda metod yalnız təxmini məlumat almağa imkan verir).
Nəyi etmək daha yaxşıdır – USM, yoxsa MRT – diaqnostikanın məqsədlərindən asılıdır. Adətən ilkin qiymətləndirmə ultrasəs müayinəsinin köməyi ilə aparılır. Əgər onun nəticələri yekun diaqnozun qoyulmasına kömək etmirsə, dəqiqləşdirici metod MRT olur. Maqnit-rezonans tomoqrafiyası onkologiyada – bədxassəli prosesin xoşxassəli prosesdən dolayı yolla fərqləndirilməsi, metastazların aşkar edilməsi üçün geniş istifadə olunur. Bu məlumat şiş hüceyrələrini maksimum tam şəkildə çıxarmağa imkan verəcək fərdi müalicə planının tərtib edilməsi üçün zəruridir.
Elə orqanlar var ki, onların müayinəsinə MRT-nin aparılması ilə başlamaq tövsiyə olunur. Xüsusən söhbət baş beyindən gedir. USM-in köməyi ilə böyüklərdə onun quruluşunu qiymətləndirmək çox problemlidir, çünki beyin hər tərəfdən ultrasəs dalğalarını praktiki olaraq buraxmayan kəllə içərisindədir. MRT üçün bu, maneə deyil.
Müayinələrə necə hazırlaşmaq olar
Hazırlıq müayinənin növündən və müayinə olunan orqandan asılıdır. Dəqiq tövsiyələri həkim verir, lakin ümumi qaydalar bunlardır:
- qarın boşluğunun və çanaq orqanlarının USM-i üçün adətən acqarına gəlmək, çanaq üçün isə sidik kisəsini dolu saxlamaq tələb olunur;
- MRT-yə gəlməzdən əvvəl bütün metal əşyaları, saatı, zinət əşyalarını, bank kartlarını və telefonu çıxarın;
- bədəndəki implantlar, kardiostimulyator, protezlər, əməliyyatlar və tatuajlar barədə həkimə məlumat verin;
- kontrast maddə ilə MRT planlaşdırılırsa, allergiya və böyrək xəstəlikləri barədə xəbər verin;
- əvvəlki müayinə nəticələrini və həkim istiqamətini özünüzlə götürün;
- qapalı məkandan qorxursunuzsa, bunu əvvəlcədən bildirin.
Müayinələr necə keçir
Hər iki üsul qeyri-invazivdir və ağrısızdır. Əsas mərhələlər aşağıdakı kimidir:
- Qeydiyyat və hazırlıq. Pasiyent əks göstərişlər barədə sorğu doldurur, metal əşyaları çıxarır, lazım olduqda xüsusi geyim geyinir.
- USM zamanı. Müayinə olunan nahiyəyə gel çəkilir, həkim datçiki dəri üzərində gəzdirərək orqanları ekranda qiymətləndirir. Müayinə adətən qısa çəkir.
- MRT zamanı. Pasiyent masa üzərində uzanır, masa cihazın tunelinə daxil olur. Cihaz işləyərkən gurultulu səs eşidilir, buna görə qulaqlıq verilir. Hərəkətsiz qalmaq vacibdir.
- Kontrast maddə. Lazım gəldikdə MRT zamanı damara kontrast maddə yeridilir. USM-də isə qan axını əlavə maddə olmadan qiymətləndirilir.
- Nəticə. Həkim şəkilləri təhlil edir və rəy yazır. Rəy müalicə həkiminə verilir və digər müayinələrlə birgə qiymətləndirilir.
USM və MRT-ni harada etdirmək olar?
Müayinənin nəticəsi radioloq və ya ultrasəs diaqnostikası həkimi tərəfindən yazılır. Lakin yekun diaqnozu müalicə həkimi digər müayinələr və şikayətlərlə birlikdə qoyur. Nəticəni özbaşına şərh etməyin və müalicəyə başlamayın.
Əgər ilkin USM nəticəsi aydın deyilsə, həkim MRT və ya digər dəqiqləşdirici müayinə təyin edə bilər. Həmçinin MRT-də görünən dəyişikliyi USM və ya laborator müayinə ilə dəqiqləşdirmək olar. Müayinəni təyin edən həkimlə nəticələri müzakirə etmək vacibdir.
Kimə uyğun deyil
Ehtiyatlılıq
MRT kardiostimulyatoru, bəzi metal implantları və ya qapalı məkandan güclü qorxusu olan insanlar üçün uyğun deyil. Kontrast maddə ilə MRT ağır böyrək xəstəliyi və kontrasta allergiyası olanlarda təhlükəli ola bilər. USM piylənmədə və bağırsaq qazı çox olduqda yaxşı görüntü verməyə bilər. Hamilələr və uşaqlar üçün hər iki üsul ionlaşdırıcı şüalanma olmadan aparılır, lakin göstəriş və üsulun seçimi həkimin qərarı ilə müəyyən edilir.
Nə vaxt həkimə müraciət etməli
Müayinəyə gəlməzdən əvvəl və sonra aşağıdakı hallarda həkimlə əlaqə saxlayın:
Həkimə müraciət edin
- uzunmüddətli ağrı, şişkinlik, izahı olmayan çəki itkisi və ya hərarət;
- qəfil güclü baş ağrısı, görmə və ya nitq pozuntusu, əzalarda zəiflik;
- müayinədən sonra kontrastlı MRT zamanı səpgi, qaşınma, üzdə şişkinlik və ya nəfəs çətinliyi;
- müayinə nəticəsində dəyişiklik aşkar olunubsa, bu barədə həkimlə məsləhətləşmə;
- implant və ya kardiostimulyatorunuz varsa, MRT-dən əvvəl.
Tez-tez Verilən Suallar
Seçim şikayətlərdən, ilkin diaqnozdan və müayinə olunan orqandan asılıdır. Adətən ilkin müayinə USM ilə aparılır, daha dəqiq məlumat lazım olduqda MRT təyin edilir. Seçimi həkim edir.
MRT ionlaşdırıcı şüalanma yaratmır. Əks göstərişlər nəzərə alındıqda təhlükəsiz sayılır. Əsas risklər implantlar, metal əşyalar və kontrast maddəyə reaksiya ilə bağlıdır.
Bəli, USM ionlaşdırıcı şüalanma yaratmır və hamiləlik dövründə plan üzrə və göstəriş olduqda aparılır. Müayinənin həcmini və tezliyini həkim müəyyən edir.
Bunu əvvəlcədən həkimə və texnikə bildirin. Bəzi hallarda açıq tipli cihaz, sakitləşdirici və ya anesteziya təklif oluna bilər. Müayinə zamanı həkimlə əlaqə saxlamaq mümkündür.
Kontrast maddə həmişə lazım deyil. O, damar quruluşunu və şişləri daha yaxşı göstərmək üçün istifadə olunur. Lazım olub-olmadığını radioloq və ya müalicə həkimi müəyyən edir.
Şərhlər (0)
Hələ şərh yoxdur. İlk şərhi siz yazın.